Tür Karşılaştırma Ekranı
Kuşların fiziksel özelliklerini, seslerini, habitatlarını ve tanımlarını yan yana karşılaştırmak için iki tür seçin.
Büyük Kara Sırtlı Martı
Larus marinus
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Büyük Kara Sırtlı Martı çok iri bir martıdır. Erişkinde beyaz baş ve gövde, siyaha yakın sırt, pembe perdeli ayaklar ve alt yanında kırmızı lekesi bulunan güçlü sarı gaga birlikte aranır. Genç kuşun gövdesi ise kahverengi ve beyazla yoğun biçimde desenlidir.
Genel Görünüm ve Duruş
Kalın gövdeli ve güçlü gagalıdır; konduğunda hafif kambur durabilir. Uçuşu ağır görünür. Uzaklıktan kaynaklanan boy yanılsamasına karşı yalnız büyüklüğü değil, gövdenin dolgunluğunu ve gaganın kalınlığını da değerlendirmek gerekir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkekle dişinin tüy deseni benzerdir; erkek genellikle daha hacimli görünür. Kış erişkininin başıyla boynunda hafif gri-kahverengi çizgiler belirebilir. Bu mevsimsel çizgiler eşey işareti değildir.
İlk kışta sırt ve kanatlar gri-kahverengi, sarımsı kahverengi ve beyazla damalıdır; boyunla göğüs çizgilidir. Sağrı açık, kuyruk uç bandı siyahtır. Gençlerin koyu gagası ilk kışta iki renkli görünebilir; uçuş tüyleri siyahımsıdır. Erişkinin koyu sırtına geçiş yaklaşık dört yıla yayılır; ara yaştaki tüyler tek bir siyah işaretle yaşlandırılmaz.
Uçuşta Görünüm
Geniş kanatların arka kenarında belirgin beyaz bir şerit, dıştaki koyu uçuş tüylerinin uçlarında iri beyaz alanlar vardır. İri baş, kalın boyun ve gaga uçuşta da seçilir. Kanat çırpışı güçlüdür; deniz üstünde alçaktan süzülebilir.
Ses ve Davranış
Kalın ve boğuk çağrıları, iri yapısıyla birlikte değerlendirilir. “Haô-haô” gibi duyulan sesler çıkarabilir; yazılı heceyi kesin tanı anahtarı saymamak gerekir. Tek başına veya küçük kolonilerde ürer, yuva çevresini savunur.
Karıştırılabilecek Türler
Kara Sırtlı Martı Larus fuscus daha ince yapılı ve daha narin gagalıdır; erişkininin bacakları genellikle sarıdır. Onun da bazı alt türleri siyaha yakın sırtlıdır. Genç Kara Sırtlıların bacakları pembe olabildiğinden, pembe bacağı her yaşta tek başına tür kanıtı saymayın.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Kıyı adaları ve kumullarda, bitkilerle örtülü yerlerde yuva kurabilir. Kaya çıkıntıları ve bazı yerlerde çatılar da kullanılır. Bunlar Türkiye’de düzenli ürediğinin kanıtı olarak sunulmaz.
Yuva Yeri
Yerdeki çanak bitki parçaları ve tüylerle döşenir; kaya veya bitki siperine yakın olabilir. İnsan artığı ip ve plastik de taşınabildiğinden kıyıda çöp bırakılmamalıdır. Britanya kuşları için hazırlanan BTO uzman derlemesi tipik iki–üç yumurta, iki eşin paylaştığı 27–28 günlük kuluçka ve 50–55 günlük uçuşa gelişim süresi verir. Cornell’in Kuzey Amerika hesabında kuluçka 30–32 gündür. İki derlemedeki farkın nedeni burada doğrulanamadığı için bunlar tek bir 27–32 günlük aralıkmış gibi birleştirilmez; Türkiye’de ölçülmüş süreler olarak da sunulmaz.
