kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Büyük Karabaş Martı (Ichthyaetus ichthyaetus)
VS
Seçildi Akdeniz Martısı (Ichthyaetus melanocephalus)

Büyük Karabaş Martı

Ichthyaetus ichthyaetus

Takım Charadriiformes
Familya Martıgiller (Laridae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Dev boyut, köşeli baş, ağır çok renkli gaga ve beyaz ağırlıklı dış kanat deseni.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Büyük Karabaş Martı iri gövdelidir. Üreme erişkininde siyah başlık, beyaz göz hilalleri, sarımsı bacaklar ve kırmızı uç bölgesini koyu bir bandın kestiği güçlü sarı gaga birlikte aranır. Kışın baş beyazlaşır, göz çevresinde koyu bir maske kalır.

Genel Görünüm ve Duruş

Alnı uzun ve görece düzdür; iri gaga yüzün belirgin bölümünü oluşturur. Uçarken derin göğsü, uzunca ve görece dar kanatları göze çarpar. Bu oranlar, yalnız başın rengine bakmaktan daha yararlıdır.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

İlk kışta gri sırt, kahverengi kanat örtüleriyle karşıtlık oluşturur; sağrı beyaz, kuyruk uç bandı koyudur. İkinci kışta örtülerde silik kahverengi ve dış kanatta daha fazla siyah kalabilir. Cinsiyet için yalnız bu yaş işaretlerine dayanılmaz.

Uçuşta Görünüm

Erişkinin üst kanadı açık renklidir; dış uçuş tüylerinde uca yakın sınırlı siyah işaretler görülür. Kuyrukta koyu uç bandı ve kanat örtülerinde kahverengi alan bulunmaz. Ara yaşlarda kalan koyu işaretler nedeniyle açık kanat tek başına erişkinlik kanıtı değildir.

Ses ve Davranış

Kolonide gürültülüdür. Uçuş çağrısı kalın ve burundan gelir gibi duyulur; yazılı bir ses taklidi tek başına türü doğrulamaz.

Karıştırılabilecek Türler

Karabaş Martı Chroicocephalus ridibundus daha küçük ve ince yapılıdır. Üreme erişkininin gagasıyla bacakları koyu kırmızıdır; başlığı uzaktan siyah görünen koyu kahverengidir. İki kuşu karşılaştırırken yalnız koyu başlığa değil gövde ve gaga ölçeğine bakılır.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Üreme döneminde göl ve lagün çevresindeki açık alanlara bağlıdır. Kolonilerde yerde, bitki örtüsü içinde veya kayaların tabanına yakın yuva yerleri kullanılabilir.

Yuva Yeri

Yuva kuru su bitkileri ve tüylerle hazırlanır. Oiseaux.net uzman derlemesi, iki eşin paylaştığı kuluçkayı yaklaşık 25 gün olarak verir. Rusya’daki Chany Gölü’nün üç adasında 1993–2003 arasındaki sekiz saha yılında incelenen 1.164 yuvanın çoğunda ise iki ya da üç yumurta bulunmuştur; bu bölgesel sonuç Türkiye ölçümü değildir.

Günlük Alan Kullanımı

Kışın kıyılar, nehir ağızları, lagünler ve iç göller kullanılır. Kıyıda dinlenen kuşlar suya sürülmemelidir.

Dünya Yayılışı

AviList v2025b, üreme alanını Kırım’dan Kazakistan ve Moğolistan üzerinden Çin’in iç kesimlerine uzanan parçalı göl adaları olarak verir. Kışın Karadeniz’den Bengal Körfezi, Bangladeş ve Myanmar’a uzanan kıyı, akarsu ve iç deniz çevrelerine yayılır. Ichthyaetus ichthyaetus bu listede alt türlere ayrılmaz.

Türkiye’deki Durumu

OSME’nin Ocak 2025 uzman listesi Türkiye için seyrek kış ziyaretçisi ve geçit kuşu durumunu aktarır. Ülke için düzenli üreyici olduğu sonucu bu kayıttan çıkmaz; yazın görülmesi de tek başına yuva bulunduğunu göstermez.

