kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Çilkeklik (Perdix perdix)
VS
Seçildi Kınalı Keklik (Alectoris chukar)

Çilkeklik

Perdix perdix

Takım Galliformes
Familya Sülüngiller (Phasianidae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Turuncu yüz, gri göğüs, pas yan bantları, kestane kuyruk ve değişken karın at nalı

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Çilkeklik (Perdix perdix; Grey Partridge, Amerikan yazımıyla Gray Partridge), toplu gövdeli, küçük başlı ve kısa kuyruklu bir tarla kuşudur. Erişkinde turuncu yüz, gri göğüs, yanlardaki pas rengi şeritler ve kestane renkli karın lekesi birlikte seçilir.

Genel Görünüm ve Duruş

Kısa, kalınca bir gagası ve yuvarlak gövdesi vardır. Yürürken başını öne uzatır, kuyruğunu oynatır; koşarken yere yaklaşır.

Üst tarafı kahverengi ve gri, kanatları açık-koyu kahverengi desenlidir. Alt tarafta gri zemin üzerindeki kestane yan çizgileri dikkat çeker. Baş ve boğazdaki turuncu-kestane tonları her kuşta aynı doygunlukta değildir; alt türler arasında da renk farkları bulunur.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

GWCT’nin Britanya’da kullanılan uzman kılavuzunda erkekte göz çevresindeki kırmızı çıplak derinin özellikle kış sonu ve ilkbaharda belirginleştiği anlatılır. Dişinin yüzü daha kahverengimsi, kaşı çoğu zaman beyazdır; fakat her dişide beyaz kaş bulunmaz. Yüz tek başına güvenli eşey ölçütü değildir.

Karındaki at nalı biçimli leke erkekte genellikle iri ve belirgindir. Dişide küçük olabilir veya bulunmayabilir; bazı dişilerde ise iri bir leke de vardır. Dolayısıyla lekeyi görmek kuşun mutlaka erkek olduğunu göstermez.

Yakından incelenen dişinin omuz tüylerinde, tüyün ortasındaki açık çizgiden iki yana uzanan enine çizgiler bulunur. Erkekte açık orta çizgi görülür, buna eşlik eden açık enine çizgiler bulunmaz. Bu ince farklar uzman kılavuzunda elde inceleme için kullanılır; uzaktaki kuşta görülmeden varsayılmaz.

Tüy değişimi öncesindeki gençler, erişkinin turuncu yüzü ve temiz gri göğsü yerine kahverengimsi, açık çizgili bir görünüm taşır. Gençlik tüyleriyle duran bireylerin dişi ve erkeği görünüşten güvenle ayrılamaz; erişkin tüyleri geliştikçe değerlendirme değişir.

Uçuşta Görünüm

Kısa, yuvarlak kanatlarıyla aniden havalanır. Yere yakın, seri kanat vuruşlarıyla uzaklaşır; pas-kestane renkli kısa kuyruk görünür hâle gelir.

Ses ve Davranış

Çağrısı gıcırtılı bir “kirr-ik” sesi gibidir. Bölge sahiplenme sesi iki heceli, yüksek ve pürüzlüdür. Beslenirken sessiz kalabilir; ürküp kalkan grup daha gürültülü seslenir.

Erişkinlerle yavrular küçük gruplar hâlinde yerde beslenebilir. Kuşları fark etmek bazen zor olsa da aniden birlikte kalkmaları, onları bilerek ürkütmeyi gerektirmez; kısa kuyruk ve kanat biçimi doğal kalkışta izlenebilir.

