Tür Karşılaştırma Ekranı
Kuşların fiziksel özelliklerini, seslerini, habitatlarını ve tanımlarını yan yana karşılaştırmak için iki tür seçin.
Büyük Kara Sırtlı Martı
Larus marinus
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Büyük Kara Sırtlı Martı dünyanın en iri martısıdır. Erişkinde çok iri ve ağır gövde, kalın boyun, dev sarı gaga üzerindeki kırmızı alt gaga lekesi, beyaz baş-alt taraf, neredeyse siyah sırt ve kanatlar ile donuk pembe bacaklar birlikte aranır. Karasırtlı Martı benzer koyu sırtlıdır fakat belirgin daha küçük, daha ince yapılı ve sarı bacaklıdır. Gümüş Martı ve Hazar Martısının sırtı daha açık gridir. Tek başına koyu sırt yeterli değildir; ölçek, yapı, gaga ve bacak rengi aynı anda doğrulanır.
Türkiye’de seyrek kış konuğu olarak özellikle Trakya ve Karadeniz kıyılarındaki iri martı topluluklarında aranır. Kış erişkininin baş ve boynunda gri-kahverengi çizgiler bulunabilir. Çok uzak veya kirli bir kuşta bacak rengi bozulabilir; aynı düzlemdeki Gümüş Martı, direk veya kıyı taşı ölçü verir. Mevcut 109 ana erkek ve alt uçuş levhasındaki sarı bacaklar türe aykırıdır; levhalar korunduğu için kullanıcı gerçek fotoğraf ve doğrulanmış metne dayanmalıdır.
Genel Görünüm ve Duruş
Gövde iri, geniş omuzlu ve göğüs derindir. Baş büyük ve köşeli, boyun kalın; gaga uzun, çok derin, ucu hafif kancalı ve alt kenarı belirgin köşelidir. Erişkin gaga sarı, alt uç yanında kırmızı lekelidir; göz çoğunlukla soluk sarı, göz çevresi kırmızımsı olabilir. Bacaklar ve perdeli ayaklar donuk pembe veya et rengidir. Bu pembe bacak, koyu sırtlı erişkini Karasırtlı Martıdan ayıran en yararlı desteklerden biridir.
Sırt ve kapalı kanat koyu arduvazdan siyaha yakın, baş, boyun, alt taraf, sağrı ve kuyruk beyazdır. Kanat arka kenarında geniş beyaz çizgi, uçta büyük beyaz aynalar bulunur. Üreme dışı erişkinde baş-boyun koyu ince çizgili olabilir; sırt rengi ve pembe bacak değişmez. Kuş yerde ağır ve egemen durur, su üzerinde gövdesini yüksek taşır. Kalın gaga ve geniş baş nedeniyle aynı uzaklıktaki Gümüş Martıdan daha güçlü görünür.
Tüy aşınması koyu sırtı kahverengimsi gösterebilir, ıslaklık bacak rengini koyulaştırabilir. Güneş ve fotoğraf beyaz ayarları sarı bacak yanılsaması yaratabilir; yine de kaynak levhada baştan sona sarı çizilmiş bacak doğal erişkin tanısıyla uyumlu değildir. Gözlemde bir tek renk pikseline değil, doğrudan görüşe ve birden çok kareye bakılır. Dinlenen kuşun ayağı görünmüyorsa yalnız sırtla kesinleştirme yapılmaz.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkek ve dişi tüy deseninden güvenilir biçimde ayrılamaz. Erkekler ortalamada daha iri ve ağır olabilir, fakat bireyler örtüşür; tek fotoğraf cinsiyet vermez. BTO erişkinler için doğrudan 1,56 kg ölçülmüş ortalama yayımlar. Animal Diversity Web 73 cm ortalama boy verir; deniz üstü uçuş modellemesi çalışmasındaki tür girdisi 1,58 m kanat açıklığıdır. Bu üç değer aralık orta noktası hesaplanarak üretilmedi ve ortak rehber değerleri olarak iki eşey kutusunda gösterilir.
Genç kuş erişkinden çok farklıdır: baş, gövde, sırt ve kanat soğuk gri-kahverengi ile beyaz arasında yoğun damalı; gaga başlangıçta koyu; kuyruk beyaz tabanlı ve siyah uç bantlıdır. Çok iri yapı, kalın gaga ve donuk pembe bacaklar yaşlar boyunca destek olur. İlk kışta ense-göğüs çizgileri yaygın, sırt pullu olabilir. İkinci ve üçüncü yaşta koyu sırt tüyleri aşamalı çıkar; kanat ve kuyrukta genç işaretleri kalır.