Göç Yolculuğu

EURING/CMS atlasındaki Avrupa verileri büyük ölçüde Ukrayna ve Rusya’daki birkaç kolonide halkalanan kuşlardan gelir. Yaz sonu kısa yer değiştirmelerden sonra ekim–mart arasında Orta Doğu’da karşılaşmalar bildirilir. Bu sınırlı halka kayıtları, her Türkiye kuşunun izlediği yolu göstermez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Balık ve kabuklular başlıca besinleridir. Böcekler, küçük memeliler, kuşlar, yumurtalar ve küçük sürüngenler de alınabilir. Bu liste, her bölgede aynı avın aynı oranda yenildiği anlamına gelmez.

Nasıl Avlanır?

Başka kuşların yakaladığı besini kapabilir; balıkçı teknelerinin artıklarından yararlanır. Koloniden uzaktaki böcek kümelerinin içinden uçarak da beslenebilir.

İlginç Bilgiler

## Yumurta ve Yavruyu Eşleştirmek Rusya’daki Chany Gölü’nde 1993–2003 arasına dağılmış sekiz saha yılının kayıtlarını birleştiren 2022 veri makalesinde yalnız yuvalar sayılmadı: 747 yavru da ölçüldü. Bunların 457’si daha önce ölçülen yumurtalardan çıkmıştı. Böylece yumurtayla yavru ölçüsünü eşleştirmek mümkün oldu. Ancak 1.164 yuva sayısı, aynı sayıda yavrunun bütün gelişiminin izlendiği anlamına gelmez. ## Ölçüm ve Hesap Varsayımı Chany Gölü araştırmasının Rusya’daki 1993–2003 kayıtlarında yumurtlama başlangıcı çoğu yuvada doğrudan görülmedi. Tarih hesabında 27 günlük kuluçka kabulü kullanıldı; bu, araştırmanın her bireyde süreyi yeniden ölçtüğü anlamına gelmez. Aynı çalışmada iki günü aşan yavruların yuva yakınında dolaşmaya başladığı bildirildi. Yürüyerek yuvadan çıkmak, uçabilecek duruma gelmekle karıştırılmamalıdır. ## Baraj Göllerindeki Karşılaşmalar Rusya’nın Volga–Kama havzasında 2020–2022 yaz ve sonbaharlarında yapılan araştırmada on bir baraj gölünün yedisinde bu martı kaydedildi. Gözlemciler, araştırma gemisinin önünden toplam 200 metre genişliğindeki bir şeridi saydı. 2023’te yayımlanan sonuç, türün yapay gölleri de kullanabildiğini gösterir; gemi güzergâhındaki karşılaşmalar bütün Rusya nüfusunun eksiksiz sayımı değildir. ## Halka Kayıtlarının Sınırı Avrupa halkalama atlasında Büyük Karabaş Martı karşılaşmalarının önemli bölümü ölü, hasta, yaralı veya vurulmuş kuşlardan gelir. Bu tür kayıtlar göç bağlantılarını aydınlatır, fakat sağlıklı ve hiç yeniden bulunmayan kuşları aynı ölçüde temsil etmez. Ukrayna ve Rusya kolonilerine ağırlık veren bu veri kümesinden, bütün türün ölüm oranı ya da tek bir evrensel göç yolu çıkarılamaz.

Akdeniz Martısı

Ichthyaetus melanocephalus

Takım Charadriiformes
Familya Martıgiller (Laridae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Erişkin beyaz kanat ucu ve açık kanat altı; gençte siyah telekler bulunabilir, yaş kontrolü zorunludur.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Akdeniz Martısının erişkini çok açık gri sırtı, beyaz gövdesi ve siyahlık taşımayan beyaz kanat uçlarıyla dikkat çeker. Kalın ve hafif aşağı kıvrık kırmızı gagası, küçük ve orta boy martılar arasında başlıca destekleyici işaretlerdendir. Üreme giysisinde başı siyahtır; genç kuşların kanatları ise daha koyu desenlidir. Bu nedenle erişkinin beyaz kanat ucunu her yaştaki kuşa uygulamayın.