Günlük Alan Kullanımı
Açık deniz, haliç ve kıyıda beslenebilir; büyük iç sularla tarlalarda da görülebilir. Dinlenen kuşun bulunduğu kıyı parçası, yuva alanıyla aynı yer olmak zorunda değildir.
Dünya Yayılışı
Kuzey Atlantik çevresinin türüdür. AviList v2025b, üreme alanını güney Grönland ve İzlanda’dan Svalbard ile Baltık ülkelerine, Kuzey Amerika’da kuzeydoğu Kanada’dan Büyük Göller ve New Jersey kıyılarına uzanan alanlar olarak verir. Kışın güneybatı Avrupa ve Florida kıyılarına ulaşır. Larus marinus bu listede alt türlere ayrılmaz.
Türkiye’deki Durumu
Türkiye’nin 2007–2011 kayıtlarını değerlendiren, 2014’te yayımlanan İngilizce kuş raporu türü rastlantısal konuk veya seyrek kış ziyaretçisi olarak tanımlar. İstanbul, Filyos ve Kızılırmak çevresinden kayıtlar verir; bu dönemdeki kayıtların çoğunun aynı uzun süre kalan bireye ait olabileceğini belirtir. Bu tarihli değerlendirme, 2026 için ülke çapında sayım yerine geçmez.
Göç Yolculuğu
EURING/CMS atlasında Britanya ve İrlanda kuşlarının bir bölümü yerleşik veya kısa mesafede hareketli, kuzey Avrupa toplulukları ise daha göçmen görünür. Norveç ve kuzey Finlandiya kuşlarının Danimarka, doğu Britanya ve kuzey Fransa’yla kış bağlantıları vardır. Bu Avrupa halkalama örüntüsü, Türkiye’deki her kuşa aynı kökeni veya yolu atamaz.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Balık, yengeç, midye ve denizkestanesi gibi avlar alır; leş ve atıklardan da yararlanır. Başka kuşların yumurtalarını, yavrularını ve bazen erişkinlerini yiyebilir. Kuzey Amerika hesabındaki bu geniş besin listesi, her bireyin aynı avı seçtiği anlamına gelmez.
Nasıl Avlanır?
Kıyıda veya su yüzeyine yakın avlanır. Bazı kabuklu avları sert zemine bırakarak kırar; başka kuşların yakaladığı besini de çalabilir. Bu davranışları görmek için martıları yemlemek veya öteki kuşların yuvalarını açığa çıkarmak gerekmez.
İlginç Bilgiler
## Çiftler Arasında Besin Farkı Galler’in Skokholm Adası’nda 7 Mayıs–9 Temmuz 2017’de 26 üreyen çiftin yuvaları çevresinden 1.035 kusuntu topağı toplandı. Bunlar kuşun geri çıkardığı, tüy ve kemik gibi sindirilemeyen parçaları içeren küçük yığınlardır. 2019’da yayımlanan çalışma, farklı av gruplarını kullanan çiftlerin yanında belirli avlara daha çok yönelen çiftler de buldu. Sert kalıntılara dayanan bu yöntem bütün avları eşit temsil etmeyebilir; topaklardaki kuş veya memeli payı, doğrudan yenilen etin ağırlığı demek değildir. Aynı adadaki çiftler bile tek bir beslenme kalıbına sığmaz. ## Her Konum Av Yakalama Değildir Kanada’nın Newfoundland kıyısındaki North Cabot Adası’nda 2018’de sekiz erişkine GPS kaydedicisi takıldı. 2021’de yayımlanan çalışmada, balık bolluğunun değiştiği dönemlerde karşılaştırılabilen kuşlar farklı tepkiler verdi: bazıları alan kullanımını değiştirirken bazıları benzer düzeni sürdürdü. Örneklem küçüktü ve çoğu yuvasını kaybetmiş erkekti. Konumlar 15 dakikada bir alındığından yavaş hareketli bir nokta beslenme kadar dinlenmeyi de gösterebiliyordu; haritadaki her nokta doğrudan av yakalama kanıtı değildi. ## Uzun Yaşam Kaydı BTO’nun Britanya halkalama hesabında 2015’te belirlenen en uzun kayıt 26 yıl, 8 ay ve 8 gündür. Bu, ortalama ömür değildir; halkalı bir bireyin ulaşabildiği yaşı gösterir. Yavruların çoğunun bu yaşa ulaştığı veya her erişkinin bu kadar yaşayacağı sonucu çıkarılamaz.
