Tür Karşılaştırma Ekranı
Kuşların fiziksel özelliklerini, seslerini, habitatlarını ve tanımlarını yan yana karşılaştırmak için iki tür seçin.
Kara Ayaklı Martı
Rissa tridactyla
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Kara Ayaklı Martının (Rissa tridactyla) erişkini beyaz başı ve alt tarafı, gri sırtı, sarı gagası ve kısa siyah bacaklarıyla tanınır. Açık gri kanadın dış uçları siyah görünür. Üreme giysisinde baş temiz beyazdır; görünüş değerlendirilirken mevsim ve kuşun yaşı da dikkate alınmalıdır.
Genel Görünüm ve Duruş
Küçük gövdesinin alt çizgisi dolgun, gagası ince ve görece kısadır. Kuyruğu kısa ve hafif çatallıdır. Havada uzun, dar kanatları daha belirginleşir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Kış giysisindeki erişkinde gözün arkasında koyu gri bir leke, ensede de gri tonlar görülebilir. Gaganın sarı kalması bu kuşu siyah gagalı gençten ayırmaya yardım eder. Göz arkasındaki leke tek başına gençlik belirtisi değildir.
Erkek ve dişi erişkinlerin tüy görünümü benzerdir. Sırttaki gri rengin koyuluğundan ya da bir kanat lekesinden kesin erkek–dişi ayrımı yapılmaz.
Gençte açık kanat üstünü enine kesen siyah desen, kanatlar açılınca M harfini andırır. Enseden geçen koyu bant, kuyruk ucundaki siyah şerit ve siyah gaga da önemlidir. Bu işaretler, erişkindeki yalnız siyah kanat uçlarından daha geniş bir desen oluşturur.
Uçuşta Görünüm
Kanatlarını sert ve hızlı vuruşlarla çırpar. Erişkinde açık gri kanat yüzeyi ile siyah dış uçların karşıtlığı, uzaktaki kuşta da dikkat çekebilir.
Ses ve Davranış
Üreme kolonilerinde tekrarlanan, burundan geliyormuş gibi duyulan çağrı İngilizce Kittiwake adına da kaynak olmuştur. Eşler arasında ve erişkinle yavru arasında daha kısa, burunsu çağrılar da kullanılır.
Karıştırılabilecek Türler
Kuzey Gümüş Martısı (Larus argentatus) daha iri ve daha güçlü gagalıdır. Erişkininde alt gagadaki kırmızı leke ve pembe bacaklar, Kara Ayaklı Martının sarı gagasıyla siyah bacaklarından farklıdır.
Genç Küçük Martı (Hydrocoloeus minutus), kanat üstündeki koyu desen yüzünden karışabilir; ancak Kara Ayaklı Martının ensesini kesen siyah bant onda bulunmaz. Bu nedenle yalnız M biçimli kanat desenine bakmak yeterli değildir.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Üreme alanı denize bakan sarp kaya yüzleri, kıyı adaları ve dar kaya çıkıntılarıdır. Çok sayıda çift aynı kaya yüzünde yakın aralıklarla yuvalayabilir. Bazı koloniler insan yapımı çıkıntıları da kullanır. Örneğin RSPB’nin İngiltere’de Tyne Nehri için verdiği örneklerde kuşlar pencere kenarları ve köprülerde yuvalar kurar. Bu örnek, türün yalnız doğal kayalara bağlı olmadığını gösterir.
Yuva Yeri
Yuva, dar çıkıntı üzerine çamur, ot ve deniz bitkileriyle yapılan bir çanaktır. BTO’nun Britanya ve İrlanda kuşlarına ilişkin uzman özetinde tipik sayı iki yumurta, görülen aralık 1–3 yumurtadır. İki eşin katıldığı kuluçka 25–32 gün, yavruların uçabilecek duruma gelmesi 33–54 gün olarak verilir. Bu süreler Türkiye’de ayrı bir örneklemde ölçülmüş değerler değildir.
Günlük Alan Kullanımı
Üreme dışı dönemde yaşamının büyük bölümünü açık denizde geçirir. Bu nedenle kışın görülmediği bir kıyı, kuşların o deniz bölgesinde hiç bulunmadığını göstermez. Üreme kolonilerinin dar kaya çıkıntıları ile denizde beslenme için kullanılan alanlar farklı işlevler taşır.
Dünya Yayılışı
Tür, Kuzey Atlantik ve Kuzey Pasifik ile bunlara komşu Arktik denizlerde ürer. AviList iki alt tür tanır. Rissa tridactyla tridactyla Kuzey Atlantik ve Arktik çevresinde, Rissa tridactyla pollicaris ise Kuzey Pasifik çevresinde yayılır. Kış dağılışı üreme kıyılarının daha güneyindeki açık denizlere uzanır. İngilizce Black-legged Kittiwake ile bilimsel Rissa tridactyla adı aynı türdür; eski yayınlardaki Larus tridactylus önceki cins adıdır.
Türkiye'deki Durumu
OSME’nin 2024 tarihli bölge listesi, Türkiye’de az sayıda görülen düzenli bir geçit kuşu ve kış ziyaretçisi olduğunu belirtir. Dolayısıyla Türkiye’de karşılaşılan bir birey, ülkemizde üreyen bir koloninin kanıtı sayılmaz. Kuzey denizlerindeki üreme takvimi de Türkiye için yerel bir yuvalama takvimi olarak kullanılamaz. Bu kaynak Türkiye’nin bütün kıyıları için eşit bolluk veya her ay bulunma güvencesi vermez.
