Hızlı Tanı
Orman Horozu (Black Grouse, Lyrurus tetrix), erkeği siyah, dişisi kahverengi desenli bir orman tavuğudur. Erkekte dış kuyruk tüyleri dışa kıvrılarak lir biçimi oluşturur; beyaz kanat çizgisi ve beyaz kuyruk altı dikkat çeker.
Genel Görünüm ve Duruş
Erkeğin siyah tüyleri ışıkta mavi veya yeşil parlar. Kısa gagası siyah, gözleri kahverengidir. Göz üzerindeki kırmızı etli kaş, özellikle gösteri sırasında belirginleşir. Kuyruğun kıvrık dış tüyleri ortadakilerden uzundur.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Dişi daha küçüktür; kahverengi tüyleri siyah bantlı, kuyruğu kısa ve hafif çatallıdır. İlk kışındaki erkek erişkine benzemeye başlasa da daha kahverengi ve mat görünebilir. İki eşeyin renk farkı, ayrı tür oldukları anlamına gelmez.
Uçuşta Görünüm
Görece kısa ve yuvarlak kanatlarla hızla yükselir; seri kanat vuruşlarını kısa süzülmeler izleyebilir. Erkekte beyaz kanat çizgisi koyu gövdeyle karşıtlık yapar. Kuyruk kapalıyken lir biçiminin bütün ayrıntısı görünmeyebilir.
Ses ve Davranış
Erkeğin alçak, yuvarlanan gösteri seslerine keskin, hapşırmayı andıran tıslamalar eşlik eder. Açık gösteri alanlarında dişileri çekmek için rakipleriyle karşılaşır.
Karıştırılabilecek Türler
Dağ Horozu (Caucasian Grouse, Lyrurus mlokosiewiczi) ayrı türdür. Erkeğinde Orman Horozundaki beyaz kuyruk altı ve kanadı kesen beyaz çizgi yoktur; yine de omuzda küçük beyaz alan bulunabilir. Uzun dış kuyruk tüyleri dışa açılmaktan çok aşağı kıvrılır.
Dağ Horozu dişisinin kanadında da belirgin beyaz çizgi bulunmaz; iki türün kahverengi dişilerini ayırmak güç olabilir. Türkçe ad benzerliği ve tek kuyruk görüntüsü yeterli değildir; kanat, kuyruk ve coğrafya birlikte değerlendirilir.
Dünya Yayılışı
Avrupa’nın kuzey ve doğu kesimleriyle Britanya’da, güneyde özellikle Alpler ve Karpatlarda bulunur; doğuya doğru Sibirya boyunca uzanır. Bu geniş yayılış içinde uygun orman kenarı ve açıklıklar birbirinden kopuk olabilir.
Türkiye’deki Durumu
Türkiye’nin 2021 İngilizce bilimsel kuş listesinde Orman Horozu, doğada tükenmiş tür olarak gösterilir. Aynı listede Dağ Horozu yerleşiktir. Bu iki taksonun kayıtları birleştirilmez; Türkiye’de görülen siyah bir horoz yalnız ad benzerliğiyle Orman Horozu sayılmaz.
Göç Yolculuğu
Tür çoğunlukla yerleşiktir; kuzey Avrasya’daki kimi topluluklarda kış hareketleri bildirilmiştir. Bu durum, düzenli olarak Türkiye’ye göç eden güncel bir topluluğu kanıtlamaz.
Üreme Alanı
Ormanla açık arazinin buluştuğu kenarlar, fundalıklar, turbalıklar ve seyrek ağaçlı açıklıklar kullanılır. Ormanın tamamen kapalı olması veya arazinin bütünüyle ağaçsız kalması aynı habitat mozaiğini sağlamaz.
Yuva Yeri
Yuva yerde, çalı veya yüksek bitki örtüsüne gizlenmiş sığ bir çukurdur; bitki parçaları ve tüylerle döşenir. Nicole Bouglouan’ın uzman derlemesi 6–11 yumurta ve 25–27 günlük kuluçka bildirir. Dişi yumurtaları kuluçkaya yatırır ve yavruları büyütür. Bunlar Türkiye’de izlenmiş güncel yuvalara ait süreler değildir.
Günlük Alan Kullanımı
Ağaçlara tüneyebilir; kışın uygun karın içine sığınak açarak geceyi ve kötü havanın bir bölümünü orada geçirebilir. Kuşun kar yüzeyinde görünmemesi, alanın boş olduğu anlamına gelmez.
Ne Yer?
Yapraklar, tomurcuklar, sürgünler, tohumlar, çiçekler ve çalı meyveleri önemlidir. Böcek ve örümcekleri de yiyebilir. Yavruların ilk döneminde böcekler özellikle önemli bir besin kaynağıdır.
Nasıl Avlanır?
Besini yerde toplamanın yanında ağaç ve çalı tomurcuklarına da uzanır. Mevsim ve bölgedeki bitki örtüsü, kullandığı besinleri değiştirir; tek bir bitkiyi bütün yayılışının değişmez menüsü saymak doğru değildir.
Gösteri Alanı Yuva Değildir
Erkeklerin gösteri alanı, ortak bir yuva kolonisi değildir.
Kar Sığınağından Kaldırılmanın Etkisi
İsviçre’nin güneybatı Alplerinde, 19 Şubat–21 Mart 2003 arasında üç vericili erkekle yapılan deneyde kuşlar dört gün boyunca günde bir kez kar sığınaklarından kaldırılmıştır. Dışkıdaki stres hormonu parçalanma ürünleri artmıştır. 2007’de yayımlanan çalışma, bu sonucu doğrudan ölüm oranı ölçümü olarak sunmaz.
Örnek Sayısı Kuş Sayısı Değildir
Aynı araştırmanın İsviçre Alplerindeki ayrı karşılaştırma bölümünde, Ocak–Mart 2004’te 32 alandaki kar sığınaklarından 132 dışkı örneği toplanmıştır. Bunlar 132 ayrı kuşun izlendiği anlamına gelmez. İnsan etkinliğinin yoğun olduğu alanlardaki yüksek hormon bulgusu, bütün dünyadaki her birey için sabit bir değer vermez.
