Hızlı Tanı
Hurmayiyen (Hypocolius ampelinus; İngilizce Grey Hypocolius, ayrıca Hypocolius), soluk gri tüylü, ince gövdeli ve uzun kuyruklu bir ötücüdür. Cornell’in tanı hesabı kısa gagasını, ucunda siyah bant bulunan uzun kuyruğunu ve erkeğin siyah yüz maskesini birlikte vurgular. Kurak çalılıklar, çöl ve bunların çevresindeki tarım alanlarında görülebilir.
Erkeğin alt tarafı sırttan daha açıktır; soluk gri, açık devetüyü veya beyazımsı görünebilir. Gözleri koyu kahverengi, gagası siyahımsı ve dipte daha açıktır. Bacakları sarımsı ten rengi ile saman sarısı arasında değişir.
Genel Görünüm ve Duruş
İnce gövdesine oranla kısa gagası ve uzun kuyruğu dikkat çeker. Cornell’in uzman tanı hesabı, açık gri kuşu bu üç özellikle tarif eder. Çoğunlukla küçük gruplar halinde, meyveli ağaç ve çalıların arasında görülür.
Baş ve ense tüylerinin duruşu da görünüşü değiştirir. Grimmett ve Inskipp’lerin uzman rehberi, heyecanlandığında veya alarmda ense tüylerini kaldırdığını anlatır. Çalının tepesine konup uzun süre hareketsiz kalabilir. Bu ense kabarıklığı, İpekkuyruğun uzun tepeliğinden farklıdır. Aynı rehber, ağaç ve çalı içinde dallar arasında sıçrayarak ve tırmanır gibi ilerlediğini anlatır. Gövdesini küçük destekler arasında taşıyarak meyveye ulaşması, uçarken görülen güçlü kanat vuruşlarından farklı bir harekettir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Dişide erkeğin siyah maskesi yoktur. Üst taraf daha donuk gri-kahverengi, boğaz krem rengidir. Kanat tüylerindeki beyaz uçlar dar, kuyruktaki koyu uç bandı daha belirsizdir. Dolayısıyla maskesiz bir birey, erkek resmiyle uyuşmuyor diye elenmemelidir.
Gençler açık kum kahverengisidir; kuyruk ucunda hafif koyuluk, alt gaganın dibinde ten rengi görülebilir. 2014 Kuveyt gözleminde kısa kuyruklu yavru, kanatlarını titreterek erişkini izlemiş ve besin istemiştir.
Uçuşta Görünüm
Uçuş güçlü ve hemen hemen doğrudandır. Uzun kuyruk hafifçe aşağı yukarı oynarken gövde görece sabit kalır. Kanat açılınca siyah tüylerdeki beyaz uçlar ve koyu kuyruk ucu seçilir.
Güçlü uçuşunda hızlı kanat vuruşları görülebilir. Grimmett ve Inskipp’lerin rehberi, zaman zaman dalar gibi süzüldüğünü veya yüksekte daire çizdiğini de belirtir. Bu davranış, olağan ilerleyişinin doğrudan olmasına aykırı değildir; kuş her uçuş boyunca aynı hareketi sürdürmek zorunda değildir.
Ses ve Davranış
Uzman tür kaynağı ana çağrıyı, son iki hecesi alçalan melodik bir “tre-tur-tur” olarak betimler; kısa bir “vii-u” da duyulabilir. Kur sırasında güçlü ve kesintisiz bir “kirrr” sesi çıkarabilir. Rahatsız edildiğinde sık çalıya sığınıp hareketsiz kalabilir. Özellikle kışın toplu geceleme yapar.
Suudi Arabistan için hazırlanmış uzman rehber, sakin kuşun çalının tepesinde açıkta durabildiğini, ürktüğünde ise hızla örtüye girdiğini anlatır. Uçuşu yüksekte ve doğrudandır; ürktüğünde hızla alçalarak bitkilere yönelebilir. Sığınağa yaklaşırken kuyruk ve kanatlarını yelpaze gibi açıp son anda yavaşlayabilir. Aynı hesapta uçarken ve geceleme yerinde sesli, beslenirken daha sessiz olduğu belirtilir. Suudi Arabistan’daki kış sürülerinde, mevsimin sonuna doğru çiftler belirginleşir; üreme yaklaşırken ötebilir ve gösteri yapabilirler.