Erişkin görünüm yaklaşık dört yılda tamamlanır. Ara yaştaki kuşa sırttaki birkaç siyah tüy nedeniyle erişkin denmez; dış uçuş tüyleri, kuyruk, gaga ve örtüler birlikte değerlendirilir. Genç Gümüş Martı, Hazar Martısı ve Buz Martısıyla ayrım zordur; büyüklük fotoğrafta perspektife çok duyarlıdır. Yaş veya tür kesin değilse “iri martı türü” kaydı dürüst seçenektir.
Uçuşta Görünüm
Uçuşta dev gövde, geniş ve uzun kanatlar, kalın boyun, öne uzanan ağır gaga ile güçlü, ölçülü kanat vuruşları belirgindir. Erişkinde üstten sırt ve kanat örtüleri siyaha yakın; beyaz baş, sağrı ve kuyrukla keskin karşıtlık oluşturur. Kanat arka kenarı geniş beyazdır, dış uçuş tüyleri siyah içinde iri beyaz ayna ve uçlar gösterir. Üst yüz, koyu manto ile beyaz arka kenar ilişkisini öğretmek için en tanısal açıdır.
Alttan kanat genel olarak açık görünür fakat dış uçuş tüylerinin altı koyu, uçtaki beyaz aynalar ve arka kenar seçilebilir. Alt yüz tek başına Karasırtlı Martıdan kesin ayırmaz; gövde hacmi, kanat genişliği ve görünürse pembe bacakla desteklenir. Gençte üst ve alt kanat yoğun damalı, sağrı açık ve kuyruk ucu koyudur. Yüzey ipucu her zaman yaşla eşleştirilir.
Mevcut üst uçuş levhası koyu sırtı ve beyaz uçları genel olarak gösterse de tam simetrik şemadır. Alt uçuş levhasındaki sarı bacaklar yanlış ve dişi levhasındaki pembe bacakla çelişir. Dosyalar değiştirilmemiş, hata raporlanmıştır. Kuşu kanat yüzeyi için uçurmak, dinlenme sürüsüne yürümek veya tekne/drone ile yaklaşmak etik değildir; doğal kalkış beklenir.
Ses ve Davranış
Ses iri ve derin, kalın “kaa-aa” dizileri, boğuk kahkahalar ve sert alarm çağrılarıdır. Küçük martıların daha tiz seslerinden farklıdır ancak yazılı hece tek başına tanı değildir. Kıyıda rüzgâr, dalga ve başka martılar kaydı örtebilir; ses mutlaka eş zamanlı görüntüyle bağlanır.
Tür güçlü bir fırsatçı ve üst düzey avcıdır. Balıkçı teknelerini izler, kıyıya vuran leş ve deniz canlılarını yer, çöplük ve liman artıklarını kullanır. Ayrıca başka martı ve deniz kuşlarından av çalar; yumurta, yavru ve erişkin kuşları, küçük memelileri, balık, yengeç, midye ve denizkestanelerini tüketebilir. Her birey aynı besine uzmanlaşmaz; araştırmalar aynı kolonide genelci çiftler yanında belirli avlara yönelen çiftler bulunduğunu gösterir.
Karıştırılabilecek Türler
Karasırtlı Martı daha küçük, ince kanatlı ve daha narin gagalıdır; erişkinin bacakları sarıdır. Sırtı bazı alt türlerde Büyük Kara Sırtlı kadar koyu görünebilir, bu yüzden sırt tonu tek başına kullanılmaz. Büyük türün dev hacmi, kalın boynu, geniş kanadı ve pembe bacağı birlikte aranır. Aynı karedeki iki kuş farklı uzaklıktaysa boy karşılaştırması geçersizdir.
Gümüş Martı daha açık gri sırtlı ve ortalamada daha küçük; Hazar Martısı daha ince, uzun gagalı ve farklı baş profillidir. Ermenistan Martısı koyu göz, daha kısa gaga ve siyah gaga bandı gösterebilir fakat daha küçüktür ve sırtı siyah değildir. Genç Buz Martısının uçuş tüyleri çok daha soluk; genç Büyük Kara Sırtlının dış kanadı koyudur. Karmaşık ara yaşlarda uzman incelemesi gerekir.