Karıştırılabilecek Türler

Kınalı Keklik (Alectoris chukar; Chukar veya Chukar Partridge) ile karışabilir. Kınalıda kırmızı gaga, açık yanak ve boğazı çevreleyen siyah çizgi ile yanlardaki belirgin siyah dik bantlar seçilir. Çilkeklikte turuncu yüz ve ince desenli gri göğüs öne çıkar; Kınalının siyah boğaz çerçevesi bulunmaz.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Açık, kısa otlu bozkırları, tarım alanlarını, nadasları ve otlakları kullanır. Tehlikede saklanabileceği küçük çalılıklar ve çitler de önemlidir. Bu yüzden yalnız çıplak toprak veya kesintisiz sık çalılık değil, açık alan ile örtünün bir arada bulunduğu tarla çevresi uygun yaşam koşulları sağlayabilir.

Yuva Yeri

Yuva, yerde bitkilerin veya çit dibinin gizlediği, kuru ot ve yaprak döşeli sığ bir çukurdur. BTO’nun Avrupa kuşları kaynaklarından hazırlanan özetinde tipik yumurta sayısı 13–16, dişinin yürüttüğü kuluçka 23–25 gündür. İnce yavru tüyleriyle kaplı ve hareketli yavrular kısa sürede yuvadan ayrılır; 14–16 günde uçabilmeye başlar. Bu değerler Türkiye’de ayrıca ölçülmüş ortalamalar değildir.

Günlük Alan Kullanımı

Yazın sabah ve akşam beslenmeye ağırlık verip en sıcak saatleri örtüde dinlenerek geçirebilir. Soğuk mevsimde gündüz boyunca daha uzun süre besin arar. Bu günlük düzen, kuşun aynı tarlanın hem açık kısmını hem de korunaklı kenarını kullanabilmesini önemli kılar.

Dünya Yayılışı

Çilkeklik Avrupa’dan Batı ve Orta Asya’ya uzanan bir doğal yayılışa sahiptir. AviList’in güncel sınıflandırması sekiz alt tür tanır; Türkiye’den Kafkasya ve kuzeybatı İran’a uzanan bölgede canescens alt türünü sıralar. Kanada ve Amerika Birleşik Devletleri’nde de insan eliyle yerleştirilmiş topluluklar vardır. Bu topluluklar doğal yurdunun uzantısı gibi değerlendirilmez.

Türkiye’deki Durumu

BirdLife International’ın 2021 Avrupa derlemesinde Türkiye için, 2002–2012 dönemine ait 1.000–2.000 üreyen çift tahmini bulunur. Yöntem, sınırlı veriden yapılan çıkarımlara dayalı kısmi değerlendirme olarak açıklanır. Kısa ve uzun dönem nüfus eğilimleri veri yetersizliği nedeniyle bilinmemektedir. Bu eski tahmin ne güncel sayım ne de her bölgede türün hâlâ bulunduğunun kanıtıdır.

Göç Yolculuğu

Genel olarak yerleşiktir; düzenli uzun mesafe göç yapan bir kuş değildir. Avrupa’da olumsuz hava koşullarında yer değiştirme, dağlık yayılışının bazı bölümlerinde yükseklik boyunca hareket görülebilir. Sonbahar ve kış grupları ilkbaharda çözülüp çiftler oluşur. Yerel yer değişimleriyle aile grubunun dağılması, ülke aşan sabit göç rotasıyla karıştırılmaz.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Erişkinin besininde yabani ot ve tahıl tohumları ile ot yaprakları önemli yer tutar; böcek de yakalar. Küçük yavruların ilk döneminde böcekler önemlidir. Bu nedenle erişkinin çoğunlukla bitkisel beslenmesi, yavruların da aynı menüyle büyüdüğü anlamına gelmez.

Nasıl Avlanır?

Küçük gruplar yerde dökülmüş tohumları toplar; bazen bitki üzerinde kalan tohumlara da uzanır. Ilık mevsimde solucan ve çeşitli böcekleri de alır.