Genel Görünüm ve Duruş

Karabaş Martıdan biraz daha iri ve dolgun görünür. Yakından bakıldığında sırt ile kapalı kanadın üstünde inci grisine çalan açık bir renk seçilir; uzaktan bu alanlar neredeyse beyaz görünebilir. Göğüs, karın ve erişkinin kuyruğu beyazdır. Gaga Karabaş Martınınkinden daha kalın ve güçlü yapılıdır; kırmızı bölümün ucuna yakın koyu bir bant bulunabilir. Kışın baş büyük ölçüde beyazlaşır, gözün çevresinde ve kulak bölgesinde koyu bir alan kalır; ensede gri benekler görülebilir. Böyle bir kış kuşu, siyah yaz başlığını taşımadığı için başka tür sayılmaz.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin erkek ve dişi aynı temel tüy desenini taşır. Üreme başlığı başın üstünü, yüzü ve enseyi genişçe örter. Koyu gözün üstünde ve altında beyaz yarımay biçimli tüy alanları belirgindir; göz çevresindeki çıplak halka kırmızıdır. Gagası yüksek yapılı ve kırmızı, bacakları da kırmızıdır. Gaga ucuna yakın koyu bant, bazı kuşlarda daha sarı görünen uçla birlikte seçilebilir. Kışın başlıktan göz ve kulak çevresinde koyu bir maske kalır; gaganın koyu bandı daha belirgin olabilir. Başlığın genişliğini eşey ayrımı gibi kullanmayın; yaz ve kış görünüşü arasındaki değişim erkeklerde de dişilerde de olur.

Genç kuşun ilk kahverengi giysisi, erişkinin beyaz kanatlı görünüşünden oldukça farklıdır. Taze sırt ve kanat tüylerinin açık kenarları pullu bir desen oluşturur; ilk yıl dış uçuş tüyleri koyudur ve beyaz kuyruğun ucunda koyu bant bulunur. Sonraki tüy yenilenmesinde sırt ve kanadı örten tüyler daha düz, inci grisi bir görünüm kazanır. Yine de dış uçuş tüylerinin uçlarında değişen miktarda siyah kalabilir. Bu ikinci kış deseninin ayrıntıları, halka yaşı bilinen kuşlar üzerinden de belgelenmiştir. Örneğin 2007’de Macaristan’da yavruyken halkalanıp 2008’de Fransa’nın kuzeybatısında fotoğraflanan bir kuş, açık sırtla birlikte kalan koyu kanat ucu işaretlerini taşır. Tek bir birey bütün değişkenliği göstermez; koyu alanın miktarı ve gaga rengi aynı yaş grubunda da değişebilir.

Uçuşta Görünüm

Uçan erişkinde kanadın üstü çok açık, altı da beyaz görünür. Karabaş Martıya göre kanatlar biraz daha kısa ve geniştir. Kuş yere konup kanatlarını kapattığında da beyaz kanat ucu tüyleri kuyruğun üstünde görülebilir. Bu yüzden tanı yalnız havada yapılmaz; kapalı kanattaki uç rengi de işe yarar. Kış kuşunda gözün içinden geçen koyu maske, Karabaş Martının çoğunlukla göz arkasında kalan lekesinden daha geniş bir izlenim verir. Bu işaretleri yaşla birlikte okuyun: ilk yılın koyu kanadını, erişkinin beyaz kanadıyla aynı ölçüte göre değerlendirmek yanlıştır. Kanat yüzeyi, baş deseni ve gaganın yapısı birlikte gözlenmelidir.

Ses ve Davranış

Çağrısı yükselip alçalan, biraz buruk ve genizden gelen bir ses olarak tarif edilir. Uçuşu çeviktir; kanat vuruşları oldukça hızlı olabilir. Suya yakın, seyrek bitkili yerde, çalılıkta veya sazlık çevresinde ürer.

Yuva, yerde biriktirilen bitki parçalarından oluşan çanak biçimindedir. BTO’nun tür derlemesinde tipik yumurta sayısı üç, iki eşin katıldığı kuluçka süresi 23–25 gün olarak verilir. Aynı derlemede yavruların uçuşa geçmesi 35–40 gün, CIESM hesabında 35–45 gün olarak belirtilir. Bu sürelerden yeni bir ortalama çıkarılmaz; yavrunun yuvadan uzaklaşması uçabildiği anlamına gelmez. Kuluçkadaki kuşları veya yürüyen yavruları yakından izlemeye çalışıp koloniyi dağıtmayın; izleme uzaktan yapılmalıdır.