Yuva Kuzey Atlantik kıyılarındaki kayalık ada, deniz uçurumu, sazlık kenarı, kumsal, çatı veya yırtıcıdan görece güvenli açık zeminde büyük bir çanak olarak yapılır. Ot, yosun, dal, tüy ve insan artığı kullanılabilir. Tipik 2–3 yumurta; BTO’da gözlenen 1–5 aralığı vardır. İki eş kuluçkayı paylaşır. BTO tipik 27–28 gün, Cornell Kuzey Amerika hesabı 30–32 gün verir; fark topluluk, başlangıç tanımı ve kayıt yöntemine bağlı olabileceğinden güvenilir 27–32 gün bağlamı sunulur. Tüylü, gözü açık yavrular bir gün içinde çanaktan ayrılabilir; uçuş gelişimi BTO’da 50–55 gündür. Yuvaya yaklaşılmaz, yavru suya sürülmez, çatı/ada kolonisine girilmez ve koordinat paylaşılmaz.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Kayalık kıyı adaları, deniz uçurumlarının düz çıkıntıları, açık sahil düzlükleri, kumsal ve bazen sazlık ya da çatılar kullanılır. Yırtıcıdan uzak ada, açık görüş ve yakın deniz besin alanı önemlidir. Kuzey Amerika ve Avrupa kolonileri yerel olarak farklı zemin seçebilir.
Yuva Yeri
Yerdeki büyük çanak ot, yosun, dal ve tüylerle döşenir; bazen yapay malzeme içerir. Tipik 2–3, gözlenen 1–5 yumurtayı iki eş 27–32 gün bağlama göre kuluçkaya yatırır. Tüylü yavru erken yürür, uçuş gelişimi yaklaşık 50–55 gündür.
Günlük Alan Kullanımı
Üreme dışında açık deniz, kayalık kıyı, haliç, liman, balıkçı barınağı, çöplük ve büyük iç sularda beslenir; kum seti, dalgakıran ve adada toplu dinlenir. Gelgit ve balıkçı etkinliği gün içindeki yer değiştirmeyi etkileyebilir; liman kullanması insan varlığına sınırsız tolerans gösterdiği anlamına gelmez. Sürüyle su arasına girilmez, balık artığı atılmaz ve dinlenme alanı drone ile taranmaz.
Dünya Yayılışı
Büyük Kara Sırtlı Martı Kuzey Atlantik çevresine bağlıdır. Kuzey Amerika’nın kuzeydoğu kıyılarından Grönland, İzlanda, Faroe, Britanya-İrlanda, Fransa’nın kuzeybatısı, İskandinavya, Baltık ve kuzeybatı Rusya’ya kadar ürer. Kıyı adaları ana merkezdir; küçük sayıda iç su kolonisi vardır. Kış dağılımı daha güneye ve iç sulara genişler, ancak türün çekirdeği Atlantik ve kuzey Avrupa kıyılarıdır.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye yayılışın güneydoğu kenarındadır. Yabancı dilde yayımlanmış Türkiye değerlendirmeleri türü eskiden sapkın kabul ederken 1996 sonrası kayıtların özellikle Trakya ve Karadeniz kıyılarında küçük sayılarda seyrek fakat düzenli bir kış konuğuna işaret edebileceğini belirtir. Ülke çapında yaygın veya düzenli üreyici değildir. Kasım-mart, iri martı sürülerini taramak için en olası dönemdir; tarih tek başına teşhis sağlamaz.
Göç Yolculuğu
EURING/CMS atlasına göre hareket stratejisi yerleşikten uzun mesafe göçmenine değişir ve göç eğilimi kuzeye gidildikçe artar. Kuzey kuşları temmuzdan itibaren dağılabilir; eylül yerleşimi, ekim-kasım tepe hareketi ve mart-nisan dönüşü yaygındır. Britanya kuşları kısa hareket ederken İskandinav kuşları farklı kış bölgelerine bağlanır. Bu yabancı halkalama yolları Türkiye’deki tek kuşa sabit ülke dizisi veya kilometre olarak atanmaz.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Balık, yengeç, midye, denizkestanesi ve başka deniz omurgasızlarının yanında deniz kuşlarının yumurta, yavru ve erişkinleri, küçük memeliler, böcek, leş, balıkçılık artığı ve insan kaynaklı atık tüketir. Aynı kolonide bazı çiftler deniz kuşuna veya tavşana uzmanlaşırken çoğu genelci olabilir. Tek adadaki yüzde bütün türe genellenmez.
Nasıl Avlanır?
