← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Ada Doğanı · Falco eleonorae

Hızlı Tanı

Ada Doğanında çok uzun dar kanat, uzun kuyruk ve ince gövde birlikte aranır. Açık renkli kuşta açık yanak, koyu yanak şeridi ve çizgili pas rengi alt taraf da yardımcıdır.

Genel Görünüm ve Duruş

Ada Doğanı ince gövdeli, uzun kuyruklu ve çok uzun, dar kanatlı orta boy bir doğandır. Tünediğinde kapalı kanat uçları kuyruğun ucuna ulaşabilir veya onu biraz geçebilir.

Açık ve koyu renkli bireyleri vardır. Açık görünümde üst taraf gri veya koyu kahverengi, yanak ve boğaz açıktır; koyu yanak şeridi ile çizgili krem-pas alt taraf seçilir. Koyu görünümde kuş çoğunlukla koyu kahverengidir. Kanat altında koyu örtü tüyleriyle uçuş tüylerinin açık tabanları karşıtlık oluşturur.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Dişi ortalama daha iridir; yalnız büyüklükten kesin eşey seçilemez. Açık ve koyu renkli bireyler her iki eşeyde de bulunur. İspanya’nın Alegranza Adası’nda 2007–2009’da yapılan araştırmada erişkin erkeklerin göz çevresi, gaga dibi ve ayakları parlak sarı; dişilerinki daha donuk gri veya yeşilimsi sarı olarak tarif edilir. Fotoğraf ışığı bu renkleri yanıltabilir.

Genç kuş daha kahverengidir; üst tüylerinde açık kenarlar, alt tarafında koyu çizgiler bulunur. Kanat altındaki açık-koyu farkı erişkindeki kadar güçlü olmayabilir. Yaşa uygun desen, kanat ve kuyruk oranlarıyla birlikte değerlendirilir.

Uçuşta Görünüm

Av ararken deniz veya kayalıklar üzerinde süzülebilir. Avına yöneldiğinde hızlanır, çevik dönüşler ve dik dalışlar yapar. Göç uçuşunda kanat vuruşları daha yavaş ve derindir.

Ses ve Davranış

Üreme topluluğunda keskin, hızlı tekrarlanan “kiye, kiye, kiye” benzeri çağrılar çıkarır. Benzer sesler başka doğanlarda da bulunduğundan görünüşü de değerlendirilmelidir.

Karıştırılabilecek Türler

Delice Doğan, Ada Doğanına göre daha kısa kuyruklu ve daha küçük yapılıdır. Erişkin Delice Doğanda bacakların üstünü ve kuyruğun altını örten kızıl tüyler belirgindir. Genç Delice Doğanda bu kızıllık bulunmadığından, erişkin için yararlı olan işaret genç kuşa aynen uygulanmaz. Uzunluk oranları ve kanat altı deseni birlikte değerlendirilmelidir.

Gri Doğanın erişkini, özellikle kötü ışıkta koyu renkli Ada Doğanına benzeyebilir. Gri Doğan genellikle daha küçük, daha açık gri ve daha kısa kuyrukludur. Ortadaki kuyruk tüylerinin biraz daha uzun olması kuyruk ucuna kama görünümü verir. Genç Gri Doğan erişkin gibi düz gri değildir; üst tarafı kahverengimsi, alt tarafı koyu desenlidir. Bu yüzden iki türün erişkinleri için kullanılan renk karşılaştırması gençlere doğrudan uygulanmaz.

Yuva, Yumurta ve Kuluçka

Genellikle 2–3 yumurta ve yılda bir üreme görülür. Uzman derlemeleri kuluçkayı 28–30 veya 28–33 gün; ilk uçuşu yaklaşık 30 ya da 35–40 gün verir. Bunlar Türkiye ölçümleri değildir ve farklı uçuş aşamaları aynı sayılmamalıdır. Kuluçkayı ağırlıkla dişi üstlenir, erkek av getirir.