Karıştırılabilecek Türler

Karabaş Martı (Chroicocephalus ridibundus; İngilizce Black-headed Gull), özellikle kışın en sık karıştırılabilecek türdür. Üreme başlığı çikolata kahverengisidir; adı siyah başı çağrıştırsa da bu renk her ışıkta siyah görünmez. Gagası Akdeniz Martısına göre daha ince, kanat uçları siyahtır. Kışın baş beyazlaşır ve gözün arkasında koyu bir leke kalır. Akdeniz Martısını ayırırken yalnız koyu başa bakmak yerine erişkinin beyaz kanat uçları, daha kalın gagası ve kış maskesi birlikte değerlendirilir. İki tür aynı sürüde bulunabileceğinden, komşu bir kuşun işaretini incelenen bireye aktarmayın.

Küçük Martı (Hydrocoloeus minutus; İngilizce Little Gull) daha küçük, ince gagalı ve zarif görünür. Erişkinde kanat uçları yuvarlak, kanat altı koyu gridir; Akdeniz Martısının açık erişkin kanat altından bu özelliğiyle ayrılır. Küçük Martının genç ve ilk kış kuşlarında erişkinin koyu kanat altı henüz bulunmaz. Gençte kanadın üstündeki koyu M biçimli desen ve kuyruk ucundaki koyu bant görülebilir. Yalnız siyah baş veya beyaz kanat ucu iki türü kesin ayırmaz: önce kuşun yaşına uygun işaretler, sonra kanadın hangi yüzünün görüldüğü ve gaga yapısı değerlendirilir.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Üreme için yalnız açık deniz kıyısına bağlı değildir. Suya yakın adacıklar, az bitkili açık zeminler ve güvenle yuvalanılabilen bazı yapay havzalar kullanılabilir. Koloniler başka martılarla karışık olabilir; Karabaş Martı kolonisi içindeki tek bir çift de üreyebilir. Habitatın doğal ya da insan yapımı olması kadar, yuvalama için uygun ve rahatsız edilmeyen bir yer sunması önemlidir.

Yuva Yeri

Yuva genellikle suyun yakınında, yerde veya alçak bitkilerin üzerindedir. Çevreden toplanan bitki parçaları bir çanak oluşturur. Bu yapı açık arazideki bir yuvadır; ağaç kovuğu veya kayalıkta oyulmuş bir yuva gibi anlatılmaz. Üreme sayıları ve süreleri Tanım bölümündeki üreme anlatımında verilmiştir.

Günlük Alan Kullanımı

Birleşik Krallık’taki tür hesabı, kışın kıyılarda görülen kuşların iç kesimlerdeki göl ve su depolarında büyük martı geceleme gruplarına da katılabildiğini anlatır. Üreme kolonileri ise kıyı sulak alanlarında, Karabaş Martıların arasında bulunabilir. Bu bölgesel örnek, beslenme, yuvalama ve geceleme yerlerinin tek bir kıyı parçasından ibaret olmadığını gösterir; Türkiye’deki belirli bir sürünün geceleme yeri bu kaynaktan çıkarılmaz.

Dünya Yayılışı

Üreme alanları büyük ölçüde Avrupa’dadır; Karadeniz çevresi türün temel üreme bölgelerinden biridir. Türkiye’nin iç kesimlerinde de ürer. Üreme dışında Akdeniz ve Karadeniz’de, kuzeybatı Avrupa’nın Atlantik kıyılarında ve kuzeybatı Afrika’da bulunur. Bu geniş kışlama alanı, bütün bireylerin aynı kıyıya gittiğini göstermez.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye’deki üremeye ilişkin somut tarihsel kanıtlar renkli halkalama çalışmalarında bulunur. 2003 cilt tarihini taşıyan, Nisan 2004’te yayımlandığı belirtilen İngilizce rapor, 1997–2002 arasında Konya’daki Bolluk ve Kulu göllerinde yavruların halkalandığını bildirir. Gediz Deltası’nda da 2002’de yavrulara metal halka takıldığı kaydedilmiştir. Bunlar ilgili yer ve yıllardaki üreme kayıtlarıdır; bugünkü koloni büyüklüğü veya bütün Türkiye’nin nüfusu olarak kullanılamaz. Bir halkayı uzaktan okumak için kuşu kovalamak yerine bulunduğu noktadan doğal duruşunu gözlemek gerekir.