Su yüzeyinden toplar, sığ dalış yapar, kıyıda yürür, kabuklu avı düşürerek kırabilir, uçan kuşu kovalayabilir ve başka kuştan besin çalabilir. Tekne ve çöplükleri fırsatçı izler. Gelgit çekildiğinde açılan midye ve yengeç alanlarını devriye gezer; av seçimi yaşa, bireysel deneyime ve yerel bolluğa göre değişebilir. Av görme uğruna başka kuşların yuvası rahatsız edilmez, martı yemlenmez, leş bırakılmaz ve kovalama davranışı kışkırtılmaz. Beslenen sürü uzaktan, doğal davranış kesilmeden gözlenir.
İlginç Bilgiler
## Dünyanın En İri Martısı Kalın boyun, ağır gaga ve geniş gövde onu aynı düzlemdeki Gümüş Martıdan bile iri gösterir. Perspektif bu farkı silebildiği için gerçek ölçek gerekir. ## Pembe Bacak Tanının Omurgasıdır Siyaha yakın sırtlı erişkinde donuk pembe bacak Büyük Kara Sırtlıyı sarı bacaklı Karasırtlı Martıdan ayırır. 109’daki bazı korunmuş levhaların sarı bacağı bu nedenle ciddi hatadır. ## Dört Yılda Koyu Sırta Ulaşır Gençler soğuk kahverengi-beyaz damalıdır. Koyu sırt tüyleri yıllar içinde artar; kuyruk ve kanat genç işaretleri kaybolarak erişkin görünüm yaklaşık dördüncü yılda tamamlanır. ## Aynı Tür İçinde Farklı Menüler Pelet çalışmaları aynı adada genelci çiftlerin yanında deniz kuşu veya memeli avına daha çok yönelen çiftler bulmuştur. “Her Büyük Kara Sırtlı aynı avı yer” sonucu çıkarılmaz. ## Yerleşik de Olabilir Göçmen de Güney ve batı topluluklarının bir bölümü kısa hareket ederken kuzey kuşları daha belirgin göç eder. Tür için tek evrensel rota çizmek biyolojik çeşitliliği siler. ## Yavru Erken Yürür Ama Geç Uçar Tüylü ve gözü açık yavru bir gün içinde yuva çanağından çıkabilir; buna rağmen tam uçuş için yaklaşık 50–55 gün gerekir. Yürüyen yavru terk edilmiş sayılmaz. ## Kuluçka Süreleri Kaynağa Göre Değişir BTO Avrupa kayıtlarında 27–28, Cornell Kuzey Amerika hesabında 30–32 gün verir. Tek değer seçip diğerini gizlemek yerine topluluk ve yöntem bağlamıyla 27–32 günlük güvenilir aralık sunulur. ## Uzun Yaşamlı Bir Kıyı Kuşudur BTO halkalama verilerinde en yaşlı birey 26 yılı aşmıştır. Bu bir ortalama ömür değildir; halkalanmış tek uzun yaşam kaydıdır. Erişkinliğe geç ulaşması ve uzun yaşayabilmesi, tek bir kötü üreme yılının topluluk üzerindeki etkisini kısa ömürlü türlerden farklılaştırabilir.
Kara Sırtlı Martı
Larus fuscus
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Kara Sırtlı Martı, erişkin giysisinde koyu gri ile siyaha yakın sırtı, beyaz alt tarafı ve sarı bacaklarıyla dikkat çeken büyük bir martıdır. Sarı gagasının alt ucunda kırmızı bir leke bulunur. Uzun kanatları, dinlenirken kuyruğun gerisine belirgin biçimde uzanır. Gövdesi ve gagası, çok iri martılara göre daha ince görünür. Sırtın koyuluğu topluluklar arasında değiştiğinden adındaki kara sözcüğü bütün erişkinlerde aynı siyah tonu aranacağı anlamına gelmez.
Bu kolay tanınan renkler genç kuşlarda yoktur. İlk giyside kahverengi ve açık kenarlı tüyler, koyu gaga ve koyu kuyruk ucu görülür. Bir martının bacakları sarı değil diye Kara Sırtlı Martı olamayacağı söylenemez; önce yaşı değerlendirilmelidir. Erişkinde bile sırt rengi, kanat oranı, gaga ve bacaklar birlikte incelenir. Sadece uzaktan görülen koyu bir sırt, yakın türleri elemek için yeterli değildir.
