Aladoğan

Hızlı Tanı

Aladoğan (Falco vespertinus; Red-footed Falcon) uzun, sivri kanatlı küçük bir doğandır. Erişkin erkek koyu mavi-gridir; kızıllık göğsünde değil, bacak üstü tüylerindedir. Dişi açık pas rengi başıyla farklı görünür.

Genel Görünüm ve Duruş

İnce gövdeli ve kısa, kancalı gagalıdır. Erişkin erkekte alt karın ve kuyruk altı kızıldır; gaga dibindeki çıplak deri, göz halkası ve ayaklar kırmızımsıdır. Deri rengiyle tüy rengi ayrı değerlendirilir; uzak ve gölgeli görünüş renkleri saklayabilir. Gözü koyu kahverengidir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin dişinin sırtı daha açık gri, koyu çizgilidir. Baş ve alt taraf açık pas tonlu; göz çevresi koyu, bıyık çizgisi kısadır. Göğüs sade veya az işaretlidir. Yoğun çizgili gençle karıştırılmaması için baş, sırt ve alt taraf birlikte incelenir.

Gençte üst taraf kahverengi ve açık kenarlı, alt taraf belirgin çizgilidir; bacaklar sarıdır. Tüy değişiminde bütün alanlar aynı anda erişkin görünüşe geçmez. Yalnız alt çizgilerden, baş ve kanat görülmeden kesin tanı konmaz.

Uçuşta Görünüm

Uzun, sivri kanatlarıyla çevik uçar; havada böcek kovalarken hızla dönebilir. Erişkin erkeğin kanat altı örtüleri koyu gridir; dişiye aynı renk şeması uygulanmaz.

Erişkin erkeğin üstten gümüşi ana uçuş tüyleri yararlıdır. Kanat tüylerini henüz değiştirmemiş genç erkek bu açıklığı taşımayabilir. Brian Small’ın 1995 Batı Palearktik teşhis yazısı yaş farkının önemini vurgular; alt yüzeyle üst yüzey rengi karıştırılmaz.

Ses ve Davranış

Sürülerde, kolonilerde ve akşam ortak dinlenme yerlerinde tiz, art arda çağrılar verir; alarmda dizi hızlanabilir. Delice Doğanla ses benzerliği bulunduğundan tek yazılı hece yeterli değildir. Koloni ses çalarak harekete geçirilmez.

Karıştırılabilecek Türler

Kerkenezin (Falco tinnunculus; Common Kestrel) alt tarafı beneklidir. Erkekte gri baş, siyah uç bantlı gri kuyruk; dişide kahverengi ve bantlı kuyruk yardımcıdır. Göz altındaki koyu işaretle birlikte değerlendirilir. Havada asılı kalması tek başına türü ayırmaz.

Delice Doğan (Falco subbuteo; Eurasian Hobby) uzun sivri kanatlı, açık yanaklı ve belirgin koyu bıyıklıdır. Erişkinde çizgili alt taraf ve kızıl bacak üstü tüyleri görülür; gençte bu kızıllık yoktur. Erişkin işaretleri gence zorlanmaz.

Amur Doğanının (Falco amurensis; Amur Falcon) erişkin erkeğinde koltuk altı ve kanat altı örtüleri beyazdır. Dişinin beyaz, yoğun koyu benekli alt tarafı ve güçlü bıyığı da yardımcıdır. Karşılaştırma Türkiye’de düzenli bulunduğu anlamına gelmez; iki ayrı tür birleştirilmez.

Dünya Yayılışı

Doğu Avrupa’dan Asya içlerine uzanan üreme alanlarından Afrika’nın güneyine göç eder. BirdLife South Africa hesabında Botswana, kuzey Namibya ve güney Angola başlıca üreme dışı alanlardır. “Afrika’nın güneyi” yalnız Güney Afrika Cumhuriyeti değildir; Amur Doğanının rotası bu türe aktarılmaz.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye’de geçit kuşudur. BirdLife’ın 2021 tablosu 2016 için 1–3 çift bildirir, eğilimler belirsizdir. Sinav ve Kıraç’ın 2023 yazısı, Sivrihisar Eskişehir’deki 2016 çiftinin yuva kullanımını olası bir üreme girişimi olarak değerlendirir. Yumurtlama doğrulanmamış, yavru yetiştirildiği gösterilmemiştir. Bu eski veriler 2026 nüfusunun sayımı değildir.

