Tür Karşılaştırma Ekranı
Kuşların fiziksel özelliklerini, seslerini, habitatlarını ve tanımlarını yan yana karşılaştırmak için iki tür seçin.
Hazar Martısı
Larus cachinnans
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Hazar Martısı, büyük beyaz başlı martılar grubunun uzun gövdeli, uzun bacaklı ve görece ince gagalı üyesidir. Erişkinde baş ve alt taraf beyaz, sırt ile kanat üstü açık gridir; dış uçuş telekleri siyah ve beyaz uç lekeli görünür. Arazide ilk bakışta en yararlı paket şudur: öne doğru uzayan küçük ve çoğunlukla koyu gözlü baş, alından gagaya kesintisiz eğimli profil, uzun ve birbirine yakın kenarlı gaga, dolgun göğüs üzerinde dik duruş, uzun bacaklar ve kanatların kuyruğun gerisine uzattığı ince arka gövde.
Bu işaretlerden hiçbiri tek başına kesin değildir. Bacaklar soluk et renginden sarımsıya kadar değişebilir; göz her bireyde kapkara değildir; iri erkeklerin gagası daha güçlü, küçük dişilerin yapısı daha narin olabilir. Sarı Bacaklı, Gümüş, Ermeni ve bozkır tipli martılarla örtüşme vardır. Güvenilir tanı; yaşın belirlenmesi, gövde yapısı, baş-gaga profili, üst taraf tonu, üst ve alt kanat, dış primer deseni, kuyruk ve çağrının birlikte değerlendirilmesine dayanır.
Genel Görünüm ve Duruş
Gövde büyük fakat çoğu zaman ağır ve köşeli değil, uzun ve gerilmiş görünür. Göğüs öne doğru belirgin biçimde çıkarken karın hattı geriye incelir; uzun kanatlar dinlenirken kuyruğu aşabilir. Boyun uzatıldığında baş gövdeden küçük görünür. Alın genellikle yatık, tepe noktası gözün arkasında, ense yuvarlaktır. Bu profil uzun, fazla şişkin olmayan gagayla birleşince “uzun burunlu” bir ifade doğurur. Alt gaganın köşesi çoğu bireyde Sarı Bacaklı Martıdaki kadar kabarık değildir.
Erişkin üreme giysisinde baş temiz beyaz, manto açık orta gri, alt taraf ve kuyruk beyazdır. Gaga sarımsı-yeşilimsi veya sarı, alt gaga ucuna yakın kırmızı leke genellikle sınırlıdır. Bacaklar pembe, et rengi, gri-sarı veya daha sarı olabilir. Kışın baş çoğu kez yine beyaza yakın kalır; ince çizgiler daha çok arka ense çevresinde dar bir şal gibi toplanabilir. Gözün koyuluğu sakin bir yüz ifadesi verir, fakat iris tonunun tek başına tür değeri yoktur.
Dinlenen kuş bazen göğsü yüksek, kanatları biraz düşük ve arka gövdesi dar olacak biçimde dik durur. Su üzerinde daha yatay görünmesi bu yapıyı gizleyebilir. Fotoğraf açısı, kuşun tüylerini kabartması, cinsiyet ve bireysel boyut yapıyı değiştirir. Bu nedenle tek yan fotoğraftan hüküm vermek yerine yürürken, su üzerinde, kanat açarken ve uçarken bir dizi görüntü alınmalıdır.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erişkin erkek ve dişinin tüy deseni temelde aynıdır. Erkekler ortalama daha büyük, başı ve gagası daha güçlü; dişiler daha küçük ve ince olabilir. Bu fark geniş ölçüde örtüşür. Görselde küçük bir bireye “dişi”, iri bir bireye “erkek” demek güvenilir değildir; eşey tayini ölçüm, eş davranışı veya moleküler yöntem olmadan zorlanmaz. Biyometri panelindeki ortak temsili değerler bu nedenle iki kutuda da aynı gösterilir.
Genç kuş kahverengi-pullu üst taraf, koyu gaga, açık baş ve arka ensede yoğunlaşan koyu çizgiler taşır. Büyük kanat örtülerindeki desen çoğu kez ince, düzensiz ve yumuşak kenarlıdır; tertial uçlarında açık kenarlar bulunur. Uçuşta iç primerler dış teleklerden daha açık bir pencere, sağrı kirli beyaz ve kuyruğun ucunda koyu bir bant gösterir. Hazar Martısında genç kanat altı, birçok benzer büyük martıya göre daha açık olabilir; yine de tek başına kesin değildir.
İlk kışta sırt ve omuz tüylerinin önemli bir bölümü daha açık ikinci nesil tüylere dönüşür; kuş beyaz başlı ve gövdeli, “sulu boya” gibi yumuşak desenli görünebilir. İkinci ve üçüncü takvim yılı kuşları erişkin grisi, kahverengi örtüler, kuyruk lekeleri ve gelişen beyaz primer aynalarını farklı oranlarda birleştirir. Büyük martılar erişkin görünüme birkaç yılda ulaştığı için yaş yanlış belirlenirse tür karşılaştırması da yanlış yapılır.