Genel Görünüm ve Duruş
Üreme giysisindeki erişkinin başı, boynu, göğsü ve karnı beyazdır. Koyu sırt ile beyaz baş arasındaki sınır belirgindir. Kanat uçları siyahtır ve uçlara yakın beyaz işaretler bulunur. Kapalı kanatta bu beyazlıkların bir kısmı üst üste gelir; uçuşta daha farklı bir düzen görülür. Göz genellikle açık sarı tonludur. İnce sayılabilecek sarı gaga, başın genel yapısıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Üreme dışı dönemde baş ve boyunda gri-kahverengi çizgilenme gelişebilir. Bu görünüm kuşun kirlenmiş olduğu anlamına gelmez. Çizgilerin miktarı bireye, mevsime ve topluluğa göre değişir. Başın beyaz kalması veya çizgili görünmesi tek başına türü belirlemez. Sırt tonunu karşılaştırırken aynı ışık altındaki kuşlar kullanılmalıdır; gölgede duran açık sırtlı bir martı, güneşte duran koyu sırtlı bir kuşa yaklaşan renkte görünebilir.
Kara Sırtlı Martı karada yürüyerek, su üzerinde yüzerek ve havadan çevreyi tarayarak besin arayabilir. Dinlenirken başını omuz tüylerine gömebilir; bu duruş boyun ve gaga oranlarını saklar. Ayağa kalkıp başını kaldırdığı anlar, yapısal özellikleri görmek için daha uygundur. Uzun kapalı kanadın kuyruktan taşması yararlı bir görünüm özelliğidir, fakat fotoğraf açısı ve tüy yenilenmesi bu izlenimi değiştirebilir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkek ve dişinin temel tüy deseni aynıdır. Erkekler ortalama olarak daha iri olabilir; ancak farklı topluluklardan ve farklı yaştan iki kuşu yalnız büyüklüklerine göre eşeylendirmek güvenilir değildir. Sürüdeki en büyük bireye erkek, en küçük bireye dişi etiketi verilmemelidir. Dişiler de erişkin olduklarında koyu sırt, beyaz gövde ve sarı bacak taşıyabilir.
Genç kuşun sırt ve kanat üstündeki koyu tüyler açık kenarlıdır; bu nedenle pullu veya desenli bir görünüm oluşur. Gaga başlangıçta koyudur. Kuyruk ucundaki koyu şerit, açık kuyruk sokumuyla karşıtlık yapar. Gençliğin ilk aylarındaki koyu baş, daha sonra tüy aşınması ve yenilenmesiyle açılabilir. Farklı aylarda çekilmiş genç fotoğraflarının birbirine tam benzememesi bu yüzden olağandır.
Erişkin görünümü bir anda ortaya çıkmaz. Sonraki yıllarda sırt üzerinde erişkine benzeyen koyu tüyler artarken kanat, kuyruk veya gagada gençlik izleri kalabilir. Genel olarak dördüncü yıl dolayında erişkin giysiye ulaşılır; tüy değişiminin ayrıntıları topluluklara göre farklılaşır. Siyah lekeli bir gaga ile koyu erişkin sırtının birlikte görülmesi bu nedenle mutlaka ayrı bir tür anlamına gelmez. Yaşı kesinleştirmek için tek bir bölge yerine bütün tüy takımı değerlendirilir.
Uçuşta Görünüm
Uçuşta uzun ve sivrilen kanatlar, beyaz baş-gövde ve koyu üst kanat dikkat çeker. Alttan bakıldığında kanadın geniş açık yüzeyi ile koyu dış uçlar görülür. Üst ve alt yüzeyler aynı renk dağılımına sahip değildir. Bir fotoğrafın hangi açıdan çekildiği anlaşılmadan kanadın açıklığı veya koyuluğu üzerinden tanı yapılmamalıdır. Erişkinin kuyruğu genel olarak beyazdır; belirgin koyu kuyruk şeridi gençlik değerlendirmesini gerektirir.
Kanat çırparak ilerleyebildiği gibi uygun hava koşullarında süzülür. Dinlenme alanı ile beslenme alanı arasında yaptığı uçuş, her zaman mevsimsel göç değildir. Kıyı boyunca aynı yönde ilerleyen kuşları değerlendirirken süre, sayı ve davranış da kaydedilmelidir. Tüy değişimindeki boşluklar kanadın ucunu alışılmadık gösterebilir; eksik tüyün oluşturduğu şekil kalıcı tür özelliği olarak kullanılmamalıdır.