Hazar Martısı
Larus cachinnans
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Hazar Martısı, uzun bacaklı ve görece ince gagalı büyük bir martıdır. Erişkinin başı ve alt tarafı beyaz, sırtı açık gridir; kanat uçlarında siyah ile beyaz bir aradadır. Yatık alın, uzamış gaga ve gövdeye göre küçük görünen baş dikkati çeker. Genel görünüşü Gümüş ve Kuzey Gümüş Martılarından ayırmak için bu oranlar, tüy deseniyle birlikte değerlendirilir.
Her Hazar Martısının gözü kapkara veya bacağı aynı renk değildir. Erişkinlerde gözün açık görünmesi, türü tek başına dışlamaz; bacak rengi de başka büyük martılarla örtüşebilir.
Genel Görünüm ve Duruş
Tipik kuşun göğsü yüksek, boynu uzun ve kapalı kanatlarının oluşturduğu arka bölüm incedir. Sırtla kanat ucu arasındaki geçiş çoğu zaman düzgün görünür; kuyruk gerisinde uzun, sivri bir kanat ucu uzanır. Duruş değiştikçe bu görünüş de değişir. Soğuk veya rüzgârlı havada kuşun büzülmesi, uzun boynunu ve ince yapısını gizleyebilir.
Erişkinin gagası sarımsı, bazen hafif yeşilimsi görünür; alt gaga ucuna yakın kırmızı leke bulunur. Kışın baş çoğunlukla beyaz kalırken ince koyu çizgiler arka boyunda toplanabilir. Göz koyu kahverengi, kehribar veya daha açık görünebilir. Bu renkler tek başlarına kesin tür işareti değildir; baş-gaga biçimiyle birlikte okunur.
Gaga çoğu bireyde uzun ve ince görünür, alt kenarındaki köşe fazla kabarık değildir. Bununla birlikte küçük gagalı ve güçlü gagalı Hazar Martıları da vardır.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkek ve dişinin temel tüy deseni benzerdir; erkekler genellikle daha büyüktür. Ancak tek bir kuşun iri veya ince görünmesi güvenilir eşey tayini sağlamaz.
Yeni uçmuş genç, erişkin gibi gri-beyaz değildir. Baş ve gövdede kahverengi çizgiler, sırt ve kanat örtülerinde gri-kahverengi tüyler görülür. Tipik gençlerin açık tüy kenarları ince ve sade, desenleri yumuşaktır; bazı benzer martılardaki güçlü açık çentikler daha az belirgindir. Ancak her genç aynı açıklıkta veya aynı ölçüde çizgili değildir.
İlk kış giysisindeki kuş, yeni uçmuş gençten daha beyaz başlı ve gövdeli görünebilir. Sırtındaki gri tüylerde koyu ok benzeri işaretler, kanat örtülerinde kahverengi alanlar ve açık tüy kenarları vardır. Arka boyundaki ince çizgiler şal gibi toplanabilir; gaga koyu, tabanı kısmen pembemsi olabilir. Erişkin görünüme geçiş birkaç yıl sürer; ara yaşlardaki kuşları erişkinlerle aynı ölçütlerle karşılaştırmak yanıltır.
Uçuşta Görünüm
Uçuşta uzun ve geniş kanatlar, kanatların önüne uzanan baş-gaga-boyun bölümüyle birleşir. Erişkinin dış uçuş teleklerinde, siyah uç bölgesine doğru ilerleyen açık gri alanlar ve beyaz uç lekeleri görülür.