İlginç Bilgiler

## Sayım ile Hesaplanan Çift Yoğunluğu İngiltere’nin Batı Sussex bölgesinde, 2020’de yayımlanan bir çalışma 1993–2002 ile 2009–2018 dönemlerini karşılaştırmıştır. Çilkeklik için yönetilen sahada sonbahar sayımlarından hesaplanan üreyen çift yoğunluğu kilometrekarede ortalama 3 çiftten 13,2 çifte çıkmıştır. Karşılaştırılan geleneksel yönetimli alanda aynı değer 4’ten 1,3’e düşmüştür. Üreyen çiftler burada ilkbaharda tek tek izlenen yuvalardan değil, sonbahar kayıtlarından belirli kurallarla hesaplanmıştır. ## Her Başarı Ölçüsü Aynı Değildir Batı Sussex’teki aynı 1993–2002 ve 2009–2018 karşılaştırmasında, yuva ve yavru örtüsünün iyileştirilmesi, kış desteği ve yırtıcı baskısını azaltmaya yönelik uygulamalar birlikte yürütülmüştür. Hangi tek uygulamanın ne kadar etkili olduğu bu karşılaştırmadan ayrıştırılamaz. Yavruların altı haftaya kadar yaşama oranındaki yönetim farkı ise istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır. Bu oran da tek tek işaretli yavrular izlenerek değil, sonbahardaki aile grubu büyüklüklerinden hesaplanmıştır. Çift yoğunluğunda artış görülmesi, bütün başarı ölçülerinin aynı biçimde yükseldiği anlamına gelmez. ## Yavrunun Yediği Nasıl Anlaşılır? Kuzeydoğu İngiltere’nin North Pennines tepelik çiftliklerinde yapılan, 2017’de yayımlanan araştırma yavru beslenmesini dışkı kalıntılarından incelemiştir. Verici takılmış 14 çiftin ailelerinden, 4–26 günlük yavrulara ait 29 geceleme yeri örneği toplanmıştır; bazı aileler birden çok kez örneklendiği için bunlar 29 bağımsız aile değildir. Böcek parçalarından en az kaç av yenmiş olabileceği hesaplanmıştır. İlk haftadaki yavruların kaba otlak örneklerinde testere arısı larvaları ile karıncalar öne çıkmıştır. Bu yöntem doğrudan yenilen besinin ağırlığını ölçmez. Sonuç, Türkiye’deki her yavrunun aynı oranda aynı avı yemesini gerektiren bir kural değildir.

Kınalı Keklik

Alectoris chukar

Takım Galliformes
Familya Sülüngiller (Phasianidae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Siyah yüz halkası, çizgili yanlar, kırmızı gaga-bacak ve kayalıkta hızlı koşu.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Kınalı Keklik (Alectoris chukar; Chukar), dolgun gövdeli, kısa kuyruklu ve kırmızı gagalı bir kekliktir. Gözden geçen siyah çizgi, açık yanakla boğazın çevresini dolaşır ve göğüs üstünde birleşir. Yanlardaki siyah, beyaz ve kestane şeritler bu yüz çerçevesiyle birlikte aranır. Bu işaretler, yalnız kırmızı bacak görmekten daha güvenilirdir.

Genel Görünüm ve Duruş

Baş yuvarlak, boyun kısa, gaga kısa ve kalındır. Sırt gri-kahverengi, göğüs gri, karın açık devetüyü tonundadır; göz çevresindeki ince halka da kırmızıdır. Lara Peterson’ın uzman derlemesi, doğal yayılış içinde rengin coğrafi olarak değişebildiğini belirtir.

Yerde yürür ve koşar; taşların arasından hızla geçip eğimli yüzeylere kolayca çıkar. Ermenistan saha rehberi, sıkışınca ot veya kaya arasındaki saklanma yerinden hızlı uçuşla uzaklaştığını anlatır.