Ses ve Davranış
Sert, yüksek ve bazen gülüşü andıran ses dizileri çıkarır. Çağrı sırasında başını uzatıp kaldırabilir. Kolonide veya besin çevresinde sesler, tehdit duruşları ve kovalamalar birlikte görülür. Başka büyük martılar da benzer sesler çıkardığından, kalabalık bir sürüde duyulan çağrının hangi bireye ait olduğu görülmeden tür belirlemek güçtür. Kısa bir ses benzerliği, görüntüdeki uyuşmazlıkları ortadan kaldırmaz.
Üreme dışında başka martılarla birlikte dinlenebilir ve beslenebilir. Üreme sırasında ise çiftler yuva çevresindeki alanlarını savunur. Besin paylaşımı, kur davranışının bir parçası olabilir; ebeveynler yavruları da besler. Aynı sürüde bulunmak aynı tür olmak anlamına gelmediği gibi, bir kuşun diğerini kovalaması da tek başına farklı tür olduklarını göstermez. Toplumsal davranışın anlamı bulunduğu döneme ve yere bağlıdır.
Karıştırılabilecek Türler
Gümüş Martı, özellikle sarı bacaklı erişkinlerde en önemli karşılaştırmalardan biridir. Kara Sırtlı Martının sırtı genellikle daha koyu, kanatları daha uzun ve genel yapısı daha ince görünür. Ancak bacak rengini tek başına kullanmak iki türü ayırmaz. Baş-gaga oranı, sırt tonu ve açılmış kanat deseni aynı birey üzerinde birlikte incelenmelidir.
Büyük Karasırtlı Martı çok daha güçlü baş ve gaga yapısıyla, iri gövdesiyle ve erişkindeki pembemsi bacaklarıyla ayrılır. Uzaklık büyüklük algısını bozduğundan, farklı mesafedeki iki kuş karşılaştırılmamalıdır. Koyu sırtlı oluş her iki türde de görülebilir; Kara Sırtlı Martıda daha ince ve uzun kanatlı görünüm önem kazanır.
Hazar Martısı ve Ermeni Martısı gibi büyük martıların gençleri de karmaşık desenler taşır. Bu yaşlarda erişkinlerin sırt rengi karşılaştırması kullanılamaz. Açılmış kanat, kuyruk, baş ve gaganın yeterli görüntüsü yoksa tanı belirsiz bırakılabilir. Ayrıca Kara Sırtlı Martının kendi coğrafi toplulukları arasında da koyuluk farkı vardır; her koyu bireye yalnız renkten alt tür adı vermek doğru değildir.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Üreme döneminde kıyı adaları, açık kıyılar, bitkili ya da kayalık alanlar ve bazı iç su adaları kullanılır. Avrupa'nın bazı bölgelerinde düz çatılarda da koloniler oluşmuştur. Çatı kullanımı, bütün Kara Sırtlı Martıların insan yapıları olmadan yaşayamadığı anlamına gelmez; doğal ve kentsel koloniler farklı beslenme alanlarına yönelebilir.
İngiltere'nin kuzeybatısında komşu iki koloniyi karşılaştıran GPS araştırmasında, şehirde üreyen kuşlar daha çok kentsel alanlarda, kıyıda üreyenler ise kıyı yaşam alanlarında beslenmiştir. Aynı türün birbirine yakın toplulukları bile çevreyi aynı biçimde kullanmayabilir. Bu bölgesel sonuç Türkiye'deki her martı sürüsüne doğrudan uygulanmamalıdır.
Yuva Yeri
Yuva çoğunlukla zemine kurulmuş, ortası çukur bitkisel bir yığındır. Otlar, yosun ve çevreden toplanan başka malzemeler kullanılabilir; iç bölüm daha ince malzemeyle döşenir. Her iki eş de yuva yapımına katılır. Ada veya kıyıdaki yuvalarla çatıdaki yuvaların çevresel riskleri aynı değildir; ancak her ikisinde de yumurta ve yavrular rahatsız edilmemelidir.
Tipik kuluçka üç yumurtadır; kaynaklarda bir ile dört arasında yumurta da kaydedilir. BTO'nun verdiği kuluçka süresi 24–27 gündür ve iki eş de kuluçkaya yatar. Yavrular havlı çıkar, birkaç gün sonra yuva çevresinde hareket edebilir ve iki ebeveyn tarafından beslenir. İlk uçuş için 30–40 günlük dönem bildirilir. Yuvadan yürüyerek ayrılmak, uçabilecek yaşa gelmekle aynı değildir.