Üreme kolonilerinde yuva zeminde, çoğunlukla ada, kum-çakıl seti, alçak kıyı veya suyla çevrili açık alandadır. Bitki sapı, ot, kamış parçası, yosun ve çevredeki materyalle sığ bir çanak yapılır. Avrupa kaynaklarında tipik yumurta sayısı 2–3, kuluçka 27–31 gün, yavrunun tam uçuşa ulaşması yaklaşık 35–40 gündür. Bu değerler güvenilir genel aralıklardır; bir Türkiye gözlemi koloni kanıtı olmadan üreme sayılmaz.
Uçuşta Görünüm
Uçuşta uzun ve görece dar kanatlar, uzamış ön gövde ve arkaya taşan ayaklar iri fakat zarif bir siluet verir. Kanat vuruşları güçlüdür; kıyı boyunca süzülür, termalde yükselebilir veya yiyecek üzerinde manevra yapabilir. Üstten açık gri kanat, beyaz arka kenar ve siyah dış primer bölgesi görülür. Erişkinde dış primerlerin iç ağlarındaki uzun gri-açık “diller” siyah alanın içine ilerler; en dış primerde geniş beyaz uç/ayna bulunur. Bu ayrıntı yalnız açık kanat ve iyi çözünürlüklü fotoğrafta okunur.
Alttan gövde ve kanat örtüleri beyazdır. Dış primerlerin uçları siyah, iç ağlarındaki açık uzantılar ile beyaz aynalar uygun ışıkta seçilebilir. Hazar Martısı tanısında hem üst hem alt yüz değerlidir: üst yüz manto tonunu, beyaz arka kenarı ve siyah dağılımını; alt yüz özellikle en dış primerdeki uzun açık dili destekler. Uçuş ipucu bu iki açıyı ayrı açıklamalı, tek bir siyah-beyaz kanat çizimini kesin tür kanıtı gibi sunmamalıdır.
Gençte üstten iç primer penceresi orta derecede açık, kuyruk bandı belirgin fakat tabanı çoğu kez daha beyazdır. Alttan kanat görece soluk, koltuk altı tüyleri az işaretlidir. Sarı Bacaklı Martının genci ortalama daha koyu iç primer ve daha kontrastlı örtü deseni gösterebilir; Gümüş Martı ise daha geniş soluk pencere ve farklı örtü çentikleri taşıyabilir. Uçuş deseni yaş, tüy aşınması ve coğrafi değişkenlikle örtüştüğünden bütün paket gerekir.
Ses ve Davranış
Uzun çağrı hızlı, kahkaha benzeri ve tiz bir dizidir. Gençlerin besin isteme sesi belirgin biçimde ince, gıcırdayan veya ciyaklayan bir nitelik taşıyabilir. Sarı Bacaklı Martının daha tok ve burundan gelen çağrılarıyla ortalama farklar bulunur, fakat uzaklık, koloni gürültüsü ve bireysel değişkenlik sesi bozar. Tek hece yerine uzun çağrının bütünü ham kayıtla belgelenmelidir.
Beslenme davranışı esnektir. Sığ suda yüzeyden balık veya omurgasız toplar, suya uzanır, kıyıda yürür, tarla ve çayırlarda solucan ile böcek arar, başka kuşlardan besin çalabilir ve çöplükte insan artığını kullanabilir. Güney Polonya çalışmasında üreme evresine göre çöplük, balık havuzu, çakıl ocağı ve nehir vadisi kullanımının değiştiği gösterilmiştir. Bu sonuç fırsatçı yapıyı açıklar; her koloninin aynı besine bağımlı olduğu anlamına gelmez.
Kolonide yüksek sesli savunma, karşılıklı baş hareketleri ve yuva çevresinde saldırganlık görülür. Dinlenme alanında diğer büyük martılarla karışık sürü oluşturur. Bir kuşu kanat açtırmak için üzerine yürümek, yem atmak veya sürekli ses çalmak teşhis adına gereksiz rahatsızlıktır. Uçuş fotoğrafı doğal kalkışta, güvenli uzaklıktan alınmalıdır.
Karıştırılabilecek Türler
Sarı Bacaklı Martı çoğunlukla daha köşeli başlı, daha dik alınlı, daha güçlü ve alt gaga köşesi belirgin gagalıdır; üst tarafı ortalama daha koyu, bacakları çoğu kez parlak sarıdır. Hazar Martısı daha yatık alın, uzun paralel kenarlı gaga, koyu göz, uzun bacak ve daha çok açık dil taşıyan primer deseniyle desteklenir. Ancak bacak rengi iki türde bütünüyle örtüşebilir ve tek başına kullanılmaz.
Gümüş Martı daha dolgun, kısa bacaklı ve kalın boyunlu görünebilir; baş çizgileri kışın daha yaygın, göz çoğu erişkinde daha açık, iç primer penceresi gençte daha belirgin olabilir. Hazar Martısı ile Gümüş Martı temas alanlarında ara özellikli bireyler ve melezler görülür. Kanat ucu, baş yapısı ve ses birlikte değerlendirilir; sınırdaki kuşlar kesin adlandırılmayabilir.
