Hızlı Tanı
Dağ Horozu (Lyrurus mlokosiewiczi; İngilizce Caucasian Grouse), Kafkasya dağ sistemine özgü bir tavuksudur. Erkeğin siyah giysisi, göz üstündeki kırmızı deri ve aşağıya kıvrılan dış tüyleriyle uzun çatallı kuyruğu dikkat çeker. Dişi ise gri-kahverengi ve siyahın ince desenleriyle örtülüdür. Eski bilimsel kaynaklardaki Tetrao mlokosiewiczi adı aynı türün önceki cins yerleşimidir; başka bir dağ kuşunu anlatmaz.
Genel Görünüm ve Duruş
Nicole Bouglouan’ın uzman anlatımı erişkin erkeği hafif yeşil parıltılı siyah, dişiyi ise ince siyah çizgili gri-kahverengi olarak tanımlar. Dişinin kuyruğu erkeğinki gibi uzun ve belirgin kıvrımlı değildir; daha kısa, ucu neredeyse düz bir görünüm verir. Aynı türün iki eşeyini yan yana düşünmek önemlidir: arazide görülen desenli kahverengi kuş, siyah erkeğin yalnız soluk bir kopyası gibi görünmez.
Rusya’nın kuzeybatı Kafkasya kesimindeki 1998–1999 gözlemlerini değerlendiren Drovetski ve Rohwer, koyu siyah erkeklerle gizleyici kahverengi giysili kuşların farklı örtüler kullandığını anlatır. Yazarlar dişi, yavru ve genç erkeklerin besince zengin açık alanları kullanmasını gizleyici giysileriyle; erişkin erkeklerin uzun otlu yarıntılarda bulunmasını ise havadan gelen avcılardan saklanmayla ilişkilendirir. Bu bir davranış yorumudur; tüy renginin tek başına alan seçimini belirlediğini gösteren bir deney değildir.
Türkiye’nin kuzeydoğusundaki 2004–2005 taramasında ilkbahar gözlemleri, erkeklerin gösterilerinin en etkin olduğu gün doğumundan sonraki ilk üç saat ve gün batımından önceki son iki saat çevresinde yapılmıştır. Araştırmacılar, üremeyi gereksiz yere rahatsız etmemek için kuşlara yaklaşmak yerine uygun görüş noktalarından sayım yapmıştır. Gösteri alanının açık olması, kuşlara doğru yürümeyi gerektirmez.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Genç erkeği erişkin siyah erkek gibi aramak yanıltır. Drovetski ile Rohwer’in tür araştırması, genç erkeklerin ilk kışlarında ve ilk olası üreme dönemlerinde dişiyi andıran giysi taşıdığını açıkça anlatır. Kahverengi-gri bir kuşun görünmesi bu nedenle kesin dişi teşhisi sağlamaz. Yaşla birlikte gelişen giysi ile eşey farkını ayırmak gerekir; gösteri alanına katılan her erkek de baştan sona siyah olmak zorunda değildir.
Oiseaux.net hesabında ilk kış erkeği, kahverengi-gri ve açık kahverengi tonlarında ince dalgalı desenli anlatılır; siyah giysinin ikinci yılın mayıs-ağustos döneminde geliştiği belirtilir. Erişkin dişinin kuyruğu ise ancak hafif çatallıdır. Yaş değerlendirilirken kuyrukla gövdenin bütün deseni birlikte izlenir.
Uçuşta Görünüm
Uçuşu hızlı ve doğrudandır; kanatların ıslığı duyulabilir. Porter ve Aspinall’ın rehberi, gösteri sırasında erkeğin kanat çırparak havaya sıçradığını da anlatır. Bu kısa gösteri havalanması, kuşun yer değiştirmek için yaptığı uçuşla aynı davranış değildir. Erkekte kanat altındaki açık tüyler havalanınca görülebilir.
Rusya’nın kuzeybatı Kafkasya kesimindeki Teberda Koruma Alanı’nda 6–9 Mayıs 2014 kayıtları, gösterinin ince ayrıntılarını belgeledi. Erkek dişiye yaklaşırken yarı açık kanatlarından birini veya ikisini hızla yukarı aşağı oynatıyordu. Bu sırada omuzdaki küçük beyaz lekenin görünür büyüklüğü değişiyordu. Kanadın duruşu ve hareketi, sabit duran kuşta görülen küçük lekenin gösteri sırasında neden daha dikkat çekici olabildiğini açıklar.
Ses ve Davranış
Erkek gösteri sırasında büyük ölçüde sessizdir; kanatların oluşturduğu sesler, hafif gıdaklamalar ve kısa çağrılar duyulabilir. Dişi daha belirgin, gıdaklamayı andıran sesler çıkarır. Oiseaux.net, kuyruk yukarı kaldırılıp kanatlar indirilirken erkeğin yerinde dönebildiğini de anlatır. Bu türde gösteriyi yalnız güçlü ve uzaktan duyulan bir şarkı bekleyerek aramak yeterli değildir; hareketler ve kanat sesi de önemlidir.
