Bilimsel Tanım & Morfoloji

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Tuzlu lagün ve delta: Sığ tuzlu su, çamur düzlük ve kum adalarının birlikte olduğu alan.

Sulak çayır ve tarla: Böcek, küçük omurgalı ve yengeç avladığı açık kara yüzeyi.

Koloniden uzak dur: Kum adasındaki yuvalar basılmaya ve rahatsızlığa çok açıktır.

Yuva Yeri

Kum veya çamur adası: Lagün, delta ya da sığ göldeki çıplak adada koloni.

Sığ kazıntı: Az miktarda bitki, kabuk ve küçük taşla döşenir.

Genellikle 2–3 yumurta: Krem-gri yumurtalar düzensiz koyu lekelidir.

Yaklaşık 22–23 gün: İki eş kuluçkaya katılır ve yavruları besler.

Etik sınır: Yuva bilgisi arama daveti değildir. Yuva olasılığı bulunan alanda yumurta, yavru veya yem taşıyan erişkin görülürse yaklaşma mesafesi artırılmalı; bitki örtüsü açılmamalı, konum yaygınlaştırılmamalı ve kuşun yuvaya dönmesi engellenmemelidir. Türkiye dışında doğrulanan yuva ayrıntıları Türkiye’de üreme kanıtı sayılmaz.

Günlük Alan Kullanımı

Sahada habitatı doğrulama: Türün bulunabileceği geniş habitat adı tek başına yeterli değildir. Kuşun açık zemin, su kenarı, bitki örtüsü, tünek ve beslenme yüzeyiyle nasıl ilişki kurduğunu not edin. Dinlenme, beslenme ve geçiş için kullanılan mikroalanlar aynı olmayabilir. Kuş başını sık kaldırıyor, alarm veriyor ya da siz yaklaştıkça yer değiştiriyorsa geri çekilin; bu davranış habitat tercihinden çok gözlemci baskısını gösterir.

Dünya Yayılışı

Yayılış sınırı nasıl okunmalı? Türün dünya dağılımı üreme, geçiş ve kışlama dönemlerinde aynı değildir. Bir bölgede yalnız mevsimsel bulunması, orada yerleşik ya da üreyen bir topluluk bulunduğu anlamına gelmez. Kaynaklardaki geniş alan tarifleri uygun her noktada düzenli görülme garantisi değildir; yerel habitat, yıllık hava koşulları ve popülasyon hareketleri gerçek karşılaşma olasılığını değiştirir.

Türkiye'deki Durumu

Kayıtların doğru yorumlanması: Haritadaki noktalar bir bireyin izlenmiş yolculuğunu, yuva yerini veya kesintisiz yayılış alanını tek başına göstermez. Türkiye kaydı değerlendirilirken tarih, il, habitat, birey sayısı ve gözlem koşulları birlikte saklanmalıdır. Aylık kayıt azlığı her zaman gerçek yokluk değildir; gözlem çabası, hava ve erişim de görünürlüğü değiştirir. Bu nedenle burada verilen tür-özel durum, tek bir noktadan bütün ülkeye genellenmemeli ve olağandışı tarihli kayıtlar fotoğraf ya da doğal ses gibi bağımsız kanıtlarla desteklenmelidir.