En dış uçuş teleğinin iç kenarında uzanan açık bölüm, kanadın altından beyazımsı görünür; uçtaki beyazla arasında siyah bulunabilir. Aynı desen Kuzey Gümüş Martısında da görülebilir. Bu nedenle yalnız bir beyaz uç lekesi değil, bütün kanat ucu ve kuşun diğer özellikleri değerlendirilir.
Gençlerin kanat altı çoğu zaman görece açıktır; kahverengi çizgi ve benekler bu zemine yayılır. 2011’de yayımlanan tanı araştırmasında Ukrayna’da yavruyken halkalanmış, Hazar Martısı olduğu bilinen koyu kanat altlı birey de belgelenmiştir. “Kanat altı koyuysa Hazar değildir” biçimindeki tek işaretli kural güvenilir değildir.
Ses ve Davranış
Uzun çağrısı hızlı, burundan gelen kahkaha benzeri bir dizidir. Bu çağrıyı verirken kanatlarını açıp geriye tuttuğu ve başını kaldırdığı görülebilir; Gümüş ve Kuzey Gümüş Martıları uzun çağrıda kanatlarını kapalı tutar. Gençlerin daha ince, ciyaklayan sesleri de vardır. Çağrı ile ona eşlik eden duruşun birlikte izlenmesi değerlidir; yalnız hece yazısı gerçek sesi bütünüyle aktarmaz.
Karıştırılabilecek Türler
Bazı kuşlar alışılmış Hazar Martısı görünüşünden uzaklaşabilir; bunun nedeni her zaman melezlik değildir. Öte yandan melezler de bir ebeveyn türüne çok benzeyebilir.
Gümüş Martı Larus michahellis, İngilizce Yellow-legged Gull, daha köşeli baş ve daha kalın, küt uçlu gaga gösterebilir. Üst tarafı genellikle daha koyudur; kanat ucunda siyah daha geniş yer tutar. Hazar Martısının yatık alnı ve ince gagası yardımcıdır. Bacak rengini tek başına ayırıcı saymak doğru olmaz; tüy ve yapı işaretleri birlikte aranır.
Kuzey Gümüş Martısı Larus argentatus, İngilizce European Herring Gull, ayrı bir karşılaştırmadır. Tipik Hazar Martısının daha küçük görünen başı, ince gagası, uzun boynu ve bacakları yardımcı olabilir. Ancak iri Hazar erkekleri güçlü gagalı, daha köşeli başlı görünebilir; iki türün büyüklüğü de örtüşür.
Van Gölü Martısı Larus armenicus, İngilizce Armenian Gull, kısa gagalı ve yuvarlak başlı görünüşüyle farklılaşabilir. Tipik erişkinin gagasındaki belirgin siyah bant ve kanat ucundaki geniş siyah, az beyaz desen yardımcı işaretlerdir. Gençler kahverengi ve çizgilidir; erişkin gaga bandını her yaştaki kuşta aramak yanlıştır. Boyut ve tek renk yerine, yaşa uygun işaretlerin bütünü değerlendirilir.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Üreme döneminde bozkır veya yarı çöl gölleri, su hazneleri, adalı nehirler ve çeşitli deniz kıyıları kullanılabilir. Uzman tür hesabında otlu ya da çalılı nehir adaları, kayalık veya kumluk kıyı adaları, plajlar ve kumullar sayılır. Tür yalnız deniz kayalıklarına bağlı değildir. Üreme dışında limanlar, büyük iç sular, çevredeki tarlalar ve açık atık alanları da kullanılabilir.