Yuva dallarla desteklenen açık bir çanaktır. Kuveyt’te 2014’te incelenen bir yuva, ılgın ağacında yaklaşık 2,5 m yüksekteydi; içi tüy ve ılgın yapraklarıyla döşenmişti. İran’ın Huzistan bölgesindeki 2011 araştırmasında yumurtlamanın tamamlandığı yuvalarda 3–5 yumurta vardı. 2019’daki İngilizce yayın, aynı bölgedeki önceki çalışmadan kuluçka ortalamasını 15 gün olarak aktarır. Bu süre yeni Kuveyt gözleminde ölçülmüş değildir; bütün yuvaların aynı günde açıldığı anlamına gelmez.
Kuveyt’te 2014’te izlenen yuvalı çiftte ebeveynler yuvaya yakın kalıp alanı korumuştur. Yakına başka bir kuş geldiğinde erişkinlerden biri ona yönelerek seslenmiş; uzaklaşana kadar izlemiştir. Ebeveynler kuluçkaya sırayla yatmış, yuvadaki üç yavruya böcek taşımıştır.
Karıştırılabilecek Türler
İpekkuyruk Bombycilla garrulus da maskeli ve yumuşak tüylüdür. Ancak belirgin tepeliği, sarı kuyruk ucu ve kanadındaki sarı-beyaz işaretlerle ayrılır; erişkinlerin bazı kanat tüylerinde kırmızı uçlar da bulunur. Hurmayiyen’in uzun kuyruğundaki koyu uç, İpekkuyruğun sarı uçlu kısa kuyruğuyla karıştırılmamalıdır.
Genç İpekkuyrukta tepelik daha kısa, yüz maskesi daha dar ve alt taraf kahverengi çizgili olabilir. Boğazı erişkindeki gibi siyah olmayıp beyazdır; kanat ve kuyruktaki sarı alanlar da daha dardır. Bu yaş farkı nedeniyle erişkin İpekkuyruktaki bütün süsleri gençte aramak doğru değildir. Yine de İpekkuyruğun sarı uçlu kısa kuyruğu, Hurmayiyenin uzun ve koyu uçlu kuyruğundan farklıdır.
Dünya Yayılışı
İncelemede kullanılan AviList v2025b üreme alanını Irak’ın doğusu, Kuveyt, İran’ın güneyi ve Türkmenistan’ın güneyi olarak verir; Afganistan’ın batısını ise olasılık belirterek ekler. Üreme dışında başlıca Suudi Arabistan’ın batı ve orta kesimleri, Körfez’in batı kıyıları, İran ve Pakistan’ın güneyi ile Hindistan’ın en kuzeybatısında bulunur. Eski listelerdeki Pakistan üremesi, güncel listede aynı kesinlikle belirtilmez.
Türkiye’deki Durumu
Türkiye’de rastlantısal bir konuktur. 2008 tarihli İngilizce Türkiye kuş raporu, 1986’daki kayıttan sonra 19 Kasım 2002’de Side, Antalya’da ikinci gözlemi aktarır. Yazarlar ikinci gözlemin yalnız kısa ayrıntılarla desteklendiğini özellikle söyler. Bu tarihsel kayıtlar düzenli kışlama, göç dönemi veya Türkiye’de üreme kanıtı değildir; rapor günümüzün toplam kayıt sayısını vermez.
Göç Yolculuğu
Hindistan’ın Gujarat bölgesindeki Fulay çevresinde, Kasım 2005–Nisan 2008 arasında en az 50 saha gezisiyle yapılan inceleme, sonbahar gelişleri ve ilkbahar ayrılışlarını kaydetti. Üç kış dönemindeki gelişler ekim-kasım, ayrılışlar nisan ayındaydı; günler yıldan yıla değişiyordu. Bu üç dönemde sırasıyla 70, 175 ve 150 kuş kaydedilmişti. Bu, bölgedeki düzenli kış konukluğunun gözlem kaydıdır. Kuşların aynı tarihte Türkiye’den geçtiğini veya aynı göç yolunu izlediğini göstermez.
Üreme Alanı
Oiseaux.net’in uzman hesabı, üreme ortamını akarsu vadileriyle su toplayan havzaların yanındaki ağaçlıklı alanlar olarak anlatır. Hurma palmiyeleriyle Fırat kavaklarının bulunduğu kesimler, bu ortamda besin sağlar. Üreme alanını oluşturan yapı yalnız kuru, açık zemin değildir; ağaçlık yamalar ve vadideki bitki örtüsü de önemlidir.