Koloniye girmek, yavruyu eline almak veya erişkinleri fotoğraf için yuvadan kaldırmak uygun değildir. Yuvadan uzaklaşan yavru hâlâ anne-babasının bakımında olabilir. Kuşların sürekli alarm verdiği ya da yuva üzerinde bekleyemediği bir gözlem noktasından uzaklaşılmalıdır. Çatılardaki yuvalara yönelik işlem, uzman değerlendirmesi olmadan yapılmamalıdır.
Günlük Alan Kullanımı
Üreme dışında kıyılar, göller, akarsular, liman çevreleri ve açık arazilerde görülebilir. Beslendiği yer ile toplu geceleme yeri ayrı olabilir. Bir limanda gün içinde çok sayıda martı bulunması, hepsinin orada ürediğini göstermez. Güvenli dinlenme alanlarının korunması, yalnız besinin bulunduğu noktaları korumak kadar önem taşır. İnsan kaynaklı atıklar kuşları toplayabilir, fakat bu alanların güvenli olduğu varsayılmamalıdır.
Dünya Yayılışı
Kara Sırtlı Martının üreme alanları Avrupa'nın kuzey ve batı kesimlerinde geniş yer tutar. İzlanda, Britanya çevresi, Kuzey Denizi ve Baltık bölgesindeki topluluklar aynı göç davranışını göstermez. Bazı kaynaklar daha doğudaki yakın martı topluluklarını da geniş bir Larus fuscus hesabına dahil eder. Bu nedenle dünya haritaları karşılaştırılırken kullanılan takson sınırı dikkate alınmalıdır.
Batıdaki graellsii görünümü, Baltık çevresindeki fuscus görünümünden genellikle daha açık sırtlıdır; intermedius adı verilen topluluklar da bu çeşitliliğin parçasıdır. Dağılımdaki bu farklar tek bir koyuluk ölçeğiyle bütün bireylere ad vermeyi sağlamaz. Kuzey Amerika'da da türün kayıtları vardır, ancak bu kayıtların mevsimsel durumu Türkiye'nin durumunu anlatmak için kullanılamaz.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye, türün göç sırasında ve kışın görülebildiği alanlar arasındadır. BirdLife'ın 2021 Avrupa değerlendirmesinde Türkiye için kışlama verisi bulunur. Bu kayıtlar, ülkenin başlıca üreme alanlarından biri olduğu anlamına gelmez. Kıyı, göl ve diğer sulak alanlardaki kuşlar yaş ve mevsim bilgisiyle değerlendirilmelidir; yazın kalan genç veya üremeyen bir birey, tek başına yuvalama kanıtı değildir.
Ülke için eski bir sayım aralığını bugünkü kesin toplam gibi vermek de doğru olmaz. Sayım yapılan alanlar, tarihler ve teşhis güçlükleri sonuçları etkiler. Türkiye'de karşılaşılan koyu sırtlı bir martının kökenini belirlemek için yalnız fotoğraftaki siyahlık yeterli değildir; okunabilen halka veya güvenilir izleme bilgisi çok daha güçlü kanıt sağlar.
Göç Yolculuğu
EURING/CMS Göç Atlası, batı Avrupa topluluklarıyla Baltık toplulukları arasında farklı bağlantılar gösterir. Atlantik çevresindeki kuşlarda güneybatıya, Baltık'ın kuzey ve doğusundaki kuşlarda ise Orta Doğu ve Doğu Afrika yönüne uzanan hareketler öne çıkar. Bununla birlikte aynı kolonideki bireyler bile farklı uzaklıklarda kışlayabilir.
Bu çeşitlilik nedeniyle bütün Kara Sırtlı Martılar için tek bir ülke sırası veya değişmez kilometre değeri verilemez. Kıyıdaki günlük beslenme uçuşları, göçün iki ucu arasındaki uzaklıkla aynı şey değildir. Bir halka okuması kuşun daha önce işaretlendiği yerle bağlantı kurabilir; aradaki yolu hangi sırayla geçtiğini tek başına göstermez. Kaydın anlattığı ile tahmin edilen rota birbirinden ayrı tutulmalıdır.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Kara Sırtlı Martı tek bir besinle sınırlı değildir. Balık, böcek, solucan, kabuklu ve yumuşakça gibi hayvansal besinleri kullanır; leş ve insan kaynaklı yenebilir artıklarla da beslenebilir. Yumurta veya küçük yavru kuşları aldığı durumlar vardır. Bu geniş beslenme seçeneği, her bireyin aynı oranda aynı besinleri tükettiği anlamına gelmez.