Göç Yolculuğu

Üreme sonrasında bazı kuşlar kıyılara ve kışlama alanlarına dağılır. Polonya kolonilerinden 19 kuşun yıl boyu izlendiği araştırmada, Manş Denizi, Kuzey Denizi ve İrlanda Denizi kıyıları gibi farklı kışlama bölgeleri belirlendi. Bir kuş Portekiz kıyısı ile İspanya’nın Malaga çevresini kullandı. Bu Polonya örneklemine ait sonuçlar, Türkiye’deki kuşların aynı yolu izlediğini kanıtlamaz. Tanınan renkli halkalı bir bireyin yeniden görülmesi o kuşun hareketini belgeler; bütün sürünün kökeni tek bireyden çıkarılmaz.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Kara ve su omurgasızları ile küçük balıklardan yararlanır. CIESM tür hesabında yazın böceklerin, kışın ise balık, solucan, böcek, yiyecek artığı ve leş gibi farklı besinlerin kullanıldığı belirtilir. Bu mevsimsel değişim, bütün kolonilerin her gün aynı besini yediği anlamına gelmez. Yalnız “martı” adıyla sürekli balık yiyen bir kuş olarak düşünmek, türün karadaki beslenmesini gözden kaçırır.

Nasıl Avlanır?

Karada omurgasız arayabilir; su yüzeyindeki besinleri de alır. Naturalis’in tür hesabı, balık yakalarken ön gövdesini suya eğme veya yüzeyden kısa dalış yapma davranışlarını anlatır. Bunlar derine dalıp uzun süre su altında kovalayan bir kuşun avlanışıyla aynı değildir. Bir kuşun su üstünde yüzmesi, o anda mutlaka balık yakaladığı anlamına gelmez; dinlenme ile beslenme ayrılmalıdır. Yerde arama ve su yüzeyinden alma, bulunduğu ortamdaki kullanılabilir besinlere göre birlikte görülebilir.

İlginç Bilgiler

## İlginç Bilgiler İtalya’nın Kuzey Adriyatik kıyısında 2016–2017 ve 2022’de izlenen 20 Akdeniz Martısı, tarım alanlarıyla birlikte iç suları ve açık denizi kullanmıştır. 2026’da yayımlanan çalışmada yavru bakımı sırasında denize yönelik geziler artmış, daha küçük dalgalar ve orta kuvvette rüzgâr da deniz kullanımına eşlik etmiştir. Bunlar o İtalya örnekleminin alan kullanım sonuçlarıdır. Araştırmacıların daha besleyici deniz avının yavrulara yararlı olabileceği açıklaması, bu çalışmada her avın ölçüldüğü anlamına gelmez. Almanya’nın Hamburg kentinde 2021 ve 2022’de yapılan, 2025’te yayımlanan bir çalışmada Akdeniz Martıları bir binanın geniş düz çatısında yuvalanmıştır. Verici takılan kuşların başka kolonileri ziyaret ettiği de görülmüştür. Bu ziyaretler olası üreme alanlarını araştırma davranışıyla ilişkilendirilir; ziyaret edilen her yerde yeni bir başarılı yuva kurulduğu anlamına gelmez. Çalışma, türün doğal adacıkların dışında insan yapımı alanları da kullanabildiğine dair belirli bir yer ve döneme ait kanıt sağlar. Polonya’daki üreme kolonilerinde yakalanan 19 kuşun yıl boyunca izlenmesi, kışlama ve üreme dönemlerinde farklı habitatların kullanıldığını göstermiştir. 2024’te çevrimiçi, 2025 dergi cildinde yayımlanan araştırmada kuşlar Polonya, Çekya ve Almanya’daki başka üreme alanlarına da yönelmiştir. Yazarlar hangi habitatın kullanıldığını, hangisinin tercih edildiğiyle aynı saymaz: tercih için çevrede ne kadar habitatın bulunabildiği de karşılaştırılmalıdır. Bu ayrım, izleme haritasını doğru okumak için önemlidir. Karadeniz ve kuzeydoğu Akdeniz programlarını inceleyen 2003 raporunda, halka bildirimlerinin çoğunu az sayıda düzenli okuyucu yapmıştır. Bu nedenle çok kayıt gelen kıyı yalnız kuşların kullanımını değil, gözlem çabasını da yansıtır. Aynı halkalı kuşun yeniden görülmesi yeni birey sayılmaz.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...