Göç Yolculuğu

Aylık saha yorumu: Oca: Çoğunlukla güneyde. Lagün kıyısında suya dalmak yerine çayır üstünde avlanan kalın gagalı sumruyu arayın. Şub: Çoğunlukla güneyde. Lagün kıyısında suya dalmak yerine çayır üstünde avlanan kalın gagalı sumruyu arayın. Mar: İlk geçiş. Güz geçişinde sığ kıyı ve deltada geniş kanatlı, kısa kuyruklu bireyleri tarayın. Nis: Geliş ve geçiş. Güz geçişinde sığ kıyı ve deltada geniş kanatlı, kısa kuyruklu bireyleri tarayın. May: Yuva dönemi. Koloni adasına yaklaşmayın; kalkan erişkin ve açığa çıkan yavru tehlike işaretidir. Haz: Kuluçka ve yavru. Koloni adasına yaklaşmayın; kalkan erişkin ve açığa çıkan yavru tehlike işaretidir. Tem: Yavru bakımı. Koloni adasına yaklaşmayın; kalkan erişkin ve açığa çıkan yavru tehlike işaretidir. Ağu: Dağılma. Güz geçişinde sığ kıyı ve deltada geniş kanatlı, kısa kuyruklu bireyleri tarayın. Eyl: Güz geçişi. Güz geçişinde sığ kıyı ve deltada geniş kanatlı, kısa kuyruklu bireyleri tarayın. Eki: Geç kalanlar. Güz geçişinde sığ kıyı ve deltada geniş kanatlı, kısa kuyruklu bireyleri tarayın. Kas: Çoğunlukla güneyde. Lagün kıyısında suya dalmak yerine çayır üstünde avlanan kalın gagalı sumruyu arayın. Ara: Çoğunlukla güneyde. Lagün kıyısında suya dalmak yerine çayır üstünde avlanan kalın gagalı sumruyu arayın.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Besin kaydında doğruluk: Yukarıdaki tür-özel besinler mevsime, yaşa ve bulunulan alana göre farklı oranlarda tüketilebilir. Gagada ya da yakalama anında açıkça seçilemeyen bir avı kesin tür adıyla yazmayın; böcek, küçük omurgasız, bitkisel parça veya omurgalı gibi kanıtın izin verdiği düzeyde kaydedin. Tek bir beslenme gözlemi bütün popülasyonun değişmez diyeti olarak genellenmemelidir.

Nasıl Avlanır?

Ses ve Davranış: Çağrı: Burundan gelen sert, boğuk “gek”.

Koloni: Tekrarlı, gür temas ve alarm sesleri.

Dinleme ipucu: İnce sumru çığlığından daha kaba ve martımsıdır.

Mevsim boyunca gözlenebilen davranışlar: Oca: Çoğunlukla güneyde. Lagün kıyısında suya dalmak yerine çayır üstünde avlanan kalın gagalı sumruyu arayın. Şub: Çoğunlukla güneyde. Lagün kıyısında suya dalmak yerine çayır üstünde avlanan kalın gagalı sumruyu arayın. Mar: İlk geçiş. Güz geçişinde sığ kıyı ve deltada geniş kanatlı, kısa kuyruklu bireyleri tarayın. Nis: Geliş ve geçiş. Güz geçişinde sığ kıyı ve deltada geniş kanatlı, kısa kuyruklu bireyleri tarayın. May: Yuva dönemi. Koloni adasına yaklaşmayın; kalkan erişkin ve açığa çıkan yavru tehlike işaretidir. Haz: Kuluçka ve yavru. Koloni adasına yaklaşmayın; kalkan erişkin ve açığa çıkan yavru tehlike işaretidir. Tem: Yavru bakımı. Koloni adasına yaklaşmayın; kalkan erişkin ve açığa çıkan yavru tehlike işaretidir. Ağu: Dağılma. Güz geçişinde sığ kıyı ve deltada geniş kanatlı, kısa kuyruklu bireyleri tarayın. Eyl: Güz geçişi. Güz geçişinde sığ kıyı ve deltada geniş kanatlı, kısa kuyruklu bireyleri tarayın. Eki: Geç kalanlar. Güz geçişinde sığ kıyı ve deltada geniş kanatlı, kısa kuyruklu bireyleri tarayın. Kas: Çoğunlukla güneyde. Lagün kıyısında suya dalmak yerine çayır üstünde avlanan kalın gagalı sumruyu arayın. Ara: Çoğunlukla güneyde. Lagün kıyısında suya dalmak yerine çayır üstünde avlanan kalın gagalı sumruyu arayın.

Avlanma davranışını okuma: Kuşun hangi yüzeyi kullandığını, hareket biçimini, suya ya da zemine temasını, bekleme ile aktif arama sürelerini ve avı aldıktan sonraki davranışını ayrı ayrı not edin. Yalnız kuşun bulunduğu habitatı görerek ne yediği çıkarılamaz. Yem atarak, ses çalarak veya kuşu avın bulunduğu alana doğru sürerek doğal davranışı değiştirmeyin; gözlem mesafesi kuşun beslenmeye kesintisiz devam edebildiği kadar uzak olmalıdır.