Ermeni Martısı daha kısa ve kalın gagalı, başı daha yuvarlak; erişkinde gaga çevresinde belirgin siyah bant ve daha koyu manto gösterebilir. Küçük Kara Sırtlı/Heuglin tipleri daha koyu sırtlı ve farklı tüy değişimi takvimlidir. Bozkır Martısı benzeri doğu taksonları özellikle kışın Hazar Martısıyla örtüşebilir. Kötü ışıkta yalnız sırt tonu veya yalnız “koyu göz” kullanmak yanlıştır; yaş, mevsim, çok açılı fotoğraf ve ses gerekir.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Koloniler büyük göl, geniş nehir, delta, lagün, baraj ve balık havuzu çevresindeki yırtıcıya görece kapalı adalarda kurulur. Kum ve çakıl setleri, seyrek otlu düz kıyılar, sazlık kenarındaki kuru tümsekler ve suyla çevrili yapay platformlar uygundur. Hazar Martısı Karadeniz çevresinde düz alçak kıyıları kullanabilir; deniz kayalığı zorunlu değildir. Besin alanı yuva adasından uzakta, balık havuzu, tarla, nehir veya çöplük olabilir.
Yuva Yeri
Yuva çoğunlukla zemindeki sığ bir çukurdur. Ot, kamış, dal, yosun, tüy ve çevrede bulunan kuru materyalle çevrilir; bitki örtüsü rüzgâr ve güneşe karşı kısmi koruma sağlayabilir. Tipik kuluçka 2–3 yumurtadır. Her iki ebeveynin katıldığı kuluçka 27–31 gün, yavrunun tam uçuşa ulaşması yaklaşık 35–40 gün sürer; çoğunlukla yılda tek kuluçka yapılır. Adalara yaklaşmak toplu panik ve yumurta ısınmasına yol açabilir.
Günlük Alan Kullanımı
Sabah ve akşam koloni, dinlenme kıyısı ve beslenme alanı arasında düzenli uçuşlar görülebilir. Gün içinde balık havuzu, sığ kıyı, nehir vadisi, tarla, liman, balıkçı teknesi ve atık alanı kullanımı besin erişimine göre değişir. Güney Polonya çalışmasında kuluçka ve yavru döneminde kullanılan alanların oranı değişmiştir. Dinlenen sürüye yaklaşılmaz; yuva adasına tekneyle girilmez, yavruya dokunulmaz ve uçuş fotoğrafı için kuşlar kaldırılmaz.
Dünya Yayılışı
Hazar Martısının çekirdek üreme alanı Karadeniz ve Hazar havzalarından doğuya, Orta Asya'nın bozkır gölleri ile büyük nehir sistemlerine uzanır. Son on yıllarda kuzeybatıya doğru genişleyerek Polonya, Almanya ve komşu Orta Avrupa ülkelerinde yeni koloniler kurmuştur. Koloniler deniz kıyısıyla sınırlı değildir; büyük göller, baraj gölleri, balık havuzları, nehir adaları, çakıl ocakları ve suyla çevrili yapay setler kullanılabilir. BirdLife türü geniş yayılışlı ve küresel ölçekte Asgari Endişe düzeyinde değerlendirir.
Üreme dışı dönemde dağılım çok daha geniştir. Karadeniz, doğu Akdeniz, Orta ve Doğu Avrupa'nın iç suları, Baltık ve Kuzey Denizi çevresi, Kızıldeniz, Basra Körfezi ile Güneybatı Asya kıyıları kullanılır. Bazı bireyler üreme havzası çevresinde kalırken gençler ve kimi erişkinler yüzlerce kilometre batı, güney veya kuzeybatıya dağılır. Haritadaki her kayıt aynı popülasyonun sabit rotasını göstermez.
Türkiye'deki Durumu
OSME bölgesel listesi Larus cachinnans için Türkiye'nin Karadeniz kıyısında üreme kaydı verir. Bu, türün ülkenin bütün kıyılarında yaygın ürediği anlamına gelmez; koloniler yerel ve uygun güvenli zeminle sınırlıdır. Türkiye aynı zamanda Karadeniz ile doğu Akdeniz arasındaki hareket alanında olduğundan sonbahar-kış döneminde kıyılar, büyük göller, barajlar, nehir ağızları, limanlar, balıkçı barınakları ve çöplüklerde yerli, dağılan ve göçmen kuşlar karışabilir.
Üreme kanıtı için işgal edilen yuva, yumurta, uçmamış yavru veya düzenli koloni davranışı gerekir. Mayıs-haziranda tek erişkin görmek yeterli değildir. Kışın sayıların yükselmesi yerel koloninin nüfusu olarak okunmaz. Sarı Bacaklı, Ermeni, Gümüş ve bozkır tipli martılarla karışık sürülerde kayıt yapılırken yaş, üst/alt kanat ve çağrı belgelenmelidir.
Göç Yolculuğu
Tür kısmi göçmen ve güçlü bir dağılıcıdır. Karadeniz-Hazar çevresindeki kuşların bir bölümü yakın sularda kalır; diğerleri üreme sonrası nehir vadileri ve kıyı sistemleri boyunca batı ve güneye hareket eder. Genç kuşlar yeni alanlara erişkinlerden daha geniş dağılabilir. Orta Avrupa'daki yeni koloniler ile Kuzey Denizi çevresindeki artan kayıtlar hem gerçek yayılış genişlemesi hem de gelişen tanı bilgisinin sonucudur.
