Hızlı Tanı

Çilkeklik yuvarlak gövdeli, küçük başlı, kısa kuyruklu ve çoğunlukla yerde yaşayan bir tarla kuşudur. Erişkinde yüz ile boğaz sıcak turuncu-kestane, boyun ve göğüs ince dalgalı gri, yanlar beyaz zemin üzerinde geniş pas rengi enine şeritlidir. Karın ortasında özellikle erkekte belirgin, koyu kestane renkli at nalı biçiminde leke bulunur. Sırt kahverengi-gri, açık kenarlı ve ince çizgilidir. Gaga kısa, güçlü ve açık gri; bacaklar gri-kahverengidir. Kuş yürürken başını öne uzatır, çömelerek koşar ve rahatsız edilmedikçe uçmaktan çok yerde uzaklaşır.

Tanı yalnız karın lekesine dayanmaz. Birçok dişide daha küçük bir at nalı bulunabilir; bazı erkeklerde de lekenin biçimi açı veya tüy örtüsü nedeniyle tam görünmez. Turuncu yüz, gri göğüs, pas şeritli yanlar, kısa pas renkli kuyruk, yuvarlak gövde, kısa gaga ve tarla-otlak davranışı birlikte aranır. Kınalı Keklik daha iri, gagası ve bacakları kırmızı, boğazı siyah çerçeveli ve yanları siyah-beyaz-kestane dik çizgilidir. Bıldırcın daha küçük, kahverengi çizgili, yüzü turuncu maskesiz ve göğsü gri değildir.

Çilkeklik Türkiye'de yerleşik sayılır; mevsimsel olarak uzun mesafe göç rotası çizilmez. Sonbahar-kış aile grupları sürü benzeri topluluklar kurar, ilkbaharda çiftlere ayrılır. Bir tarlada görülen kalabalık kış grubu, aynı sayıda üreyen çift bulunduğunu göstermez. Fotoğraf için grubu kaldırmak gerekmez: sabah veya akşam açık tarla kenarı yavaşça taranır, araçtan ya da mevcut yoldan izlenir. Yerde yuvalayan kuşta ilkbahar-yaz döneminde tarla kenarına, uzun ota ve biçilmeyen şeride girilmez.

Genel Görünüm ve Duruş

Gövde dolgun ve neredeyse küresel, boyun kısa, baş gövdeye göre küçüktür. Kuyruk kısa olduğu için kuş arkadan kesik görünür. Ayaklar koşmaya uygundur; dalda tünemek yerine açık zeminde yürür, toprak kümeleri ve kuru bitki arasında çömelir. Tehlikeyi fark ettiğinde başını kaldırıp sabit kalabilir; tüy deseni anız ve toprakla çok iyi karışır. Ardından alçak koşarak örtüye gider veya topluca patlarcasına havalanır.

Başın önü, göz çevresi, yanak ve boğaz turuncu-kestane; tepe ile ense daha kahverengi-gri ve ince çizgilidir. Göz koyu, göz çevresi çıplak halka gibi abartılı değildir. Göğüste birbirine çok yakın ince koyu-açık dalgalar uzaktan düz gri etki verir. Yanlarda geniş pas rengi dikey/enine bantlar, onların arasında açık çizgiler bulunur. Üst taraf kahverengi, gri, devetüyü ve siyah küçük işaretlerden oluşan karma bir kamuflajdır. Dış kuyruk tüylerinin kestane rengi uçuşta ya da kuyruk açıldığında daha belirginleşir.