Baş ve boğazın ayrıntıları yakından daha iyi anlaşılır. Naturalis’in Avrupa kuşları rehberi Kınalı Keklikte açık sarı-krem yanak ve boğazı, daha kahverengi üst tarafı ve geniş yan şeritleri tanımlar. Alt boğazda hafif benekler bulunabilir. Bu ayrıntılar özellikle yakın Alectoris türleriyle karşılaştırmada yararlıdır; ışığın açık boğazı beyaz göstermesi tek başına başka bir tür anlamına gelmez.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin erkekle dişinin tüy deseni birbirine çok benzer. Nevada’daki uzman çalışmalara dayanan Glen C. Christensen kitabı, dişide de gelişmiş mahmuz bulunabildiğini açıkça bildirir. Erkek daha iri ve kalın yapılı görünebilse de yazar bunu sahada güvenilir tek ölçüt saymaz. Mahmuz, gaga büyüklüğü veya tek fotoğraftaki irilik, kendi başına kesin erkek tanısı verdirmez.

Genç kuş kahverengi-gri beneklidir; yanlarda zayıf kahverengi çizgiler görülebilir. Ermenistan rehberi, erişkinin belirgin baş deseninin ve güçlü yan şeritlerinin gençte henüz bulunmadığını vurgular. Bu nedenle aynı gruptaki gençle erişkin birbirinden çok farklı görünebilir. Güçlü siyah çerçevenin görünmemesi her zaman başka bir keklik türü bulunduğunu göstermez.

Uçuşta Görünüm

Havalanışı güçlü ve hızlıdır; uçuşu genellikle kısa mesafelidir. Oiseaux’nun hesabı, yerde yamaç yukarı uzaklaşan kuşun rahatsız edilince vadiye doğru, eğim boyunca aşağı uçabildiğini belirtir. Yürümekle uçmak aynı kaçış yolunu izlemek zorunda değildir.

Kuyruk kısa ve kare uçludur; dış kuyruk tüyleri kestanedir. Audubon’un tanı hesabı bu kuyruk desenini tarif eder. Cornell’in Kuzey Amerika rehberinde uçuşta kanatların geniş ve yuvarlak olduğu belirtilir. Bu biçim, baş deseni ve yan şeritlerle birlikte değerlendirilir.

Ses ve Davranış

Güçlü ve tekrarlanan “çuk-çuk-çukar” çağrıları kuşun varlığını belli edebilir. Audubon, Kuzey Amerika’da ilkbaharda erkeklerin kayalık alanlardan duyulan bu çağrılarını anlatır.

Üreme dışında birkaç ailenin bir araya geldiği gruplar bulunabilir; eşleşmemiş erişkinler de bunlara katılabilir. Cornell’in Kuzey Amerika derlemesi kurak yıllarda bazı kuşların grup halinde kalıp üremeyebildiğini belirtir.

Yuva zeminde açılmış sığ bir çukurdur; kuru otlarla döşenir. Daniel Le-Dantec’in genel tür hesabı çoğu yuva için 8–16 yumurta ve 22–25 günlük kuluçka bildirir. Bu değerler Türkiye’de ölçülmüş değişmez sayılar değildir. Aynı hesap, ilk girişim başarısız olursa yeniden yumurtlanabildiğini anlatır.

Kuluçka ve yavru bakımının büyük bölümünü dişi yürütür; erkeğin katılımı her zaman aynı değildir. Cornell’in Kuzey Amerika hesabında erkeklerin çoğunun yumurtalar bırakıldıktan sonra ayrıldığı, küçük bir bölümünün aileyle kaldığı belirtilir. Hav tüyleriyle ve gözleri açık çıkan yavrular kısa sürede yuvadan ayrılıp besin toplamaya başlayabilir.

Kur sırasında erkek başını eğebilir, yanını çevirip şeritli gövdesini gösterebilir ve dişinin çevresinde dönebilir. Cornell’in Kuzey Amerika derlemesinde, erkeğin yerdeki nesneleri gagalama hareketleri de yer alır.

