← Tanım atlasına dön

Tür tanımından levhaya

Yerel veritabanındaki mevcut metin salt okunur gösterilir. Altı çizili terime basınca atlasın ilgili bölgesi açılır. Metin yeniden yazılmadı; bu örnek, tür içeriğinin yeni bilimsel onayı değildir. Mevcut kaynak metinler Türkçe ve İngilizcedir; atlas dili ayrıca korunur.

Gri Başlı Sazhorozu · Porphyrio poliocephalus

Hızlı Tanı

Gri Başlı Sazhorozu, kalın kırmızı gagası ve gagadan alnına uzanan kırmızı kalkanıyla tanınan iri bir su kuşudur. Gövdesi mavi-mor, başı gri ya da gri-mavidir. Uzun kırmızımsı bacakları ve çok uzun parmakları vardır. Kuyruğunu kaldırdığında beyaz kuyruk altı görülür. Uzakta veya gölgede parlak renkler koyulaşabildiğinden, yalnız renk tonuna bakılmamalıdır.

Genel Görünüm ve Duruş

Bu sayfadaki Porphyrio poliocephalus adı, daha önce ayrı tür sayılan gri başlı Asya grubunu anlatır. AviList’in güncel sürümü bu grubu daha geniş Porphyrio porphyrio türü içinde ele alır. Buradaki anlatım o geniş türün bütün coğrafi biçimlerini kapsamaz. Türkiye ile bağlantılı batı biçimi seistanicus adıyla izlenir; Hindistan’daki poliocephalus ve Güneydoğu Asya’daki viridis ile aynı renk ayrıntılarına sahip olduğu varsayılmamalıdır.

Gövdesi dolgun, boynu kalın, kuyruğu kısadır. Kanatları geniş ve yuvarlaktır. Üst tarafı yeşilimsi, alt tarafı mor-mavi görünür. Başın gri tonu ile göğsün maviliği arasındaki geçiş birey ve bölgeye göre değişebilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin erkek ve dişi aynı temel renk düzenini taşır; başın tonundaki küçük fark tek başına güvenilir bir cinsiyet anahtarı değildir. Gençler daha donuktur; gagaları ve alın kalkanları henüz erişkinin parlak kırmızısında değildir. Soluk bacaklı, koyu gagalı genç bir kuş erişkinin renkleriyle karşılaştırılarak elenmemelidir.

Uçuşta Görünüm

Kalkışı ağır ve beceriksiz görünebilse de iyi uçar. Uçuşta yalnız koyu silueti görülen bir kuşta baş, gaga ve kuyruk altı ayrıntılarını yeniden görmek gerekir.

Ses ve Davranış

Kısa, genizden gelen homurtular ve kurbağa sesini andıran çağrılar çıkarır. Sazlık içindeki kuş gözden kaybolsa da sesi duyulabilir. Yazılı ses betimlemesi, benzer yelveler arasında tek başına kesin teşhis sağlamaz.

Karıştırılabilecek Türler

Erişkin Sutavuğu Gallinula chloropus daha küçük ve koyu renkli görünür; yanlarında beyaz çizgiler, kırmızı gagasının ucunda sarı bölüm vardır. Beyaz kuyruk altı onda da bulunduğundan bu işaret tek başına yeterli değildir. Gri Başlı Sazhorozu’nun iri kırmızı gagası, uzun kırmızı bacakları ve mavi-mor gövdesi birlikte aranmalıdır.

Erişkin Sakarmeke Fulica atra uzaktan siyaha yakın görünür; gaga ve alın kalkanı beyazdır. Gri Başlı Sazhorozu’ndaki kalın kırmızı gaga ve kırmızı kalkanla ayrılır. Yaş ve ışık koşulları dikkate alınmalı; yalnız koyu gövdeye göre karar verilmemelidir.

Dünya Yayılışı

Gri başlı grubun yayılışı Güneybatı Asya’dan Hindistan ve Güneydoğu Asya’ya uzanır. AviList, seistanicus biçimini Türkiye’nin güneydoğusundan Irak ve İran’ın güneybatısı üzerinden Afganistan’ın güneybatısı ve Pakistan’a bağlar. poliocephalus Hindistan, Sri Lanka, Çin’in güneyi ve Tayland’ın kuzeyine; viridis ise Myanmar’ın güneyinden Hindiçin ve Malay Yarımadası’na uzanan bölgeye bağlıdır. Florida’daki topluluk insan eliyle yerleşmiştir.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye’deki tarihsel üreme kanıtlarından biri Göksu Deltası’dır. Kasparek ve arkadaşlarının 1989’da yayımlanan İngilizce çalışmasının özeti, seistanicus biçimini burada üreyen, o dönemde 30 çiftten az bir topluluk olarak anlatır. Bu eski sayı günümüz sayımı değildir. OSME’nin bölgesel değerlendirmesi de Türkiye–Hazar çevresindeki kuşları ele alır; eski kaynaklarda caspius ile seistanicus adlarının kapsamı farklı kullanılabildiğinden, adları doğrudan iki ayrı Türkiye türü gibi okumamak gerekir.