Kışın 6–15 bireylik aile toplulukları sık görülebilir; farklı kaynaklar daha büyük gruplar da bildirir. Kuşlar birbirine yakın yürür ve birlikte kalkar. İlkbaharda eşler daha bağımsız çiftler hâline gelir. Toz banyosu, tüy kabartma ve güneşlenme görülebilir. İnsan eliyle salınmış bireyler doğal topluluğa benzeyebilir; tek bir kaydın kökeni halkasız görünüşten çıkarılamaz. Türün Türkiye'deki tarihsel ve güncel dağılımı av baskısı, tarımsal değişim ve salımlardan etkilenebilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ile dişi genel renk ve desen bakımından benzerdir. Erkekte yüz çoğu zaman daha doygun turuncu, karındaki kestane at nalı daha büyük ve koyudur; dişide yüz daha mat, karın lekesi küçük ya da yok olabilir. Ancak Cornell doğal örnekleri dişilerde de belirgin leke bulunabileceğini gösterir. Bu yüzden at nalı “erkek damgası” değildir. Game & Wildlife Conservation Trust eşey ve yaş için baş tüyü, kanat örtüsü deseni, birincil tüy uçlarının biçimi, bacak ve gaga renginin birlikte incelenmesini önerir. Uzaktan görüntüde kesin eşey iddiası yapılmaz.

Dişi kanat örtülerindeki açık enine çizgiler erkektekinden farklı bir “çift çubuk” deseni oluşturabilir; bu ayrıntı yakın, doğru açılı ve kaliteli fotoğraf gerektirir. Çizimin genel ölçeği veya kuşun iri görünmesi bilimsel eşey ölçümü değildir. Genç kuş daha sarı-kahverengi, baş ve gövdesi boyuna çizgili, turuncu yüzü ile gri göğsü henüz gelişmemiştir. İlk haftalarda civcivler sarı-kahverengi kamuflajlı, tüylü ve hareketlidir.

Yuva yerde, tarla kenarı, çit dibi, ot şeridi, hendek kenarı, kaba otlak veya saz/hasır otu kümesi altında açılmış sığ bir çanaktır. Dişi çukuru kuru ot ve yaprakla döşer. BTO tipik kuluçkayı 13–16 yumurta, belgelenmiş aralığı 4–29 olarak verir; büyük yumurta sayısı türün ayırt edici üreme özelliklerindendir. Kuluçkayı dişi 23–25 gün sürdürür. Civcivler tüylü ve hareketli çıkar, ebeveynleri izleyip özellikle böcek toplar; tipik uçma süresi 14–16 gündür ancak aile bakımı daha uzun sürer. Yuva görülürse fotoğraf için yaklaşılmaz, bitki yatırılmaz ve tarımsal işlem sahibine/uzmana güvenli yoldan bildirilir.

Uçuşta Görünüm

Çilkeklik kısa, yuvarlak kanatlarla gürültülü ve hızlı kalkar. İlk seri kanat vuruşlarını kısa bir süzülme izleyebilir; çoğunlukla yere yakın, kısa mesafe uçar ve yeniden örtüye iner. Üstten görünüşte kahverengi-gri, yoğun çizgili sırt ve kanatlar ile belirgin kestane kuyruk öne çıkar. Kanat örtülerinde kahverengi, pas ve açık çizgiler vardır; geniş tekdüze gri bir üst yüz beklenmez. Kanatlar çizimlerdeki kadar uzun ve kartal benzeri parmaklı değildir.

Alttan görünüşte kanat örtüleri üst yüzden daha açık gri-devetüyü olabilir, fakat bütünüyle desensiz beyaz bir yüz oluşturmaz. Koyu ve açık ince desenler omuz-koltuk bölgesinde sürer; uçuş tüyleri gri-kahverengidir. Karın açısı uygunsa kestane at nalı görülebilir, ama tüylerle kapanabilir ve dişide küçük olabilir. Bu leke tek başına eşey ya da tür kanıtı değildir. Başın turuncusu, kısa kuyruk, dolgun gövde ve seri kanat-süzülme ritmiyle birlikte değerlendirilir.