İstanbul Keskin Viraj’ın 2006 ilkbahar sayımında 50 Aladoğan kaydedilmiştir. Tarihler 30 Nisan–23 Mayıs, günlük en yüksek sayı 6 Mayıs’ta 14’tür. Üner ve arkadaşlarının 2010 yayını tek gözlem noktası ve bu dönemi kapsar; toplam Türkiye nüfusu veya her yılın değişmez takvimi değildir.

Göç Yolculuğu

İlkbahar ve sonbaharda sürüler oluşturabilir. Romanya uzman rehberi Avrupa’ya gelişini geç nisan–erken mayısla ilişkilendirir. Bu bölgesel rehber aralığı Türkiye’nin bütün yörelerine tek geliş günü vermez; duraklayan kuşlar sonra yoluna devam edebilir.

Üreme Alanı

Otlak ve tarım alanlarının seyrek ağaçlar, küçük koru ve ağaçlık şeritlerle birleştiği yarı açık ortamları kullanır. Açık zemin avlanma, ağaçlar tünek ve hazır yuva sunar; her ağaç kümesi koloni değildir.

Yuva Yeri

Karga ve saksağan gibi kuşların eski dal yuvalarını kullanabilir; uygun yapay yuvalıklarda da ürer.

Romanya Ornitoloji Derneği rehberi koloni veya tek çift halinde ürediğini bildirir. Tipik 3–4 yumurta, iki eşeyin katıldığı 22–28 günlük kuluçka ve 26–30 günlük yavru yuva dönemi verilir. Bunlar derlenmiş rehber değerleridir; Türkiye’nin yeni yuva ölçümleri değildir.

Günlük Alan Kullanımı

Macaristan Kardoskúti Fehértó’da 2006–2008 araştırması, yavru büyüten erkeklerin hasat edilen tarla ve otlakları kullanımını incelemiştir. Hasatla kısalan örtü avı geçici olarak erişilebilir kılabilmiştir. Bu gözlemsel sonuç Türkiye’de her tarlanın çayırdan iyi olduğunu göstermez.

Ne Yer?

İri böcekler, özellikle çekirgeler önemli besinlerdir. Yavru büyütürken küçük kemirgen, kertenkele ve küçük kuşlar da alınabilir. Besin payları yöreyle mevsime bağlıdır; yalnız böcek yiyen bir kuş olarak sunulmaz.

Nasıl Avlanır?

Uçan böceği havada yakalayabilir; havada asılı kalarak zemini tarar veya tel ve direk gibi tünekten ava atılır. Gagadaki av seçilmiyorsa adı tahmin edilmez.

Macaristan’ın 2006–2008 verilerinde, yavru büyütme döneminin ikinci yarısındaki 13 erkeğin 484 tam gözlenmiş etkin avlanması analiz edilmiştir. Avın alanda yenmesiyle yuvaya taşınması ayrılmış; küçük omurgalılar çoğunlukla yuvaya götürülmüştür. Besin miktarında av gruplarına dayalı tahmin kullanılmış, her av tartılmamıştır. Bu, bütün yaş ve eşeylerin yıllık besin oranı değildir.

Yuvalık Araştırması Ne Gösterdi?

Macaristan Vásárhelyi-puszta’da 1995’te başlayan yuvalık programının 2015 değerlendirmesi, yıllara yayılan 1.432 Aladoğan üreme girişimini incelemiştir. Bu 1.432 farklı çift veya tek yılın yuva sayısı değildir. Kutu biçimiyle üreme sonuçları arasında ilişkiler bulunmuş; kapalı kutunun hava koşullarından koruma sağlayabileceği yorumu yapılmıştır. Bu açıklama kesin deneysel neden değildir; doğal yuvayla yapay kutu sonuçları özdeş sayılmaz.

Ortak Dinlenme ve Koloni

Afrika’nın güneyindeki üreme dışı dönemde ortak geceleme yerleri oluşabilir. BirdLife South Africa, Amur Doğanı ve Küçük Kerkenezle karma gruplar da bildirir. Bir grupta Aladoğan bulunması bütün üyeleri aynı tür yapmaz; geceleme yeri üreme kolonisi değildir.

Değişen Koruma Kategorisi

Küresel değerlendirmede 2021’de Tehdide Yakın’dan Hassas kategorisine geçirilmiştir. BirdLife’ın 2022 duyurusu bu 2021 değişimini anlatır; 2025 Güney Afrika hesabı da küresel kategoriyi Hassas verir. Eski rehberdeki etiket güncel sayılmaz. Bir göç günündeki kalabalık sürü bütün nüfusun iyi durumda olduğunu kanıtlamaz.