Yuva Yeri
Kazakistan’ın 2005 uzman rehberi, yuvaları sudaki kuru kamış yığınlarında veya ada zemininde tarif eder: kuru kamış ve yapraklarla kurulur, yumuşak ot ve tüylerle döşenir. İki ebeveynin, ilk yumurtadan sayılan 25–30 günlük kuluçkaya ve yavru bakımına katıldığı belirtilir. Avrupa’nın 2021 tür özetinde tipik 2–3 yumurta, 27–31 gün kuluçka ve 35–40 günde tam uçuş verilir. Bu bölgesel özetler, Türkiye’deki her yuvanın aynı sürede geliştiğini göstermez. Koloniye yaklaşarak yumurta veya yavru aranmamalıdır.
Günlük Alan Kullanımı
Güney Polonya’nın Tarnów çevresinde 2001’de yapılan alan sayımları, üreme evreleri arasında beslenme alanının değiştiğini gösterdi. Koloni çevresindeki atık alanı, balık havuzları, çakıl ocakları ve nehir vadileri izlendi; yavru büyütme döneminde balık havuzlarının önemi arttı. Bu, tek koloninin çevresindeki mevsimsel alan kullanımıdır; Türkiye’deki her kuşun aynı alanları aynı aylarda kullandığı anlamına gelmez.
Dünya Yayılışı
Güncel taksonomide Hazar Martısı alt türlere ayrılmayan Larus cachinnans türüdür. Üreme yayılışı Polonya ve Macaristan’ın iç sularından Karadeniz, Hazar ve Aral havzaları üzerinden doğu Kazakistan’a uzanır. Üreme dışı yayılışı güneydoğu Avrupa, Karadeniz, doğu Akdeniz, Basra Körfezi ve kuzey Arap Denizi çevresini kapsar.
2021’de yayımlanan Avrupa değerlendirmesi, 1990–2020 döneminde üreme alanının batıda Hollanda’ya, kuzeyde Litvanya’ya kadar genişlediğini bildirir. Bilgiler ulusal izleme programları ve martı araştırmacılarından derlenmiştir. Bu, koloniler ve yuvalarla izlenen gerçek bir üreme alanı genişlemesidir; yalnız tanı bilgisinin gelişmesiyle artan gözlem sayısına indirgenmez. Ancak farklı ülkelerin sayım yılları ve yöntemleri aynı değildir; bir bölgesel tahmin bütün dünya nüfusunu veya 2026’daki güncel sayıyı vermez.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye’de kış bulunması kaynaklıdır. BirdLife’ın 2021 Avrupa değerlendirmesinde, 2013–2019 dönemi için 300–4.000 kışlayan birey aralığı ve sınırlı veriden çıkarıma dayanan yöntem belirtilir. Kaynaklar arasında eBird veritabanı, kış ortası su kuşu sayımları ve BirdLife değerlendirmesi vardır. Kısa ve uzun dönem eğilimleri belirsizdir. Bunlar yuva veya üreyen çift sayıları değildir. Bu taramada Türkiye’ye ait doğrulanmış koloni ayrıntısı elde edilmedi; bunun kendisi de Türkiye’de hiçbir yerde üremediğinin kanıtı sayılmaz. Yazın tek kuş görülmesi, yuva bulunduğunu göstermeye yetmez.
Göç Yolculuğu
Karadeniz ve Hazar çevresindeki bazı kuşlar yerleşik kalırken, başkaları üreme alanının güneyine veya batısına göç edip dağılır. Avrupa’nın 2021 uzman özeti bu iki hareket biçimini birlikte ele alır. Bu nedenle her Hazar Martısının aynı mesafeyi, aynı ülke sırasıyla uçtuğu söylenemez. Türkiye’de görülen halkasız bir kuşun geldiği koloni, yalnız bulunduğu yerden çıkarılamaz.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Balıkların yanı sıra küçük memeliler, yumurta ve kuş yavruları, sucul veya karasal omurgasızlar yenebilir. Böcekler ve yumuşakçalar da uzman tür hesabında belirtilir. İnsan kaynaklı atık yiyecekler besin olabilir. Bu çeşitlilik, adındaki deniz veya göl çağrışımına rağmen tek bir avla beslenmediğini gösterir; bir avın görülmesi bütün yılın besin oranını açıklamaz.