Bu türde hem üstten hem alttan açı yararlı olsa da en güçlü uçuş işareti üstten görülen kestane kuyruk ve genel kısa-yuvarlak kanatlı siluettir. Alt yüz destekleyicidir. Mevcut levhalarda üst ve alt kanatlar aşırı geniş, telekler uzun ve kusursuz simetrik; alt kanat neredeyse beyazdır. Uçuş görselinde başın geriye/yukarı bükülmesi de olağan ilerleyen uçuşu temsil etmez. Bu bulgular rapora yazılmıştır; levha ve pinler değiştirilmemiştir. Kuşu bu açıları görmek için kovalamayın.

Ses ve Davranış

En bilinen çağrı kısa, sert, gıcırtılı ve iki parçalı “kirr-ik / ki-yer-ik” benzeri sestir. Çiftler yerdeyken temas ve uyarı sesleri çıkarır; grup havalanırken hızlı, boğuk çağrılar üst üste binebilir. Alacakaranlıkta ses daha kolay duyulur. Tek bir gıcırtı başka tavuksular veya mekanik çevre sesleriyle karışabilir; çağrı aynı anda görülen kuşun görünüşü ve bulunduğu ortamla eşleştirilir. Üreme döneminde çağrı geri çalınmaz.

Erişkinler ve büyük gençler çoğunlukla yaprak, taze sürgün, yabani ot tohumu, tahıl ve başka bitkisel maddeleri yerden toplar. Civcivlerin ilk haftalarında böcek ve başka omurgasızlar yaşamsal önemdedir. 2017 tarihli hakemli North Pennines çalışmasında kaba otlaklardaki genç yavruların omurgasız menüsünde testere arısı larvaları ve karıncalar öne çıkmış; daha büyük yavrularda böcek çeşitliliği artmıştır. Bu bölgesel sonuç Türkiye için sabit yüzde değildir, fakat böcekçe zengin işlenmemiş kenarların önemini gösterir.

Gündüz tarla ve otlakta beslenir, gece daha açık ve seyrek örtülü zeminde toplu dinlenerek yaklaşan avcıyı görebilir. Yoğun çit ve uzun ot gündüz kaçış ile yuva örtüsü sağlar; açık alan beslenme ve tehlike görüşü sunar. Tarımsal yoğunlaşma, böcekleri azaltan kimyasallar, kenar şeritlerinin yok edilmesi ve biçim zamanlaması yavru başarısını düşürebilir. Gözlemci kuşları beslemez, araçla tarlaya girmez, köpekle kaldırmaz ve yuva çevresinde iz oluşturmaz.

Karıştırılabilecek Türler

Kınalı Keklik daha büyük ve uzun görünür; gagası ile bacakları kırmızı, yüzü beyazımsı ve boğazı keskin siyah bir kolyeyle çevrilidir. Yanlarda siyah-beyaz-kestane dik bantlar bulunur. Çilkekliğin yüzü bütünüyle turuncu, göğsü ince dalgalı gri, yan bantları daha yumuşak pas rengidir ve kırmızı gaga/bacak yoktur. Kınalı Kekliğin uçuşunda da kestane kuyruk görülebilir; boyut, yüz ve yan desen mutlaka birlikte okunur.

Bıldırcın çok daha küçük, kısa boyunlu ve sarı-kahverengi boyuna çizgilidir. Turuncu yüz maskesi, gri göğüs ve karın at nalı yoktur. Çok hızlı, alçak kalkar; fakat yalnız kalkış davranışı yeterli değildir. Turaç erkeği siyah gövdeli ve beyaz yanaklı, dişisi daha iri ve uzun boyunlu; her ikisinin bacak yapısı ve yan deseni farklıdır. Kara Turaç ve salınmış av kuşları için köken ayrıca değerlendirilir.

Dağ horozları ve genç sülünler daha iri, kuyrukları farklı oranlıdır. Daurian Partridge doğal yayılışının doğusunda sakallı boğaz ve farklı yan deseni taşır; Türkiye'de iddia olağandışı olur. Çilkekliğin alt türleri ve yetiştirme kökenli kuşlar renk tonunda değişebilir. Bu nedenle tek bir çok turuncu baş ya da çok koyu karın lekesinden alt tür ve köken çıkarmayın; doğal fotoğraf, tarih, konum, grup yapısı ve mümkünse ses birlikte belgelenir.