Kıyıda beslenen bir birey ile tarım alanına veya şehir içine yönelen bir bireyin günlük besini farklı olabilir. Bölgesel çalışmaların bulduğu oranlar bütün türün değişmez beslenme tablosu olarak verilmemelidir. Yalnız balıkçı teknesi arkasında görülmesi de kuşun yalnız balık artığıyla yaşadığını göstermez. Tür hem kendi avını yakalar hem de hazır besin kaynaklarını değerlendirebilir.
Nasıl Avlanır?
Su yüzeyine alçalarak besin alabilir, yüzerken yakındaki parçaları toplayabilir veya karada yürüyerek av arayabilir. Başka kuşların yakaladığı besini ele geçirmeye çalışması da mümkündür. Bu yöntemler çevredeki fırsata göre değişir. Sürekli derin dalış yapan bir kuş gibi düşünülmemelidir; yüzeye yakın besinler ve karadaki kaynaklar günlük yaşamında önemli yer tutar.
Besin çevresindeki kovalamalar, türün toplu ve rekabetçi davranışını görünür kılar. Yine de bir sürüdeki bütün kuşlar aynı kaynağa aynı ölçüde bağımlı değildir. Atık yönetimindeki değişikliklerin kolonileri farklı etkilemesi bu nedenle mümkündür. Gözlem için ekmek veya başka artıklar dökmek, doğal davranışı değiştirir ve kuşları araç, misina ya da kirli atıklarla karşılaşabilecekleri noktalara çekebilir. Beslenme davranışı uzaktan ve yem verilmeden izlenmelidir.
İlginç Bilgiler
## Komşu koloniler farklı yerlerde beslenebilir Langley ve çalışma arkadaşlarının Ibis'te yayımlanan araştırması, İngiltere'nin kuzeybatısındaki kıyı ve şehir kolonilerini GPS ile karşılaştırdı. Kentsel kolonideki kuşlar şehir yaşam alanlarını, kıyı kolonisindekiler ise kıyı alanlarını daha çok kullanıyordu. Üstelik aynı koloninin bireyleri arasında da farklılıklar vardı. Yani Kara Sırtlı Martının esnek beslenmesi, her bireyin her yerde aynı şekilde davrandığı anlamına gelmiyor. Bu sonuç, koruma planında yalnız tür adının değil, koloninin nerede ürediğinin ve nasıl beslendiğinin de önemli olduğunu gösterir. Bir yerdeki besin kaynağının azalması bütün kolonileri eşit etkilemeyebilir. Araştırma graellsii topluluğuna ait belirli iki koloniyle ilgilidir; Türkiye'deki bütün kuşların aynı alan seçimini yaptığı sonucuna dönüştürülemez. ## Kısa göç, az uçuş demek olmayabilir Shamoun-Baranes ve arkadaşlarının 2017 tarihli çalışması, kışlama yerinin uzaklığı ile yıl boyunca kat edilen yolun aynı ölçü olmadığını ortaya koydu. Araştırılan Kara Sırtlı Martılarda kısa mesafeli göçmenler, günlük hareketleri de hesaba katıldığında uzun mesafeli göçmenlere yaklaşan toplam yol alabiliyordu. Haritada üreme ve kışlama noktalarını bir çizgiyle birleştirmek, kuşun bütün hareketini anlatmıyor. Bu ayrım, göçü yalnız başlangıç ve bitiş arasındaki kilometreyle değerlendirmemek gerektiğini gösterir. Besin arama uçuşları, dinlenme alanlarına gidip gelme ve duraklamalar da yaşamın parçasıdır. Çalışmanın sonucu bütün bireylerin eşit enerji harcadığı anlamına gelmez; toplam yol ile enerji maliyeti de birbirinden farklı büyüklüklerdir. ## Kahverengi kuş başka bir tür olmak zorunda değildir Kara Sırtlı Martının genç ve erişkin giysileri arasındaki fark çok büyüktür. İlk kez martı gözleyen biri aynı sürüdeki kahverengi gençleri, beyaz başlı ve koyu sırtlı erişkinlerden tamamen ayrı bir tür sanabilir. Oysa birkaç yıla yayılan tüy değişimleri bu iki görünüm arasında geçiş oluşturur. Bu yüzden martılara bakarken ilk soru yalnız hangi tür olduğu değil, hangi yaş grubunda olabileceğidir. Tarihli fotoğraflar, değişimin izlenmesini kolaylaştırır. Bununla birlikte bütün kahverengi martılar Kara Sırtlı Martı değildir; yakın türlerin gençleri benzer olduğundan kanat ve kuyruk ayrıntıları görülmeden kesin ad vermemek gerekir.