Karıştırılabilecek Türler

Kaya Keklik (Alectoris graeca; Rock Partridge), aynı kırmızı gaga-bacak ve siyah çerçeveli açık boğaz deseniyle çok benzerdir. Naturalis rehberine göre Kınalı Keklik genellikle daha kahverengi üst taraflı, daha geniş yan şeritli ve daha krem alt boğazlıdır. Bu farklar tek bir renk lekesine indirgenmez. Kaya Kekliğin doğal yayılışı Alpler, İtalya ve Balkanların dağlarını kapsar; kayalık zeminde olmak tek başına bu türün kanıtı değildir.

Çilkeklik (Perdix perdix; Grey Partridge) daha gri, ince desenli göğüs ve pas rengi erişkin yüzüyle ayrılır. Karnındaki koyu leke, yüz ve göğüsle birlikte değerlendirilir; gaga gri, bacaklar kahverengimsidir. Kınalı Kekliğin açık boğazını çevreleyen aynı kalın siyah çizgiyi taşımaz. Genç Çilkekliğin başıysa gri olduğundan bütün yaşlarda erişkinin pas rengi yüzü aranmaz.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Kuru ve yarı kurak taşlı yamaçlar, kayalık vadiler, seyrek bitkili dağlık alanlar ve kuru otlaklar kullanılır. Naturalis’in uzman rehberi bu açık ortamları birlikte sıralar. Kayaların arasında besin sağlayan ot ve başka bitkilerin bulunması önemlidir; yalnız çıplak kaya bütün gereksinimleri karşılamaz.

Yuva Yeri

Yuva yeri genellikle kaya veya çalı yakınında saklanır. Forest Service’in Kuzey Amerika hesabı, açık çalılıklarla kaplı kuru ve kayalık yamaçların hem yuvalanma hem besin arama için kullanıldığını belirtir. Kayalar, günün sıcak bölümünde gölge ve tehlike karşısında sığınak sağlar. Yuvayı görmek için örtü açılmamalı, erişkinin geri dönüş yolu kapatılmamalıdır.

Günlük Alan Kullanımı

Sıcak havada su çevresi daha fazla kullanılabilir. Colorado Parks and Wildlife, kendi bölgesinde kuşların sıcakta su yakınında toplandığını, yağıştan sonra bitkiler yeşerince dağıldığını anlatır. Dolayısıyla aynı noktadaki kuş sayısının değişmesi her zaman doğum veya ölüm demek değildir. Bu yerel örnek Türkiye için değişmez bir saat çizelgesi vermez; dinlenme, beslenme ve içme alanları birlikte düşünülür.

Dünya Yayılışı

Doğal yayılış güneydoğu Avrupa ve Anadolu’dan Orta Doğu’ya, Orta Asya’nın dağları üzerinden Çin’e uzanır. AviList v2025b, farklı bölgelere yayılmış 14 alt tür tanır; kuzey Türkiye’yi kapsayan kleini ile güneybatı ve güney-orta Türkiye’deki cypriotes bunlardan ikisidir. Bu geniş coğrafyadaki bütün kuşlardan aynı sırt tonu beklenmez. Kuzey Amerika gibi insan eliyle kurulan topluluklar, doğal yayılışın kendiliğinden uzantısı sayılmaz.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye doğal yayılış içindedir ve kuş uygun taşlı-kayalık açık alanlarda ürer. BirdLife’ın 2021 Avrupa derlemesindeki Türkiye verisi 2002–2012 dönemi için 400.000–1.500.000 çiftlik bir uzman tahminidir; 2008–2019 ve 1980–2013 nüfus eğilimleri için veri yetersizdir. Bu tablo bugünkü sayıyı veya ülkenin her bölgesinde aynı değişimi göstermez. Derleme, bu tahminin sınırlı veriye dayanan uzman görüşü olduğunu da belirtir.