Hızlı Tanı

Sülün, yerde yaşayan iri gövdeli bir tavuksu kuştur. En hızlı tanı, gövdeye göre olağanüstü uzun ve uca doğru incelen kuyruk, kısa-yuvarlak kanatlar, güçlü bacaklar ve gürültülü kalkış silüeti birlikte görülerek yapılır. Erişkin erkek metalik koyu yeşil-mavi başı, geniş kırmızı çıplak yüz alanı, bakır-kestane gövdesi ve koyu enine bantlı uzun kuyruğuyla belirgindir. Ancak beyaz boyun halkası bütün erkeklerde bulunmaz; alt tür, köken ve karışık soy nedeniyle halkalı, kesik halkalı veya halkasız bireyler görülebilir. Bu yüzden “beyaz halka yoksa Sülün değildir” denmez.

Dişi erkekten çok farklıdır: açık kum-kahverengi zemin üzerinde koyu ok, pul ve benek desenleri taşır; kuyruğu yine uzun, basamaklı ve enine koyu bantlıdır. Dişiyi tanırken tek kahverengi renge değil, iri tavuksu gövdeye, küçük başa, uzun kuyruğa ve hızlı koşup patlayarak havalanma davranışına bakılır. Gençler ilk aylarda dişiye benzer; kısa kuyruklu yavrular başka yer kuşlarıyla karışabilir.

Sülün çoğu zaman yol kenarı, tarla sınırı, çalılık ve sazlık kenarında kısa süre görülür. Açık arazinin ortasında uzun süre durmak yerine besin alanı ile güvenli örtü arasında dolaşır. Erkek sabah ve akşam saatlerinde kaba, iki parçalı ötüşünü kanat çırpma sesiyle birleştirir. Kuş ürkütülerek uçurulmaz; doğal kalkış görülürse kısa yuvarlak kanatlar, uzun kuyruk ve ağır gövde oranı not edilir.

Genel Görünüm ve Duruş

Sülünün gövdesi derin ve güçlü, başı gövdeye göre küçük, boynu orta uzunlukta, bacakları kalındır. Oiseaux.net tür için doğrudan 89 santimetre uzunluk verir; bu değer uzun kuyruklu erkek oranını iyi temsil eder, dişiler belirgin biçimde daha kısa olabilir. Kuyruk toplam uzunluğun çok büyük bölümünü oluşturur ve çok sayıda basamaklı telekten meydana gelir; iki ince kamçı teleği gibi görünmez. Dinlenirken kuyruk yere yakın, beslenirken çoğunlukla yataya yakın taşınır.

Erkeğin baş ve üst boynu ışığa göre lacivert, şişe yeşili ya da morumsu parlar. Göz çevresindeki tüysüz kırmızı deri üreme döneminde genişler; başın arkasında küçük kulak püskülleri kalkabilir. Gaga güçlü, açık boynuz renginde ve hafif kavisli; iris sarımsı-altın tonludur. Göğüs bakır-kızıl, her tüyün ucunda koyu parıltılı kenar bulunur. Yanlar altın-turuncu ve koyu benekli, omuz ve sırt karmaşık kestane, devetüyü, siyah ve açık gri desenlidir. Uzun kuyruk zeytin-kahverengi, sık koyu enine bantlıdır.

Boyun halkası değişkendir. Doğu kökenli bazı alt türlerde ve onların karışımlarında belirgin beyaz halka bulunurken, Kafkasya kökenli aday alt türün erkeği halkasızdır. Serbest bırakılan veya farklı kökenlerden gelen kuşların karışması, yerel görünüşü daha da değişken kılar. Levha yalnız halkalı bir erkeği gösteriyorsa bunu bütün Türkiye Sülünlerinin zorunlu giysisi gibi sunmamak gerekir.