Dişi, çalı veya yoğun bitki örtüsü altında saklanan sığ bir yer çukuruna yuva yapar; çukur ot ve tüylerle döşenebilir. Ermenistan saha rehberi 2–10 yumurtalık kümeler verir. Oiseaux.net ortalama altı yumurta ve yaklaşık üç haftalık dişi kuluçkası bildirir. Bu değerler Türkiye’de yeni ölçülmüş sonuçlar değildir.
Karıştırılabilecek Türler
Orman Horozu (Lyrurus tetrix; İngilizce Black Grouse) erkeğinde kuyruk lir biçimlidir; belirgin beyaz kuyruk altı ve beyaz kanat şeridi bulunur. Dişi kahverengi ve koyu desenlidir, fakat açık kanat şeridi yine seçilir. Naturalis’in tanı hesabı bu iki eşey görünümünü ayrı anlatır. Dağ Horozundaki küçük omuz lekesi, Orman Horozunun kanadı enine geçen beyaz bandıyla karıştırılmamalıdır. Kahverengi dişileri karşılaştırırken de yalnız genel gövde rengi yeterli değildir.
Kınalı Keklik (Alectoris chukar; İngilizce Chukar Partridge), dişi Dağ Horozuyla aynı dağlık çevrede akla gelebilecek başka bir tavuksudur. Erişkinin beyaz boğazını ve yanaklarını çevreleyen belirgin siyah çizgi, kırmızı gaga ve bacaklar, gövde yanlarındaki geniş siyah-beyaz-kestane şeritler ayırıcıdır. Dişi Dağ Horozunun deseni daha ince ve yaygındır; Kınalı Kekliğin bu belirgin yüz çerçevesini taşımaz. Genç kekliklerin daha soluk ve benekli olabileceği de yaş değerlendirmesinde hesaba katılır.
Dünya Yayılışı
Tür Büyük ve Küçük Kafkasya ile çevresindeki uzantılara özgüdür. AviList v2025b yayılışı güneybatı Rusya’dan kuzeydoğu Azerbaycan’a, güneye doğru Ermenistan, kuzeydoğu Türkiye ve İran’ın en kuzeybatısına uzatır. OSME’nin bölge listesi Gürcistan’ı da aynı doğal yayılış içinde verir. Böylece birden fazla ülkenin dağ kuşudur; Türkiye’ye endemik diye tanımlanmaz. Bu alanlar, birbirine kesintisiz bağlı ve eşit yoğunlukta kuş bulunan tek bir çayır kuşağı değildir.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye’de yayılışın merkezi kuzeydoğudadır. 2004–2005 arazi araştırması türü Doğu Karadeniz Dağları, Karçal, Yalnızçam ve Ardahan’ın Posof–Çıldır çevresindeki dört coğrafi birimde kaydetti. Kuşlar 45 noktada bulundu; bunların 29’u daha önce belgelenmemişti. Bu eski saha taraması, o dönemde bilinen yayılışı genişletmiştir. Sonuç, bugün ülkede yalnız 45 kuşlu nokta bulunduğu veya aradaki bütün çayırların boş olduğu şeklinde okunmaz.
Göç Yolculuğu
Yerleşik bir kuştur; düzenli olarak kıtalar arasında göç eden bir tür değildir. Nicole Bouglouan’ın Kafkas Dağ Horozuna ait anlatımı, hareketlerini dağlarda yükselti değiştirme olarak verir. Porter ve Aspinall’ın rehberi de kışın daha alçak ormanlara inebildiğini belirtir. Bu nedenle aynı dağ sisteminde yaz ve kış farklı yüksekliklerde görülmesi yerleşiklikle çelişmez; kar koşullarına bağlı yerel hareket, uzun mesafeli mevsimlik göçten ayrılır.
Üreme Alanı
Ormanın üst sınırına yakın çayır, ormangülü çalılığı ve seyrek huş topluluklarının bir arada bulunduğu kuşak önemlidir. Gavashelishvili ve Javakhishvili’nin Kafkasya’yı inceleyen 2010 çalışması bu yapıyı türün temel yaşam çevresi olarak özetler. Yalnız ağacın veya yalnız çayırın varlığına bakmak yeterli olmaz; açık beslenme yüzeyleriyle yakındaki çalı ve ağaç örtüsü, aynı dağ yamacının birbirine bağlı parçalarıdır.
Yuva Yeri
Ermenistan rehberinde yuva, çalı altında veya yoğun bitki örtüsünde gizlenmiş bir yer çukuru olarak tarif edilir. Bu saklı yapıyı görmek için çalılık açılmaz; açık gösteri alanındaki erkekleri izlemek, dişinin yuvasına yaklaşmayı gerektirmez.