İlginç Bilgiler

## Saha Rehberinden Doğrulanmış Ayrıntılar Adındaki “gülen” çağrısına gönderme yapsa da beslenmesi tipik sumrulardan farklıdır; böcek ve küçük omurgalıları karadan alabilir. **Kalın, kısa siyah gaga:** İnce sivri sumru gagasından farklı olarak güçlü, kısa ve martımsı görünür. **Üremede düzgün siyah takke:** Siyah takke göz hizasından enseye uzanır; kışın tepe beyazlaşır, göz gerisinde koyu leke kalır. **Geniş kanat, sığ çatallı kuyruk:** Kanatlar uzun fakat geniş tabanlı; kuyruk çoğu sumrudan daha kısa ve sığ çatallıdır. **Kum veya çamur adası:** Lagün, delta ya da sığ göldeki çıplak adada koloni. **Sığ kazıntı:** Az miktarda bitki, kabuk ve küçük taşla döşenir. **Genellikle 2–3 yumurta:** Krem-gri yumurtalar düzensiz koyu lekelidir. **Yaklaşık 22–23 gün:** İki eş kuluçkaya katılır ve yavruları besler. **Çağrı:** Burundan gelen sert, boğuk “gek”. **Koloni:** Tekrarlı, gür temas ve alarm sesleri. **Dinleme ipucu:** İnce sumru çığlığından daha kaba ve martımsıdır. **Karagagalı Sumru:** **Gaga:** Uzun, sarı uçlu **Kuyruk:** Daha derin çatallı **Yapı:** Daha ince **Hazar Sumrusu:** **Boyut:** Çok daha iri **Gaga:** Kalın kırmızı **Kanat:** Daha koyu uçlu **Kara Sumru:** **Boyut:** Daha küçük **Üreme gövdesi:** Koyu **Gaga:** İnce ## Bir Kaydı Bilgiye Dönüştürmek Bu türle ilgili dikkat çekici bir gözlem, yalnız ad ve konumdan ibaret değildir. Tarih, saat, birey sayısı, tüy durumu, görülen açı, doğal ses, davranış ve habitat birlikte kaydedildiğinde sonraki karşılaştırmalar için çok daha güçlü bir kanıt oluşur. Fotoğrafta görünmeyen ayrıntı sonradan varmış gibi eklenmemeli; emin olunmayan özellik açıkça belirsiz bırakılmalıdır. Harita noktası göç rotası, yaz kaydı yuvalama ve tek bir ses de kesin tür teşhisi değildir. Bu sınırlar, sıra dışı gözlemin değerini azaltmaz; tersine kaydın başkaları tarafından doğru biçimde sınanabilmesini sağlar. Kuşun doğal davranışını değiştirmeden yapılan gözlem en güvenilir olandır. Yaklaşma yüzünden beslenmenin kesilmesi, alarm verilmesi ya da sürünün havalanması hem kuş için gereksiz enerji kaybı yaratır hem de gözlenen davranışı bozar. Özellikle üreme döneminde yuva yerini aramak, bitki örtüsünü açmak veya konumu yaygın biçimde paylaşmak yerine güvenli mesafeden kısa kayıt alınmalı ve alan sessizce terk edilmelidir.

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Kıyı adaları ve adacıkların sakin, açık veya seyrek bitkili bölümleri başlıca yuva ortamlarıdır. Zemindeki sığ yuva yeri ile yakın deniz beslenme alanı birlikte önem taşır. Ada yalnızca bir kaya parçası değil, yetişkinin besine ulaşabildiği ve yavruların rahatsız edilmeden büyüyebildiği bütün bir yaşam alanıdır.

Günlük Alan Kullanımı

Kıyıya yakın deniz, koy ağızları, kıyı sulak alanları ve balıkçılıkla ilişkili alanlar gözlem için uygundur. Kıyıda dinlenen grupları uzaktan tararken küçük veya tek başına duran martıları atlamayın. Dalgakıranın ucuna yürüyüp kuşu kaçırmak yerine mevcut bakış noktasından gaga, göz ve bacak rengini sırayla kontrol edin.

Yuva Yeri

Yuva, çoğunlukla kıyı adası veya adacık üzerinde açık ya da seyrek bitkili zemindeki sığ çukurdur; çevredeki küçük taşlar ve bitki parçaları yapıya katılabilir. Bir kıyıda yazın yetişkin görmek yakında kesin yuva bulunduğunu göstermez. Koloni ancak yuvada oturan yetişkin, yumurta ya da yavru gibi doğrudan kanıtlarla değerlendirilir ve bu kanıtı ararken kuşların havalanmasına yol açılmaz.