Yerde başını öne uzatarak yürür, besin ararken güçlü ayaklarıyla yaprak ve gevşek toprağı eşeler. Koşusu hızlıdır; tehlikede önce örtüye kaçar, uçuşu son seçenek olarak kullanır. Gece çoğu zaman alçak ağaç veya yoğun çalıda tüner. Kar üzerinde ayak izleri, eşelenmiş yapraklar ve uzun kuyruk sürtünme izleri varlığı gösterebilir, ancak iz tek başına tür kaydı değildir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Sülünde eşey farkı çok belirgindir. Erkek daha iri, çok renkli ve daha uzun kuyrukludur; kırmızı yüz derisi, metalik baş-boyun ve mahmuzları öne çıkar. Üreme döneminde yüz derisi ve kulak püskülleri daha belirginleşir. Beyaz boyun halkası erkeklik göstergesi değil alt tür/köken özelliğidir; halkasız erkek de erişkin erkek olabilir. Tek renk tonu alt türü güvenilir belirlemez, çünkü yetiştirme ve salım kökenleri karışık olabilir.

Dişi daha küçük ve tamamen kamuflaj renklerindedir. Baş, boyun ve gövde açık kahverengi, devetüyü ve koyu kahverengi çizgi-benekte; alt taraf daha açık, kuyruk erkekten kısa ama çoğu yer kuşundan açıkça uzundur. Göz çevresi daha küçük ve soluk, gaga üstü koyu, bacaklar gri-kahverengidir. Dişi levhasında erkek başı, kırmızı geniş yüz derisi veya tam beyaz boyun halkası bulunmamalıdır. Buna karşılık çok kısa kuyruklu, bıldırcın büyüklüğünde bir dişi çizimi de Sülün oranını doğru öğretmez.

Genç kuşlar dişiye benzer fakat daha küçük, kuyruğu daha kısa ve tüy deseni daha yumuşaktır. Yavrular yumurtadan çıktıklarında havlı, gözleri açık ve yürüyebilir durumdadır; kısa sürede anneyle besin toplamaya başlar. BTO verisinde uçuş gelişimi tipik olarak 11–13 gündür, fakat bu bağımsızlık anlamına gelmez. Aile bir süre birlikte kalır ve dişi yavruları örtüye yönlendirir. Genç erkeklerde sonbahara doğru metalik baş ve kızıl gövde tüyleri belirirken dişi benzeri giysi parçalı görünür.

Uçuşta Görünüm

Sülün yerden çok güçlü ve gürültülü biçimde kalkar. İlk kanat vuruşları hızlıdır; kısa, geniş ve yuvarlak kanatlar ağır gövdeyi yükseltir. Ardından kısa bir süzülme olabilir. Uçuş çoğunlukla doğrudan, alçak ve kısa mesafelidir. Kuşun uzun, sivri kuyruk silüeti kalkıştan inişe kadar belirgindir. Baş-boyun öne, bacaklar geriye uzanır; kanatlar yırtıcı kuş kanadı gibi uzun ve parmaklı gösterilmemelidir.

Üstten görünüşte erkekte kestane ve altın tonlu sırt, daha açık omuz alanları, gri-kahverengi kısa kanatlar ve bantlı uzun kuyruk seçilir. Dişi üstten kahverengi ve sık desenlidir. Alttan görünüşte erkek gövdesi koyu bakır-kestane, dişi daha açık kahverengi; kanat altları gri-kahverengi ve çizgilidir. Türü belirleyen tek bir beyaz kanat paneli yoktur. Beyaz boyun halkası üstten veya alttan görülebilir ama halkasız bireylerde beklenmez.