Göç Yolculuğu

Genellikle yerleşiktir; bu, yıl boyunca tek bir kaya çevresinden ayrılmaması demek değildir. Forest Service’in Kuzey Amerika derlemesi yoğun karda daha alçağa ve güneş alan yamaçlara geçildiğini anlatır. Kısa yükselti değişimleri, ülkeler arasında düzenli uzun mesafeli göçle aynı değildir. Bu bölgesel gözlemden Türkiye’de her sürünün belirli ayda aynı yöne gittiği çıkarılmaz; kar ve yerel besin koşulları birlikte izlenmelidir.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Erişkinler çoğunlukla bitkisel besin alır: otların tohum ve yaprakları, yeşil sürgünler ve bazı meyveler yenir. Küçük böcekler de besine katılabilir. Audubon’un Kuzey Amerika hesabında mevsime bağlı değişim anlatılır; ilkbahar ve yazın yeşil yapraklarla böceklerin katkısı artar. Kışın otlarla dikenli bitkilerin tohumları önemli besinlerdir. Meyveler arasında iğde de sayılır. Bölgesel menüdeki bitkiler, yaşadığı alanın sunduğu besinleri yansıtır.

Nasıl Avlanır?

Yiyeceğini daha çok yerde yürüyerek toplar; Washington’daki BirdWeb hesabı meyve için çalı veya ağaca çıkabildiğini de belirtir. Forest Service’in Kuzey Amerika derlemesinde besin aramanın sabah erken ve öğleden sonra geç saatlerde yapıldığı anlatılır. Üreme döneminde çiftler beslenir; yılın geri kalanında gruplar halinde, çoğu kez su içme alanlarına giderken besin aranır. Böylece yerde dolaşma, bitkilerden besin toplama ve suya yönelme, günlük alan kullanımında birlikte görülür.

İlginç Bilgiler

## İsrail’de İncelenen Yuvalar İsrail’in Aşağı Celile bölgesinde iki yıl süren ve 1983’te yayımlanan araştırma, incelenen 40 yuvadan yumurtlaması tamamlanmış 22’sinde ortalama 12,2 yumurta bildirdi. Bu bir yuvadaki kesirli yumurta sayısı değil, incelenen yuvaların ortalamasıdır. Çalışmada kuluçka süresi 26 gün olarak belirtildi; erkek kuluçkasına yalnız olası bir örnek kaydedildi. Kaybolan yuvaların ardından yeniden yuvalama yaygındı. Bu sonuçlar bütün Türkiye’ye veya her çifte aynı üreme düzeni olarak uygulanamaz; olası tek erkek örneği, her çiftin iki yuvayı paylaştığını da kanıtlamaz. ## Türkiye’de Gaga Ölçümleri Türkiye’nin on bölgesinden 2018–2019 av sezonlarında alınan 128 yabani kuş ile üç üretim istasyonundan 44 kuşun gagası, 2022’de yayımlanan çalışmada karşılaştırıldı. Toplam 172 kuşun 98’inde eşey DNA ile belirlendi. Bazı gaga boyutları erkeklerde daha büyüktü; buna karşılık gaganın biçimi eşeyleri belirgin biçimde ayırmadı. Üretim istasyonu kuşlarında daha uzun gagalar da bulundu. Bunlar laboratuvar ölçümleridir; fotoğraftaki uzun gagadan tek başına eşey ya da köken çıkarmak için kesin bir eşik vermez. Mahmuzun görünüşü yerine genetik bilgi kullanılması, iki eşeyi karşılaştırırken bağımsız bir kontrol sağladı. ## Her Çukur Bir Yuva Değildir Christensen’in Nevada kitabında, kuşların toz banyosu yaptığı oval çukurların patika kenarlarında, çalı ve kaya yakınında veya su içme yerlerinde bulunabildiği anlatılır. Çevrelerinde tüy ve dışkı görülebilir. Yerdeki her küçük çukur bu nedenle bir yuva değildir; yalnız çukuru görmek yumurta veya üreme kanıtı sayılmaz. Bu izleri ayırmak için kuşu yakalamaya veya çukuru kurcalamaya gerek yoktur.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...