Yuva Yeri
Güneybatı İran’da 2010–2011’de incelenen yuvalar, başlıca Ziziphus nummularia çalılarındaydı. Araştırmacılar her yuvanın çevresindeki 20 × 20 m alanın bitki yapısını, rastgele seçilmiş alanlarla karşılaştırmıştır. Böylece yuvayı taşıyan çalının özellikleriyle çevredeki çalılık yapısı birlikte ele alınmıştır.
Günlük Alan Kullanımı
Suudi Arabistan’da kışlayan kuşlar, gecelemek için uzun hurma palmiyelerini ve yaprak döken ağaçları kullanır; gündüz ise alçak çalılarla kaplı açık çöl alanlarına gidip gelir. Geceleme ağaçlığı ile gündüz kullanılan meyveli çalılar, kış yaşam alanının farklı parçalarıdır.
Ne Yer?
Başlıca meyve ve küçük sulu meyvelerle beslenir; hurma, incir ve dut bunlar arasındadır. Adına rağmen yalnız hurma yemez. Böcek de alabilir; meyve ağırlıklı beslenme, yavrularına yalnız meyve taşıdığı anlamına gelmez.
İran’ın Huzistan bölgesindeki 2011 gözlemlerinde, meyvelerin yanında kelebekler de alınmıştır. Yazarlar bu böceklerin, çekirgelerin mevsimsel olarak görünmesinden önce yenildiğini belirtir.
Nasıl Avlanır?
Hindistan’ın Gujarat bölgesindeki 2005–2008 gözlemleri, Salvadora persica meyvelerinin çalı ve ağaçların hem iç hem dış dallarından toplandığını bildirir. Kuşlar küçük gruplarla, bazen tek başına besleniyordu. Yazar, yerel adı Tankara olan başka bir bitkinin çiçek taç yapraklarının da yenildiğini kaydetmiştir; bu bitkinin bilimsel adı yazıda belirlenmemiştir.
Meyveyi almak için tüneğinden öne uzanabilir. Suudi Arabistan uzman hesabı bu basit toplama hareketinin yanında çekirge ve başka böceklerin alındığını, bazen uçan böceğin de yakalandığını anlatır.
Besin ve Yavru Başarısı
İran’ın Huzistan bölgesinde 2011’de yapılan araştırmada, 13 sayım hattındaki 23 yuvanın çevresinde çekirgeler ve yuvadan uçan yavrular kaydedildi. Bu yuvalardaki 77 yumurtadan 28 yavru uçmuştur. Çekirge yoğunluğu ile yavru sayısı arasında istatistiksel ilişki bulundu. Yazarlar yuva yerlerini bulduktan sonra sayım hatlarını oluşturmuştu; dolayısıyla örneklem bütün bölgeyi eşit biçimde temsil etmiyordu. Ayrıca yavru menüsünü ayrıntılı olarak ölçemediklerini belirttiler. Sonuç, çekirgelerin önemini destekler; her yavrunun yalnız çekirgeyle beslendiğini veya başka etkenlerin önemsiz olduğunu göstermez.
Üreme Kanıtının Gücü
Kuveyt’te ilk üreme, 2014’te Jahra Havuzları’nda iki çiftin beş yavru büyütmesiyle doğrulandı. 2012’de yalnız görülen gencin nerede doğduğu bilinmiyordu. 2014’te ise yuva ve orada büyüyen yavrular izlendi. Üç yavrulu çiftin yumurta sayısı bilinmiyordu; üç yavru, üç yumurta bırakıldığı anlamına gelmez. Yuva dışındaki gençler de böcek ve meyve aldı. İzlenen yuvanın yaklaşık 3 cm derinliğindeki çanağı, ılgının gövdesi ve kalın dallarıyla desteklenen yarı gölgeli bir yerdeydi.
Yuva Seçimi ve Başarı
Güneybatı İran’daki 2010–2011 araştırmasında daha kalın Ziziphus nummularia çalıları yuva için daha çok seçilmiş, fakat bu çalılarda üreme başarısı daha düşük bulunmuştur. Çalı yoğunluğu arttığında ise hem seçilme hem başarı olasılığı artmıştır. Başarısız girişimlerin yüzde 52’sinde kayıp kuluçka evresindeydi. Çalışmanın özeti, güçlü ve tek bir başarı açıklayıcısı bulunmadığını da belirtir. Seçilen yer ile yavru büyütmenin başarısı bu nedenle ayrı sonuçlardır.