Türkiye kuşuna halkasız veya vericisiz tek gözlemden sabit kilometre, ülke sırası ya da kesin koloni atanamaz. Aylık gözlem yoğunluğu mevsimsel bulunabilirliği gösterir; izlenmiş güzergâh değildir. Bu nedenle göç kutusunda hayalî çizgi yerine üreme, dağılım, kış yoğunlaşması ve belirsizlik açıkça anlatılır.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Hazar Martısı fırsatçı bir hepçildir. Balıklar, sucul ve karasal böcekler, solucanlar, yumuşakçalar, kabuklular ve küçük omurgalılar alınabilir; leş, balıkçılık artığı ve insan kaynaklı yiyecek de kullanılır. Yumurta veya küçük kuş yavrularını fırsat bulduğunda tüketebilir. Bir koloninin balık havuzuna, başka bir grubun çöplüğe yönelmesi türün tek bir besine bağlı olduğu anlamına gelmez. Diyet mevsime, su seviyesine, av bolluğuna ve insan etkinliğine göre değişir.
Nasıl Avlanır?
Sığ suda yüzeyden toplar, baş ve boynu suya daldırır, kısa yüzey dalışı yapar, kıyıda yürüyerek av arar ve tarlada toprağı eşeler. Balıkçı teknelerini izleyebilir; başka martı veya su kuşundan av çalma girişiminde bulunabilir. Skórka ve Wójcik, çöplükte kazıma, balık yakalama ve kleptoparazitlik taktiklerini karşılaştırmış; yaşa ve üreme evresine göre başarı ile habitat kullanımının değiştiğini göstermiştir.
Mevsim ve Etik
Kuluçka döneminde erişkinler koloni ile farklı beslenme alanları arasında gidip gelir; yavru çıkınca enerji gereksinimi ve balık havuzu kullanımı artabilir. Kış sürüleri liman ve atık alanında yoğunlaşabilir, fakat yapay besleme davranışı ve hastalık riskini değiştirir. Kuşları fotoğraf için yemle toplamak, çöplük içinde tehlikeli alana sokmak veya av çaldırmak etik değildir. Tek kusmuk, pelet ya da av fotoğrafı bütün mevsimin diyet oranı gibi sunulmaz.
İlginç Bilgiler
## Koyu Göz Tek Başına Yeterli Değildir Hazar Martısının sakin ifadesi çoğunlukla küçük, koyu irisle ilişkilendirilir; ancak iris kehribar, benekli veya daha açık olabilir. Benzer martılar da koyu gözlü olabilir. Göz rengi yalnız baş-gaga profili, duruş ve kanat deseniyle birleştiğinde destekleyicidir. ## Bacak Rengi En Yaygın Tuzaklardan Biridir Adına veya alışkanlığa bakarak pembe bacaklı her büyük martıyı Hazar, sarı bacaklı her bireyi Sarı Bacaklı Martı saymak yanlıştır. Bilimsel tanı çalışmaları iki türün bacak renginin bütünüyle örtüşebildiğini vurgular. Işık, çamur ve yaş da tonu değiştirir. ## Kanat Ucundaki Uzun Dil Erişkinin en dış primerinde siyah alanın içine uzanan uzun açık-gri iç ağ ve beyaz ayna, Hazar Martısını destekleyen değerli bir işarettir. Bu desen üstten ve alttan farklı okunur; iyi çözünürlüklü açık-kanat fotoğrafı gerekir. Tek siyah-beyaz uç lekesi kesin tanı değildir. ## Kentle Doğa Arasında Beslenir Polonya çalışması kuşların üreme öncesinde çöplüğü, kuluçkada balık havuzu, çakıl ocağı ve çöplüğü; yavru döneminde özellikle balık havuzlarını kullandığını gösterdi. Hazar Martısı bir “deniz kuşu” etiketiyle tek habitata sığmaz. İnsan atıkları bolluk sağlarken zehirlenme, plastik ve çatışma riski yaratır. ## Koloni Başarısı Güvenli Zemine Bağlıdır Su ile çevrili ada ve setler kara yırtıcılarına karşı koruma sağlar; fakat su seviyesi yükselmesi, bitki örtüsünün kapanması veya insan girişi bütün koloni için risk yaratabilir. Yuva adasına yaklaşan tek tekne yüzlerce kuşu kaldırabilir. Etik gözlem koloninin dışından yapılır. ## Üreme Takvimi Sayılarla Sınırlıdır Güvenilir Avrupa özeti tipik 2–3 yumurta, 27–31 gün kuluçka ve 35–40 günde tam uçuş verir. Aralıkların bulunması ölçüm hatası değil; yumurtaların farklı tarihte çıkması, hava, besin ve koloni koşullarının değişmesidir. Türkiye'de tek yaz kuşuna bu takvim otomatik uygulanmaz. ## Batıya Yayılması İki Nedenden Görünür Oldu Polonya ve Almanya'daki yeni koloniler gerçek bir kuzeybatı genişlemesine işaret eder. Aynı zamanda Gümüş ve Sarı Bacaklı Martıdan ayrım ölçütlerinin gelişmesi eski sürülerde gözden kaçan bireylerin bulunmasını sağladı. Artan kayıt her yerde aynı oranda nüfus artışı demek değildir. ## Levha Denetimi Notu Beş yerel ve canlı levha dosyası aynıdır; görsel, hero, yol ve pin değiştirilmedi. Tüneme, kafa ve dişi levhalarında gaga fazla kalın, alt gaga köşesi ve kırmızı leke fazla belirgin, bacaklar kuvvetli sarıdır; birleşim Sarı Bacaklı Martı izlenimi yaratabilir. Üst kanat levhası karakteristik uzun gri primer dillerini güvenilir göstermiyor, siyah-beyaz deseni aşırı sadeleştiriyor. Alt kanat da dış primer ayrıntılarını şematik veriyor. Dişi levhası tüyden kesin eşey tayini yaptırmamalıdır. Sorunlar yalnız raporlandı.