Günlük Alan Kullanımı
Rusya’nın kuzeybatı Kafkasya kesiminde, Lagonakskiy Sırtı’nda 1998 ve Magisho Sırtı’nda 1999 yazlarında yapılan gözlemler hava durumuna göre farklı alan kullanımları bulmuştur. Yavrulu dişiler güneşli günlerde çoğunlukla çayırda, yağışlı günlerde ise sırt tepelerinde görülmüştür. Bu sonuç, yavrulu bir dişiyi her hava koşulunda çayırın aynı bölümünde aramamak gerektiğini gösterir; belirli iki saha ve dönemin gözlemidir.
Ne Yer?
Erişkinlerin beslenmesi büyük ölçüde bitkiseldir. Oiseaux.net huş sürgünlerini ve sarkık çiçek kümelerini, ardıcın iğne yapraklarıyla meyvelerini, ormangülü yapraklarını ve başka tohumları sayar. Çok genç yavruların beslenmesinde ise böcek ve küçük omurgasızlar da önemli yer tutar. Dolayısıyla erişkinin bitkisel besinlerini bilmek, yeni çıkmış yavrunun bütün gereksinimini aynı listeyle açıklamaya yetmez.
Nasıl Avlanır?
Ermenistan’daki tür hesabı, yaprak döken ağaçlıkların üstündeki çayırlarda ve üvezle huş topluluklarında besin aradığını anlatır. Bu tanım, kuşun beslenme alanını tek başına çıplak zirve olarak düşünmemeyi sağlar. Tohum, meyve ve tomurcuk gibi kaynaklar, hem çayır yüzeyindeki hem de çalı ve ağaçlarla bağlantılı alanları anlamak için önemlidir.
Kafkasya’daki yayılışı inceleyen 2021 çalışmasının biyoloji özetinde huş, meşe, kayın, ardıç ve yabani güller kışın besin sağlayan bitkiler arasında sayılır. Bu, her bitkinin yıl boyunca aynı parçasının yendiği veya her yerde aynı oranda tüketildiği anlamına gelmez. Yazarların derlediği bu bilgi, orman sınırı çevresindeki ağaç ve çalıların kış besini bakımından da önem taşıdığını açıklar.
Orman Kenarındaki Çayırlar
Kafkasya için geliştirilen 2010 habitat modelinde 350 varlık noktası kullanılmıştır. Bunların 200’ü Gürcistan’da verici takılan sekiz erkek ve altı dişinin 2004–2006 izlenmesinden, 150’si Gürcistan, Rusya, Ermenistan ve Türkiye’den ek kayıtlardan gelmiştir. Yaprak döken geniş yapraklı ormana yakın çayırlar, modelde daha uygun alanlarla ilişkili bulunmuştur. Buradaki 350 sayısı kuş sayısı değildir; aynı kuşun farklı yerlerdeki gözlemleri de konum verisi oluşturabilir.
Gösterinin Videoyla Görülen Ayrıntıları
Rusya’daki Teberda alanının Mayıs 2014 video kayıtlarını inceleyen Klaus, Ukolov ve Bergmann, erkeğin dişiye yaklaşınca çömelip başını yatay olarak salladığını belgeledi. Yerdeki gösteride kuyruk dik tutuluyor, fakat her zaman yelpaze gibi açılmıyordu; sıçrama ve karşılaşmalarda açılabiliyordu. Yazarlar kanat hareketinin sürtünme sesi üretip üretmediğini videodan kesinleştiremedi. Görülen hareket ile ona önerilen ses üretme açıklaması ayrı tutuldu.
Yollar, Yaşam Alanı ve Av Baskısı
Türkiye’nin kuzeydoğusundaki 2004–2005 araştırması, dağ yolu yapımını, yaşam alanlarının parçalanmasını ve yasa dışı avı koruma sorunları olarak değerlendirdi. Görüş noktaları dağ yollarının erişimine bağlı seçilebildiği için tarama tümüyle rastgele değildi. Bu yöntem sınırı, yeni bulunan yerlerin değerini azaltmaz; fakat sonuçların ülkenin her dağını eksiksiz saymış bir nüfus çalışması gibi sunulmaması gerekir.
Kar İçinde Geceleme
Kafkasya’yı inceleyen 2010 çalışmasında anlatıldığı üzere Dağ Horozu kar örtüsü içinde açtığı barınaklarda geceleyebilir ve kötü havayı bekleyebilir. Girişe bir yırtıcı yaklaştığında barınağın öteki ucundaki kar katmanını yarıp kaçabildiği belirtilir. Bu davranış için gevşek kar önemlidir; gündüz eriyip gece donmuş sert bir yüzey aynı koşulu sağlamaz. Kar içindeki saklı kuşu görmek için barınak delinmez veya girişe yaklaşılmaz.