Polonya’da 2003–2004 üreme dönemlerinde dört koloniden toplanan taze kusmuk topakları ve yerde kalan avlar, 2011 çalışmasında incelendi. Jankowice çakıl ocağında 109 kusmuk topağı ve 146 av kalıntısı, iki Vistül kolonisinde 192 topak ve 44 kalıntı vardı. Włocławek baraj kolonisi ise iki martı türünün birlikte bulunduğu bir alandı. Balıklar en sık saptanan besin grubuydu; balık türleri ve atık yiyeceklerin katkısı alanlara göre değişiyordu. Bu örnekler besin kalıntısıdır; bütün kuşların günlük tükettiği besin kütlesini veya Türkiye’deki oranları doğrudan ölçmez.
Nasıl Avlanır?
Tarnów, güney Polonya’da 2001 gözlemlerinde üç yöntem incelendi: atıkları gagayla karıştırıp yenebilir parçaları seçme, su üzerinde uçup balığa atılma ve başka kuşun taşıdığı yiyeceği kapmaya çalışma. Balık ararken havada kısa süre asılı kalma ve suya dalış görüldü.
İlginç Bilgiler
## Görünüş ve Melez Kökeni 2011’de yayımlanan tanı araştırmasında Ukrayna ve Polonya kolonilerinden 100 erişkin Hazar Martısı, 132 Kuzey Gümüş Martısı ve kökeni bilinen 12 melez karşılaştırıldı. Kanat ucu, göz çevresi, gaga biçimi ve göreli bacak uzunluğu birlikte değerlendirildi. Yazarlar melezlerin ebeveynlerini çoğunlukla yuva başındaki gözlemlerden biliyordu; yalnız bir bireyin ebeveynliği genetik olarak doğrulanmıştı. Bir melezin ebeveyn türlerinden biriyle eşleşmesinden doğan bazı kuşlar da o türe çok benziyordu. Bu çalışma, belirsiz kuşlarda özelliklerin bütününü aramanın neden önemli olduğunu gösterir; her ara görünüşün genetik kökenini tek fotoğraftan belirleyen bir test değildir. ## Avlanma Başarısının İki Ölçüsü Güney Polonya’nın Tarnów çevresindeki 2001 araştırmasında, atıklarda beslenen 59 kuş ile balık avlayan 45 kuşun davranışları karşılaştırıldı. Atıkları karıştıran ilk kış veya ilk yaz giysisindeki kuşlarda başarılı denemelerin oranı daha yüksekti; erişkinler ise daha hızlı arayıp dakikada daha fazla yiyecek buluyordu. Balık avında erişkinlerin başarılı dalış oranı da daha yüksekti. Başarıyı yalnız “kaç deneme tuttu?” diye veya yalnız “ne kadar yiyecek bulundu?” diye ölçmek aynı şey değildir. 2008’de yayımlanan bu yerel sonuç, “erişkinler her yöntemle her ölçütte daha başarılıdır” gibi sınırsız bir kuralı desteklemez. ## Yeni Üreme Alanları ve Karışık Çiftler 2021 Avrupa değerlendirmesi, Orta ve Batı Avrupa için en az 7.600 üreyen çiftlik bir toplam derledi. Ülke tablolarındaki en yakın tahminler çoğunlukla 2019–2020’ye aittir ve bazıları karışık çiftleri de içerir. Hollanda örneğinde 2012’nin ilk üreme kaydı bir Hazar–Kuzey Gümüş Martısı çiftinden, 2014’ün ilk iki Hazar Martısından oluşan çifti ise De Kreupel’den gelir. Bu ayrım, yeni bir türün üreme alanına girişini izlerken tek tür çiftleriyle karışık çiftleri ayırmanın önemini gösterir. Sayılar bugünkü Türkiye veya bütün dünya nüfusu değildir.