Kara Sırtlı Martı
Larus fuscus
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Kara Sırtlı Martı, erişkin giysisinde koyu gri ile siyaha yakın sırtı, beyaz alt tarafı ve sarı bacaklarıyla dikkat çeken büyük bir martıdır. Sarı gagasının alt ucunda kırmızı bir leke bulunur. Uzun kanatları, dinlenirken kuyruğun gerisine belirgin biçimde uzanır. Gövdesi ve gagası, çok iri martılara göre daha ince görünür. Sırtın koyuluğu topluluklar arasında değiştiğinden adındaki kara sözcüğü bütün erişkinlerde aynı siyah tonu aranacağı anlamına gelmez.
Bu kolay tanınan renkler genç kuşlarda yoktur. İlk giyside kahverengi ve açık kenarlı tüyler, koyu gaga ve koyu kuyruk ucu görülür. Bir martının bacakları sarı değil diye Kara Sırtlı Martı olamayacağı söylenemez; önce yaşı değerlendirilmelidir. Erişkinde bile sırt rengi, kanat oranı, gaga ve bacaklar birlikte incelenir. Sadece uzaktan görülen koyu bir sırt, yakın türleri elemek için yeterli değildir.
Genel Görünüm ve Duruş
Üreme giysisindeki erişkinin başı, boynu, göğsü ve karnı beyazdır. Koyu sırt ile beyaz baş arasındaki sınır belirgindir. Kanat uçları siyahtır ve uçlara yakın beyaz işaretler bulunur. Kapalı kanatta bu beyazlıkların bir kısmı üst üste gelir; uçuşta daha farklı bir düzen görülür. Göz genellikle açık sarı tonludur. İnce sayılabilecek sarı gaga, başın genel yapısıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Üreme dışı dönemde baş ve boyunda gri-kahverengi çizgilenme gelişebilir. Bu görünüm kuşun kirlenmiş olduğu anlamına gelmez. Çizgilerin miktarı bireye, mevsime ve topluluğa göre değişir. Başın beyaz kalması veya çizgili görünmesi tek başına türü belirlemez. Sırt tonunu karşılaştırırken aynı ışık altındaki kuşlar kullanılmalıdır; gölgede duran açık sırtlı bir martı, güneşte duran koyu sırtlı bir kuşa yaklaşan renkte görünebilir.
Kara Sırtlı Martı karada yürüyerek, su üzerinde yüzerek ve havadan çevreyi tarayarak besin arayabilir. Dinlenirken başını omuz tüylerine gömebilir; bu duruş boyun ve gaga oranlarını saklar. Ayağa kalkıp başını kaldırdığı anlar, yapısal özellikleri görmek için daha uygundur. Uzun kapalı kanadın kuyruktan taşması yararlı bir görünüm özelliğidir, fakat fotoğraf açısı ve tüy yenilenmesi bu izlenimi değiştirebilir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkek ve dişinin temel tüy deseni aynıdır. Erkekler ortalama olarak daha iri olabilir; ancak farklı topluluklardan ve farklı yaştan iki kuşu yalnız büyüklüklerine göre eşeylendirmek güvenilir değildir. Sürüdeki en büyük bireye erkek, en küçük bireye dişi etiketi verilmemelidir. Dişiler de erişkin olduklarında koyu sırt, beyaz gövde ve sarı bacak taşıyabilir.
Genç kuşun sırt ve kanat üstündeki koyu tüyler açık kenarlıdır; bu nedenle pullu veya desenli bir görünüm oluşur. Gaga başlangıçta koyudur. Kuyruk ucundaki koyu şerit, açık kuyruk sokumuyla karşıtlık yapar. Gençliğin ilk aylarındaki koyu baş, daha sonra tüy aşınması ve yenilenmesiyle açılabilir. Farklı aylarda çekilmiş genç fotoğraflarının birbirine tam benzememesi bu yüzden olağandır.