Değişen Habitat Kullanımı

BirdLife'ın 2026 değerlendirmesi, bazı toplulukların limanlar ve insan etkisindeki alanlarda da yuvalandığını vurgular. Yeni bir ortama yerleşebilmesi, türün insan baskısından etkilenmediği anlamına gelmez. Araç hareketi, insanlar ve kirlilik bu alanlarda farklı riskler yaratır; geleneksel sessiz adaların korunması yine önemlidir.

Gözlem Mesafesi

Yuva taşı, küçük ada veya kıyı şeridinin tam koordinatını paylaşmak yerine bölgesel kayıt kullanın. Karaya çıkmadan teleskopla gözlem, koloniyi dolaşmaktan daha uygundur. Kuşların sizi izlemesi, sürekli alarm vermesi veya topluca havalanması yaklaşımın fazla olduğuna dair uyarıdır. Daha iyi fotoğraf için bu tepkiyi tekrar ettirmeyin.

Dünya Yayılışı

Üreme dağılımının merkezi Akdeniz havzasıdır; Atlantik'e açılan Portekiz kıyılarında da önemli koloniler bulunur. Koloniler bütün kıyı boyunca kesintisiz bir şerit oluşturmaz. Bir bölgede uygun görünümlü çok sayıda ada olması, her adada türün ürediği anlamına gelmez. Ada Martısı'nı yaygın kent martıları gibi her limanda beklemek bu nedenle yanıltıcıdır.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye'de Ege ve Akdeniz kıyıları ile adalarda yerel ve seyrek dağılımlıdır. Üreme, kıyıda beslenme, geçit ve kışlama kayıtlarını ayrı değerlendirmek gerekir. Yazın görülen her birey yakındaki bir yuvanın kanıtı değildir; kışın ise türün Türkiye'den bütünüyle ayrıldığı söylenemez. Deniz kıyısındaki gözlemi iç kesimlerde aynı sıklıkta beklemeyin.

Araştırmanın Gösterdiği ve Göstermediği

Özkan ve Yapan'ın 2024 tarihli çalışması, Türkiye'nin doğu Akdeniz kıyısında izlenen küçük bir koloninin 2016–2023 arasında 6–10 çift düzeyinde değiştiğini ve komşu adalar arasında yer değiştirdiğini bildirir. Bu yerel sonuç Türkiye toplamı değildir. Eski çift sayılarını bugünün ülke nüfusu gibi sunmak yerine araştırmanın alanını ve tarihini birlikte okumak gerekir.

Göç Yolculuğu

Üreme sonrasında kıyılar boyunca dağılma görülür. Batıdaki topluluklardan kuşlar Cebelitarık üzerinden Atlantik Afrika kıyılarına ulaşabilir; bazı bireyler Akdeniz'de kalır. Bu batı rotasını Türkiye'deki her kuşun izlediği zorunlu güzergâh gibi düşünmeyin. Sayfadaki aylık takvim biyolojik beklentiyi, kayıt yoğunluğu grafiği ise eldeki kayıtların ay dağılımını gösterir; ikisi aynı veri değildir.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Küçük deniz balıkları beslenmenin önemli bölümünü oluşturur; sardalya ve hamsi gibi sürü oluşturan balıklar kaynaklarda öne çıkar. Balığın deniz yüzeyine yakın bulunması kuşun ona ulaşmasını kolaylaştırır. Ancak Ada Martısı yalnız tek bir balık türüne bağlı, değişmez menülü bir avcı değildir; yerel fırsatlara göre başka besinler de kullanabilir.

Nasıl Avlanır?

Gece beslenebilmesi dikkat çekicidir. İspanya'daki izleme araştırmaları, balıkçı teknelerinin çalışma saatleri ve besin erişiminin kuşların deniz ile karasal alanlar arasındaki hareketleriyle ilişkili olduğunu gösterir. Bu yüzden öğlen bir kıyıda görülmemesi, o alanı gece de kullanmadığı anlamına gelmez. Araştırılan kolonideki saat düzenini bütün tür için katı bir kurala çevirmemek gerekir.