Göç Yolculuğu

Genellikle yerleşik kabul edilir; buna karşın bir sulak alanda görülmesi, hayatı boyunca oradan ayrılmadığını göstermez. Bu incelemede Türkiye’deki bireyler için düzenli bir ülkeler dizisi veya sabit göç mesafesi doğrulanamadı. Yerel dağılma ile her yıl tekrarlanan uzun mesafeli göç birbirine karıştırılmamalıdır.

Üreme Alanı

Bitkilerin su üstüne çıktığı sığ tatlı su bataklıklarını, göletleri ve sazlı kıyıları kullanır. Yüzen bitki örtüsü de barınma ve beslenme alanı sağlar. Su yüzeyinin varlığı kadar, kuşun saklanıp ilerleyebileceği kıyı bitkileri de önemlidir.

Yuva Yeri

Hindistan’ın Tirunelveli yöresindeki Nainar Göleti’nde, Ocak 2003–Mayıs 2004 arasında incelenen poliocephalus biçimi, kıyıya yakın sık yüzen bitkiler üzerinde yuvalıyordu. Yuvalarda su bitkilerinin sap, yaprak ve bütün parçaları kullanılmıştı. Araştırmanın özetinde 3–7 yumurta ve tahmini ortalama 19,8 günlük kuluçka bildirilir. Bu ortalama bütün bireylerin süresi değildir; Türkiye’de ölçülmüş bir değer de değildir.

Günlük Alan Kullanımı

Kuşlar sığ suda yürüyerek, bitki saplarına tırmanarak veya yüzerek yer değiştirebilir. Yavru çıkmış bir aile görülürse sazlık içindeki geçişleri kapatılmamalı, yuvaya ulaşmak için bitki örtüsü açılmamalıdır.

Ne Yer?

Besinin büyük bölümünü su ve kıyı bitkileri oluşturur; sürgün, yumru, sap ve tohum alır. Böcek, salyangoz ve başka küçük hayvanları da yiyebilir. “Bitkisel ağırlıklı” beslenme, hiç hayvansal besin almadığı anlamına gelmez.

ABD’nin güney Florida bölgesinde, Ocak–Mart 2014’te üç sulak alandan alınan kuşların mide içerikleri incelendi. Beslenme tablosunda 32, 24 ve 27 örnek vardı. Eleocharis cellulosa adlı su bitkisi üç alanda da başlıca besindi; ayrıca bazı böcek ve yumuşakça kalıntıları bulundu. Araştırma tek bir kurak dönemi kapsıyordu. Bu nedenle sonuç, Türkiye’deki kuşların yıllık menüsü veya aynı bitkiye bağımlı oldukları şeklinde yorumlanamaz.

Nasıl Avlanır?

Güçlü gagasıyla bitkiyi çeker; bir ayağı üzerinde dengede dururken öbür ayağıyla tuttuğu besin parçasını gagasına götürebilir. Sazların dış katını ayıklayarak yumuşak iç kısma ulaşır. Bu davranış, uzun parmakların yalnız yürümeye yaramadığını gösterir.

Renk ve Akrabalık

Benzer tüy rengiyle akrabalık her zaman birebir örtüşmez. 2015 tarihli bir genetik araştırma, Afrika, Avrupa, Asya ve Pasifik’ten sazhorozu örneklerini karşılaştırdı; Türkiye’den seistanicus olarak tanımlanan bir müze örneği de veri tablosundaydı. Araştırma gri başlı grubu ayrı bir soy kolunda topladı, fakat Ortadoğu kuşlarının Hindistan’dakilerden daha gri görünebildiğine de dikkat çekti. Kullanılan DNA bölümleri bütün kalıtım bilgisini temsil etmez. Güncel AviList’in daha kapsamlı çekirdek DNA araştırması istemesi, renk farkının tek başına kesin tür sınırı kurmadığını hatırlatır.

Bitki Örtüsünün Önemi

Yaşam alanının değişmesi yerel topluluğu güçlü biçimde etkileyebilir. Singapur’da viridis biçimi üzerine 2008’de yayımlanan uzman gözlem yazısı, 1990’larda bazı su depolama alanlarından yüzen bitkilerin temizlenmesi, dip taraması ve su hacminin artırılmasından sonra kuşların çok azaldığını anlatır. Bu, düzenli deneyle ölçülmüş bir etki büyüklüğü değildir; yazarların uzun dönemli yerel gözlemleridir. Yine de kuş için bir su kütlesinin yalnız büyüklüğünün değil, bitki örtüsünün yapısının da önemini gösterir.

Yumurta Sayısıyla Başarı Aynı Değildir

İran’ın Enzeli sulak alanındaki 2011–2012 araştırması, eski sınıflandırmada caspius adıyla ele alınan kuşları inceler. 2012’de bulunan dokuz yuvanın yalnız dördünde yumurta vardı; bu dört yuvada toplam 16 yumurta kaydedildi ve sekizinden yavru çıktığı bildirildi. Yuva sayısıyla yumurtalı yuva sayısı aynı şey değildir. Yoğun bitkiler yüzünden yavruların daha sonraki yaşamı izlenemediği için araştırmacılar toplam üreme başarısını hesaplayamadı. Yumurtadan çıkış oranı, bütün yavruların büyüyüp erişkin olduğu anlamına gelmez.