Erişkin görünümü bir anda ortaya çıkmaz. Sonraki yıllarda sırt üzerinde erişkine benzeyen koyu tüyler artarken kanat, kuyruk veya gagada gençlik izleri kalabilir. Genel olarak dördüncü yıl dolayında erişkin giysiye ulaşılır; tüy değişiminin ayrıntıları topluluklara göre farklılaşır. Siyah lekeli bir gaga ile koyu erişkin sırtının birlikte görülmesi bu nedenle mutlaka ayrı bir tür anlamına gelmez. Yaşı kesinleştirmek için tek bir bölge yerine bütün tüy takımı değerlendirilir.
Uçuşta Görünüm
Uçuşta uzun ve sivrilen kanatlar, beyaz baş-gövde ve koyu üst kanat dikkat çeker. Alttan bakıldığında kanadın geniş açık yüzeyi ile koyu dış uçlar görülür. Üst ve alt yüzeyler aynı renk dağılımına sahip değildir. Bir fotoğrafın hangi açıdan çekildiği anlaşılmadan kanadın açıklığı veya koyuluğu üzerinden tanı yapılmamalıdır. Erişkinin kuyruğu genel olarak beyazdır; belirgin koyu kuyruk şeridi gençlik değerlendirmesini gerektirir.
Kanat çırparak ilerleyebildiği gibi uygun hava koşullarında süzülür. Dinlenme alanı ile beslenme alanı arasında yaptığı uçuş, her zaman mevsimsel göç değildir. Kıyı boyunca aynı yönde ilerleyen kuşları değerlendirirken süre, sayı ve davranış da kaydedilmelidir. Tüy değişimindeki boşluklar kanadın ucunu alışılmadık gösterebilir; eksik tüyün oluşturduğu şekil kalıcı tür özelliği olarak kullanılmamalıdır.
Ses ve Davranış
Sert, yüksek ve bazen gülüşü andıran ses dizileri çıkarır. Çağrı sırasında başını uzatıp kaldırabilir. Kolonide veya besin çevresinde sesler, tehdit duruşları ve kovalamalar birlikte görülür. Başka büyük martılar da benzer sesler çıkardığından, kalabalık bir sürüde duyulan çağrının hangi bireye ait olduğu görülmeden tür belirlemek güçtür. Kısa bir ses benzerliği, görüntüdeki uyuşmazlıkları ortadan kaldırmaz.
Üreme dışında başka martılarla birlikte dinlenebilir ve beslenebilir. Üreme sırasında ise çiftler yuva çevresindeki alanlarını savunur. Besin paylaşımı, kur davranışının bir parçası olabilir; ebeveynler yavruları da besler. Aynı sürüde bulunmak aynı tür olmak anlamına gelmediği gibi, bir kuşun diğerini kovalaması da tek başına farklı tür olduklarını göstermez. Toplumsal davranışın anlamı bulunduğu döneme ve yere bağlıdır.
Karıştırılabilecek Türler
Gümüş Martı, özellikle sarı bacaklı erişkinlerde en önemli karşılaştırmalardan biridir. Kara Sırtlı Martının sırtı genellikle daha koyu, kanatları daha uzun ve genel yapısı daha ince görünür. Ancak bacak rengini tek başına kullanmak iki türü ayırmaz. Baş-gaga oranı, sırt tonu ve açılmış kanat deseni aynı birey üzerinde birlikte incelenmelidir.
Büyük Karasırtlı Martı çok daha güçlü baş ve gaga yapısıyla, iri gövdesiyle ve erişkindeki pembemsi bacaklarıyla ayrılır. Uzaklık büyüklük algısını bozduğundan, farklı mesafedeki iki kuş karşılaştırılmamalıdır. Koyu sırtlı oluş her iki türde de görülebilir; Kara Sırtlı Martıda daha ince ve uzun kanatlı görünüm önem kazanır.
Hazar Martısı ve Ermeni Martısı gibi büyük martıların gençleri de karmaşık desenler taşır. Bu yaşlarda erişkinlerin sırt rengi karşılaştırması kullanılamaz. Açılmış kanat, kuyruk, baş ve gaganın yeterli görüntüsü yoksa tanı belirsiz bırakılabilir. Ayrıca Kara Sırtlı Martının kendi coğrafi toplulukları arasında da koyuluk farkı vardır; her koyu bireye yalnız renkten alt tür adı vermek doğru değildir.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Üreme döneminde kıyı adaları, açık kıyılar, bitkili ya da kayalık alanlar ve bazı iç su adaları kullanılır. Avrupa'nın bazı bölgelerinde düz çatılarda da koloniler oluşmuştur. Çatı kullanımı, bütün Kara Sırtlı Martıların insan yapıları olmadan yaşayamadığı anlamına gelmez; doğal ve kentsel koloniler farklı beslenme alanlarına yönelebilir.
İngiltere'nin kuzeybatısında komşu iki koloniyi karşılaştıran GPS araştırmasında, şehirde üreyen kuşlar daha çok kentsel alanlarda, kıyıda üreyenler ise kıyı yaşam alanlarında beslenmiştir. Aynı türün birbirine yakın toplulukları bile çevreyi aynı biçimde kullanmayabilir. Bu bölgesel sonuç Türkiye'deki her martı sürüsüne doğrudan uygulanmamalıdır.