Biyometri

| Ölçü | Erkek | Dişi |
|---|---|---|
| Toplam boy | 38 cm | 38 cm |
| Kanat açıklığı | 90 cm | 105 cm |
| Ağırlık | 341 g | 414 g |

Dünya Yayılışı

Akdeniz havzası ve doğu Atlantik adalarında koloniler halinde ürer. Kanarya Adaları, Fas’ın Atlantik kıyıları, Balearlar, Sardinya, Sicilya çevresi, Hırvatistan kıyıları, Ege adaları, Girit, Kıbrıs ve Türkiye kıyıları bu dağılımın parçalarıdır. Koloniler kesintisiz bir kıyı şeridi oluşturmaz; yuvalar uygun ada ve sarp kıyılarda kümelenir.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de Ege ve Akdeniz kıyılarıyla adalarında yazın ve göç dönemlerinde görülen, uygun yerlerde üreyen bir doğandır. Antalya’nın Adrasan çevresinde 2013–2018 yıllarında yürütülen araştırmada nisan ile ekim arasındaki gözlemlerde düzenli olarak kaydedilmiş ve üremesi belgelenmiştir. Araştırmacılar bazı çiftleri görmüş, ancak hepsinin yuvasını bulamamıştır; görülen çift sayısı ile kesin bulunan yuva sayısı bu nedenle aynı değildir. Bu yerel çalışma Türkiye’deki bütün kıyıların üreyen kuş sayısını vermez. Akdeniz genelinde üreme, çoğu yırtıcıya göre geç gerçekleşir; yavru büyütme dönemi yaz sonu ve sonbahardaki küçük kuş göçüyle örtüşür.

Göç Yolculuğu

Ada Doğanı Sahra’yı ve tropikal Afrika’yı aşan uzun mesafeli bir göçmendir. Üreme sonrasında Afrika üzerinden başlıca Madagaskar’a ulaşır. İtalya’nın Sardinya Adası’nda 2003–2006 döneminde izlenen kuşları ele alan araştırma, bireylerin aynı dar kıyı yolunu kullanmadığını göstermiştir. İzlenen gençler ve erişkinler farklı yollar izlemiş, bazı gençler Batı Afrika’da mola vermiştir. Bu sonuç, Türkiye’deki her kuşun aynı ülkelerden geçtiği veya aynı mesafeyi uçtuğu anlamına gelmez. Bir haritadaki tek gözlem de kuşun bütün göç yolunu göstermez.

Üreme Alanı

Üreme alanları deniz adaları, küçük adacıklar ve ulaşılması güç sarp kıyı falezleridir. Bazı koloniler anakara kıyısındadır. Yuvalama kayalığı dışında da besin aranır. Koloninin altına tekneyle yaklaşılmamalı, kayalığa tırmanılmamalı veya drone uçurulmamalıdır.

Yuva Yeri

Yuva, toprak veya gevşek taş parçalarında açılmış sığ bir çukurdur; dal yığını kurulmaz. Kaya oyuğu, korunaklı çıkıntı, büyük taş altı ya da seyrek çalı dibi kullanılabilir. Rüzgârdan korunmuş noktalar kullanılır. Çiftler, aynı toplulukta yuvalasalar da yuvanın çevresindeki küçük alanı savunur.

Günlük Alan Kullanımı

Göçte sulak alan ve akarsu vadilerinde durabilir, yüksek ağaçlara konabilir. Madagaskar’daki kışlama döneminde orman ve açık ağaçlıkları da kullanır. Alarm veren veya avla yuvaya dönemeyen kuştan uzaklaşılmalıdır.

Ne Yer?

Besini mevsime göre değişir. Kışlama, ilkbahar göçü ve üreme öncesinde yusufçuk, çekirge, cırcır böceği, kelebek, güve ve kanatlı karınca gibi böcekler önemlidir. Akdeniz ülkeleri ve Kanarya Adaları’nı kapsayan 2025 derlemesinde böcekçilliğin yaşam döngüsünün büyük bölümünde sürdüğü, yumurtlama ve yavru büyütürken küçük göçmen kuşların payının arttığı anlatılır. Bölgesel av oranları bütün kolonilere genellenmez.