Uçuş ipucunda amaç kanat altını mutlaka göstermek değil, teşhis değeri olan yüzeyi doğru açıyla öğretmektir. Sülünde en yararlı uçuş bileşimi üstten ve yandan görülen kısa-yuvarlak kanat, ağır gövde, olağanüstü uzun bantlı kuyruk ve patlayıcı kalkıştır. Alttan levha kullanılıyorsa yalnız gerçekten görülebilecek gövde ve kanat altı renkleri anlatılır; uydurma kanat bandı veya iki telekli kuyruk teşhis işareti yapılmaz. Tek uçuş anıyla eşey ya da alt tür kesinleştirilmez.

Ses ve Davranış

Erkeğin alan ötüşü kaba, güçlü ve genellikle iki parçalı bir “ko-ork kok” izlenimi verir; hemen ardından kanatların hızla titreştirilmesinden kuru bir hışırtı duyulabilir. Ses özellikle ilkbaharda şafak ve alacakaranlıkta uzaktan işitilir. Alarm ve kalkış çağrıları boğuk, takırtılı ve serttir. Dişinin çağrıları daha sessiz ve kısa olabilir. Kayıt dinletisi bir erkeği sürekli ötüşe veya kavgaya zorlayacak biçimde tekrarlanmaz.

İlkbaharda erkekler ötüş alanı kurar, kırmızı yüz derisini şişirir, yakın kanadı düşürüp gövdesini yana çevirerek dişiye gösteri yapar. Eşleşme sistemi çok eşli olabilir; bir erkek birden fazla dişinin kullandığı alanda bulunabilir. Dişi yuvayı kurar, yumurtaları kuluçkaya yatırır ve yavrulara tek başına bakar. Erkeklerin mahmuzları rakiplerle çatışmalarda kullanılabilir.

Sonbahar ve kışta kuşlar küçük gruplar oluşturabilir; eşeyler ayrı topluluklar da kurabilir. PeerJ'de yayımlanan deneysel ve alan çalışması, belirgin vücut büyüklüğü farkıyla birlikte kışın eşeysel ayrışmayı incelemiş ve tek bir basit açıklamanın bütün davranışı karşılamadığını göstermiştir. Bu sonuç, Türkiye'de görülen her grubun aynı yapıda olacağı anlamına gelmez. Yerel örtü, yiyecek, salım ve rahatsızlık koşulları grup davranışını değiştirir.

Karıştırılabilecek Türler

Erkek Sülün doğal Türkiye kuşları arasında kolay tanınır; en büyük hata beyaz boyun halkasını zorunlu sanmaktır. Halkasız erkekler, metalik baş, kırmızı yüz, bakır gövde ve çok uzun bantlı kuyrukla yine Sülündür. Esaretten kaçmış Altın Sülün erkeği sarı tepe, turuncu-siyah boyun pelerini ve kırmızı gövde taşır; doğal yerel Sülün varyasyonu sayılmamalıdır.

Dişi Sülün, dişi Altın Sülün veya başka kaçak sülünlerle karışabilir. Dişi Altın Sülünde gövde daha ince, kuyruk farklı bantlı ve yüz deseni ayrıdır; yine de kaçak/hibrit kuşlarda yalnız fotoğrafa bakarak köken ilan edilmez. Keklik daha kısa kuyruklu, daha yuvarlak gövdeli, kırmızı gagalı ve bacaklı; yüz ve böğür deseni daha belirgindir. Bıldırcın çok daha küçük, neredeyse kuyruksuz ve kısa kanatlıdır.

Genç Sülün kısa kuyruğu yüzünden büyük bir Bıldırcın gibi algılanabilir. Boy, bacak kalınlığı, baş-gaga oranı ve aile davranışı birlikte değerlendirilir. Uçuşta Sülünün uzun kuyruğu, kısa-yuvarlak kanatları ve gürültülü dik kalkışı ayırıcıdır. Habitat tanı değildir: tarla, çalılık ve saz kenarında hem Keklik hem başka yer kuşları görülebilir. Tür kaydı, köken ya da üreme başarısı yalnız av için salınmış kuşların varlığına dayanarak yorumlanmaz.