Yuva Yeri
Yuva çoğunlukla zemine kurulmuş, ortası çukur bitkisel bir yığındır. Otlar, yosun ve çevreden toplanan başka malzemeler kullanılabilir; iç bölüm daha ince malzemeyle döşenir. Her iki eş de yuva yapımına katılır. Ada veya kıyıdaki yuvalarla çatıdaki yuvaların çevresel riskleri aynı değildir; ancak her ikisinde de yumurta ve yavrular rahatsız edilmemelidir.
Tipik kuluçka üç yumurtadır; kaynaklarda bir ile dört arasında yumurta da kaydedilir. BTO'nun verdiği kuluçka süresi 24–27 gündür ve iki eş de kuluçkaya yatar. Yavrular havlı çıkar, birkaç gün sonra yuva çevresinde hareket edebilir ve iki ebeveyn tarafından beslenir. İlk uçuş için 30–40 günlük dönem bildirilir. Yuvadan yürüyerek ayrılmak, uçabilecek yaşa gelmekle aynı değildir.
Koloniye girmek, yavruyu eline almak veya erişkinleri fotoğraf için yuvadan kaldırmak uygun değildir. Yuvadan uzaklaşan yavru hâlâ anne-babasının bakımında olabilir. Kuşların sürekli alarm verdiği ya da yuva üzerinde bekleyemediği bir gözlem noktasından uzaklaşılmalıdır. Çatılardaki yuvalara yönelik işlem, uzman değerlendirmesi olmadan yapılmamalıdır.
Günlük Alan Kullanımı
Üreme dışında kıyılar, göller, akarsular, liman çevreleri ve açık arazilerde görülebilir. Beslendiği yer ile toplu geceleme yeri ayrı olabilir. Bir limanda gün içinde çok sayıda martı bulunması, hepsinin orada ürediğini göstermez. Güvenli dinlenme alanlarının korunması, yalnız besinin bulunduğu noktaları korumak kadar önem taşır. İnsan kaynaklı atıklar kuşları toplayabilir, fakat bu alanların güvenli olduğu varsayılmamalıdır.
Dünya Yayılışı
Kara Sırtlı Martının üreme alanları Avrupa'nın kuzey ve batı kesimlerinde geniş yer tutar. İzlanda, Britanya çevresi, Kuzey Denizi ve Baltık bölgesindeki topluluklar aynı göç davranışını göstermez. Bazı kaynaklar daha doğudaki yakın martı topluluklarını da geniş bir Larus fuscus hesabına dahil eder. Bu nedenle dünya haritaları karşılaştırılırken kullanılan takson sınırı dikkate alınmalıdır.
Batıdaki graellsii görünümü, Baltık çevresindeki fuscus görünümünden genellikle daha açık sırtlıdır; intermedius adı verilen topluluklar da bu çeşitliliğin parçasıdır. Dağılımdaki bu farklar tek bir koyuluk ölçeğiyle bütün bireylere ad vermeyi sağlamaz. Kuzey Amerika'da da türün kayıtları vardır, ancak bu kayıtların mevsimsel durumu Türkiye'nin durumunu anlatmak için kullanılamaz.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye, türün göç sırasında ve kışın görülebildiği alanlar arasındadır. BirdLife'ın 2021 Avrupa değerlendirmesinde Türkiye için kışlama verisi bulunur. Bu kayıtlar, ülkenin başlıca üreme alanlarından biri olduğu anlamına gelmez. Kıyı, göl ve diğer sulak alanlardaki kuşlar yaş ve mevsim bilgisiyle değerlendirilmelidir; yazın kalan genç veya üremeyen bir birey, tek başına yuvalama kanıtı değildir.
Ülke için eski bir sayım aralığını bugünkü kesin toplam gibi vermek de doğru olmaz. Sayım yapılan alanlar, tarihler ve teşhis güçlükleri sonuçları etkiler. Türkiye'de karşılaşılan koyu sırtlı bir martının kökenini belirlemek için yalnız fotoğraftaki siyahlık yeterli değildir; okunabilen halka veya güvenilir izleme bilgisi çok daha güçlü kanıt sağlar.
Göç Yolculuğu
EURING/CMS Göç Atlası, batı Avrupa topluluklarıyla Baltık toplulukları arasında farklı bağlantılar gösterir. Atlantik çevresindeki kuşlarda güneybatıya, Baltık'ın kuzey ve doğusundaki kuşlarda ise Orta Doğu ve Doğu Afrika yönüne uzanan hareketler öne çıkar. Bununla birlikte aynı kolonideki bireyler bile farklı uzaklıklarda kışlayabilir.