Balıkçılık ve Esneklik

Balıkçılık artıkları bazı koloniler için besin kaynağıdır; doğal avın yerini ne ölçüde aldığı bölgeye göre değişir. Karasal omurgasızlar ve diğer fırsatçı besinler de kullanılabilir. Ebro Deltası'ndaki bir çalışmada balıkçılık yapılmayan günlerde erkek ve dişilerin alan kullanımının aynı biçimde değişmediği görülmüştür. Bu, davranış esnekliğine örnektir; her erkeğin karada, her dişinin denizde beslendiği anlamına gelmez.

Beslenmeyi Gözlerken

Kuşun yalnız tekneyi izlemesini av başarısı saymayın; besini alıp almadığını ve ne taşıdığını ayrıca not edin. Yiyecek atarak kuşları yaklaştırmayın. Besin taşıyan yetişkini yuvasına kadar izlemek yerine bulunduğunuz noktadan gözlemi tamamlayın; yavru beslenmesini belgelemek için koloniye yaklaşmak gerekmez.

İlginç Bilgiler

## Ada Martısı Adının Ardındaki Bilimsel İsim İngilizce Audouin's Gull ve bilimsel audouinii adı doğa bilimci Victor Audouin'e atıfta bulunur. BTO, bilimsel tanımlamanın yazarını Payraudeau ve yılını 1826 olarak verir. Eski kaynaklardaki Larus audouinii ile güncel Ichthyaetus audouinii aynı türün farklı cins yerleşimleridir; yalnız bu ad farkı yüzünden iki ayrı tür kaydı oluşturulmamalıdır. ## Aynı Renk, Farklı Eşey Erkek ve dişinin benzer görünmesi, her türde belirgin bir renk farkı bulunmadığını gösterir. İki levhada ışık veya çizim tonunun değişmesi biyolojik bir eşey farkının kanıtı değildir. Karşılaştırma yaparken önce ortak tür özelliklerini öğrenmek, küçük ton farklarına ad vermekten daha yararlıdır. ## Gece de Çalışan Bir Kıyı Avcısı Denizi yalnız gündüz kullanan bir martı değildir. Gece beslenmesi, yüzeye yaklaşan avlar ve balıkçılıkla ilişkili fırsatlar sayesinde günlük hareket düzeninin önemli bir parçası olabilir. Kıyıda gündüz dinlenen kuşun hareketsiz görünmesi bütün gününü böyle geçirdiği anlamına gelmez; gözlem saati davranış kaydının önemli bir bölümüdür. ## Koloni Bir Yıldan Diğerine Yer Değiştirebilir Türkiye çalışmasında komşu adalar arasında yuvalama yeri değişimi kaydedilmiştir. Bir adadaki yuva sayısının düşmesi, yakın çevre araştırılmadan aynı büyüklükte ölüm oranı diye yorumlanamaz. Bunun tersi de geçerlidir: başka yere taşınma olasılığı, uzun dönemli yerel azalmayı yok saymak için gerekçe değildir. İzleme aynı yöntemle ve yeterince geniş alanda tekrarlanmalıdır. ## Koruma Durumunda Kaynağın Tarihi Önemli BirdLife'ın 16 Ocak 2026 açıklamasında tür küresel ölçekte Hassas (VU) olarak verilir. Daha eski çevrim içi rehberlerde görülebilen düşük risk kategorisiyle çelişki olduğunda güncel değerlendirme esas alınmalıdır. 2025'te kabul edilen uluslararası eylem planı, besin koşulları, yırtıcı memeliler ve insan baskısı gibi sorunları birlikte ele alır. ## Kayıt Sayısı Kuş Sayısı Değildir Sayfadaki aylık kayıt yoğunluğunda bir kuş farklı günlerde birden fazla gözlem üretmiş olabilir. Çok ziyaret edilen bir liman, daha az ziyaret edilen bir adadan fazla kayıt verebilir. Grafikte yüksek sütun görmek tek başına o ay daha büyük nüfus bulunduğunu kanıtlamaz; gözlem çabası ve kayıtların kapsamı da bilinmelidir. ## Güvenilir Bir Kayıt Nasıl Zenginleşir? Tarih, geniş bölge, tahmini yaş, birey sayısı, davranış ve teşhiste kullanılan özellikleri birlikte yazın. Fotoğrafın hangi açıdan çekildiğini belirtin; üst kanat ile alt kanat görüntüsünü karıştırmayın. Emin olmadığınız eşey veya yaşı boş bırakmak, tahminle doldurulmuş ayrıntılı bir kayıttan daha değerlidir.