Nasıl Avlanır?

Avını uçuş sırasında ayaklarıyla yakalar. Yunanistan’ın Girit çevresindeki Dionysades Adaları’nda 1965–2001 arasındaki 26 arazi ziyaretine dayanan çalışmada, avın bol olduğu günlerde yakalanan fazla kuşların yuva yakınındaki besin depolarında saklanıp av azaldığında tüketildiği anlatılır. Bu yerel kayıt her bireyin her gün aynı davranışı yaptığını göstermez. Kuşu çekmek için yem atılmamalıdır.

Genç Kuşların İlk Geri Dönüşü

İspanya’nın Kanarya Adaları’ndaki Alegranza’da yapılan izlemelerde, 2010’da yavruyken halkalanan bazı kuşlar 2011’de doğdukları toplulukta yeniden görülmüştür. Bu yaşta geri dönmek, mutlaka üremek anlamına gelmez. Araştırmacılar, gençlerin sonraki yıllarda kullanabilecekleri alanları ve erişkinlerin davranışlarını tanımasının olası bir yarar olduğunu tartışır. Bu açıklama araştırmacıların yorumudur; her genç kuşun niyetinin doğrudan ölçüldüğü bir sonuç değildir.

Tüy Renginin Kalıtsal Temeli

İspanya’nın Alegranza Adası’nda 2007–2009 yıllarında yürütülen bir araştırma, tüy rengindeki farkın kalıtsal temelini incelemiştir. Tüylere koyu renk veren maddenin üretiminde rol alan MC1R adlı gendeki bir farklılık, incelenen kuşların açık veya koyu görünümüyle eşleşmiştir. Böylece yalnız gözle görülen renk farkı ile aileden yavruya aktarılan özellik arasında bağlantı kurulmuştur. Aynı araştırmada ölçülen bağışıklık tepkisi, bir kuşun renginden genel sağlık durumunu kesin olarak anlama yöntemi değildir.

Kışın Aynı Alanlara Dönüş

Madagaskar’daki 2003–2014 kışlama izlemelerini değerlendiren ve 2017’de yayımlanan bir araştırmada, birden fazla kış boyunca izlenebilen altı erişkinin kullandığı alanların büyük ölçüde örtüştüğü görülmüştür. Farklı üreme topluluklarından gelen kuşlar da kışın aynı bölgeleri kullanabilmiştir. Bu nedenle birbirinden uzak kıyılarda üreyen kuşların korunması, ortak kışlama alanlarının durumuyla bağlantılıdır. Araştırmanın iklim senaryolarıyla ürettiği gelecek haritaları ise gerçekleşmiş dağılım kayıtları değil, koşullara bağlı öngörülerdir.

Besin Çeşitliliği Nasıl Araştırılır?

Akdeniz ülkeleri ve Kanarya Adaları’ndaki beslenme araştırmalarını bir araya getiren 2025 tarihli derleme, av olarak kaydedilmiş 120 böcek türü veya görünüşüne göre ayrılmış böcek grubunu bildirir. Kayıtlar 47 böcek familyasına yayılır. Bu toplam, tek bir kuşun midesinden çıkan çeşit sayısı değildir: farklı yerlerde, yıllarda ve yöntemlerle toplanmış bulguların birleşimidir. Yalnız avı uzaktan izlemekle, kuşun çıkardığı sindirilmemiş besin topağını incelemek aynı ayrıntı düzeyini sağlamaz.

Adının Arkasındaki Koruma Öyküsü

İngilizce ve bilimsel adı, İtalya’nın Sardinya Adası’nda hüküm süren Eleonora d’Arborea’yı anar. Sardinya Orman Koruma kurumunun açıklaması, onun 1392 tarihli Carta de Logu düzenlemesinde erişkin doğanların avlanmasını ve yuvalardan yavru alınmasını yasakladığını belirtir. Türün adı bu tarihsel koruma girişimini hatırlatır.