Bu çeşitlilik nedeniyle bütün Kara Sırtlı Martılar için tek bir ülke sırası veya değişmez kilometre değeri verilemez. Kıyıdaki günlük beslenme uçuşları, göçün iki ucu arasındaki uzaklıkla aynı şey değildir. Bir halka okuması kuşun daha önce işaretlendiği yerle bağlantı kurabilir; aradaki yolu hangi sırayla geçtiğini tek başına göstermez. Kaydın anlattığı ile tahmin edilen rota birbirinden ayrı tutulmalıdır.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Kara Sırtlı Martı tek bir besinle sınırlı değildir. Balık, böcek, solucan, kabuklu ve yumuşakça gibi hayvansal besinleri kullanır; leş ve insan kaynaklı yenebilir artıklarla da beslenebilir. Yumurta veya küçük yavru kuşları aldığı durumlar vardır. Bu geniş beslenme seçeneği, her bireyin aynı oranda aynı besinleri tükettiği anlamına gelmez.
Kıyıda beslenen bir birey ile tarım alanına veya şehir içine yönelen bir bireyin günlük besini farklı olabilir. Bölgesel çalışmaların bulduğu oranlar bütün türün değişmez beslenme tablosu olarak verilmemelidir. Yalnız balıkçı teknesi arkasında görülmesi de kuşun yalnız balık artığıyla yaşadığını göstermez. Tür hem kendi avını yakalar hem de hazır besin kaynaklarını değerlendirebilir.
Nasıl Avlanır?
Su yüzeyine alçalarak besin alabilir, yüzerken yakındaki parçaları toplayabilir veya karada yürüyerek av arayabilir. Başka kuşların yakaladığı besini ele geçirmeye çalışması da mümkündür. Bu yöntemler çevredeki fırsata göre değişir. Sürekli derin dalış yapan bir kuş gibi düşünülmemelidir; yüzeye yakın besinler ve karadaki kaynaklar günlük yaşamında önemli yer tutar.
Besin çevresindeki kovalamalar, türün toplu ve rekabetçi davranışını görünür kılar. Yine de bir sürüdeki bütün kuşlar aynı kaynağa aynı ölçüde bağımlı değildir. Atık yönetimindeki değişikliklerin kolonileri farklı etkilemesi bu nedenle mümkündür. Gözlem için ekmek veya başka artıklar dökmek, doğal davranışı değiştirir ve kuşları araç, misina ya da kirli atıklarla karşılaşabilecekleri noktalara çekebilir. Beslenme davranışı uzaktan ve yem verilmeden izlenmelidir.
İlginç Bilgiler
## Komşu koloniler farklı yerlerde beslenebilir Langley ve çalışma arkadaşlarının Ibis'te yayımlanan araştırması, İngiltere'nin kuzeybatısındaki kıyı ve şehir kolonilerini GPS ile karşılaştırdı. Kentsel kolonideki kuşlar şehir yaşam alanlarını, kıyı kolonisindekiler ise kıyı alanlarını daha çok kullanıyordu. Üstelik aynı koloninin bireyleri arasında da farklılıklar vardı. Yani Kara Sırtlı Martının esnek beslenmesi, her bireyin her yerde aynı şekilde davrandığı anlamına gelmiyor. Bu sonuç, koruma planında yalnız tür adının değil, koloninin nerede ürediğinin ve nasıl beslendiğinin de önemli olduğunu gösterir. Bir yerdeki besin kaynağının azalması bütün kolonileri eşit etkilemeyebilir. Araştırma graellsii topluluğuna ait belirli iki koloniyle ilgilidir; Türkiye'deki bütün kuşların aynı alan seçimini yaptığı sonucuna dönüştürülemez. ## Kısa göç, az uçuş demek olmayabilir Shamoun-Baranes ve arkadaşlarının 2017 tarihli çalışması, kışlama yerinin uzaklığı ile yıl boyunca kat edilen yolun aynı ölçü olmadığını ortaya koydu. Araştırılan Kara Sırtlı Martılarda kısa mesafeli göçmenler, günlük hareketleri de hesaba katıldığında uzun mesafeli göçmenlere yaklaşan toplam yol alabiliyordu. Haritada üreme ve kışlama noktalarını bir çizgiyle birleştirmek, kuşun bütün hareketini anlatmıyor. Bu ayrım, göçü yalnız başlangıç ve bitiş arasındaki kilometreyle değerlendirmemek gerektiğini gösterir. Besin arama uçuşları, dinlenme alanlarına gidip gelme ve duraklamalar da yaşamın parçasıdır. Çalışmanın sonucu bütün bireylerin eşit enerji harcadığı anlamına gelmez; toplam yol ile enerji maliyeti de birbirinden farklı büyüklüklerdir. ## Kahverengi kuş başka bir tür olmak zorunda değildir Kara Sırtlı Martının genç ve erişkin giysileri arasındaki fark çok büyüktür. İlk kez martı gözleyen biri aynı sürüdeki kahverengi gençleri, beyaz başlı ve koyu sırtlı erişkinlerden tamamen ayrı bir tür sanabilir. Oysa birkaç yıla yayılan tüy değişimleri bu iki görünüm arasında geçiş oluşturur. Bu yüzden martılara bakarken ilk soru yalnız hangi tür olduğu değil, hangi yaş grubunda olabileceğidir. Tarihli fotoğraflar, değişimin izlenmesini kolaylaştırır. Bununla birlikte bütün kahverengi martılar Kara Sırtlı Martı değildir; yakın türlerin gençleri benzer olduğundan kanat ve kuyruk ayrıntıları görülmeden kesin ad vermemek gerekir.