Göç Yolculuğu
Alaska’nın Pribilof Adaları’nda, 2008–2009 ile 2010–2011 arasındaki üç kışı kapsayan araştırmada 99 kuştan 113 tam kış yolculuğu elde edilmiştir. Işık düzeyini kaydeden aygıtlarla tahmin edilen konumlar, kuşların Kuzey Pasifik’in geniş açık deniz alanlarını kullandığını göstermiştir. İki kış izlenen 17 birey, kışlama alanlarına rastlantıdan daha fazla bağlılık göstermiş; buna rağmen dağılış yıllara göre değişmiştir. Bunlar kesintisiz GPS konumları değildir. Aynı kuşun sonraki yıl benzer bir bölgeyi kullanması, hep aynı noktada kaldığı anlamına gelmez; Alaska kuşlarının bu hareketleri Türkiye ziyaretçilerine değişmez bir rota olarak atanamaz.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Küçük balıklar ve deniz omurgasızları besinleri arasındadır. Kanada’nın Nunavut bölgesinde, Qikiqtarjuaq ve Mittimatalik yakınlarından Ağustos 2021 sonunda alınan 39 kuşun sindirim sistemi örneğini inceleyen 2026 yayını, tanınabilen avlarda Arktik morinasını (Boreogadus saida) öne çıkarmıştır. Ancak içeriğin önemli bölümü ileri derecede sindirilmiştir. Bu nedenle tanınabilen kalıntılardaki baskın avı, her yerde ve her mevsimde bütün besinin aynı orandaki karşılığı saymak doğru olmaz.
Nasıl Avlanır?
Avı çoğunlukla deniz yüzeyine yakın alır. Alçaktan uçarken gagasını suya uzatabilir, suya kısa bir dalış yapabilir veya yüzeyde dururken beslenebilir. Balıkların yanında küçük kabuklular, kalamar ve denizanaları da tüketilebilir. Beslenmesini yalnız balıkla sınırlı düşünmemek gerekir.
İlginç Bilgiler
## Kanat Deseninden Bireyleri Ayırmak Kanada’da John Chardine’in 2002’de yayımlanan araştırması, aynı yuvadaki eşlerin kanat ucu desenleriyle birbirinden ayırt edilebildiğini göstermiştir. Ana gözlemler Nunavut’ta 1988 ve Newfoundland’da 1991–1992 yıllarında yapılmıştır. Araştırmacı, iki eşi de inceleyebildiği 23 yuvanın tamamında küçük desen farklarından yararlanmıştır. Bu, bir desenin erkek, diğerinin dişi olduğu anlamına gelmez; eşey ayrıca davranış gözlemleriyle belirlenmiştir. Kanat uçları uzaktan tek parça siyah görünse de yakından bazı tüylerde küçük beyaz alanlar seçilebilir. Desenler birkaç kuşta sonraki tüy değişiminde de değişebildiğinden, ömür boyu değişmez bir parmak izi sayılmaz. ## Yazın Besin Desteği ve Sonraki Hareketler Alaska’daki Middleton Adası’nda 2009–2011 üreme dönemlerinde, bazı yuvalardaki kuşlara ek balık verilmiştir. 2020’de yayımlanan araştırmada 32 besin destekli ve 31 kontrol kaydı olmak üzere 63 kullanılabilir ışık aygıtı kaydı karşılaştırılmıştır. Yavru yetiştirmeyi başaran besin destekli kuşlar üreme alanından daha erken ayrılmış; destek almayan grubun üreme dışı dönemdeki yolculukları daha uzun olmuştur. İlkbahardaki varış zamanında ise anlamlı fark bulunmamıştır. Bununla birlikte yazarlar, destekli yuvaları daha güçlü rakiplerin seçmiş olabileceğini ve önceki yılların desteğini o yılın etkisinden bütünüyle ayıramadıklarını belirtir. Sonuç, her kuşa daha çok balık verildiğinde aynı göç değişiminin kesin oluşacağını göstermez. ## Tipik Ömür ile Halkalama Rekoru Yaşam süresi için “tipik” ile “en uzun kaydedilen” farklı şeylerdir. BTO’nun Britanya ve İrlanda kuşları özetindeki yaklaşık 12 yıllık tipik süre, üreme yaşına ulaşmış kuşlar içindir; yumurtadan çıkan her yavrunun beklenen ömrü değildir. Aynı kaynakta 1993’te belirlenen halkalı bir kuş kaydı 28 yıl 6 ay 5 gündür. Bu tarihli halkalama kaydı, bugün bütün dünyada aşılmamış kesin bir sınır olarak sunulamaz.
Akdeniz Martısı
Ichthyaetus melanocephalus
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Akdeniz Martısının erişkini çok açık gri sırtı, beyaz gövdesi ve siyahlık taşımayan beyaz kanat uçlarıyla dikkat çeker. Kalın ve hafif aşağı kıvrık kırmızı gagası, küçük ve orta boy martılar arasında başlıca destekleyici işaretlerdendir. Üreme giysisinde başı siyahtır; genç kuşların kanatları ise daha koyu desenlidir. Bu nedenle erişkinin beyaz kanat ucunu her yaştaki kuşa uygulamayın.
Genel Görünüm ve Duruş
Karabaş Martıdan biraz daha iri ve dolgun görünür. Yakından bakıldığında sırt ile kapalı kanadın üstünde inci grisine çalan açık bir renk seçilir; uzaktan bu alanlar neredeyse beyaz görünebilir. Göğüs, karın ve erişkinin kuyruğu beyazdır. Gaga Karabaş Martınınkinden daha kalın ve güçlü yapılıdır; kırmızı bölümün ucuna yakın koyu bir bant bulunabilir. Kışın baş büyük ölçüde beyazlaşır, gözün çevresinde ve kulak bölgesinde koyu bir alan kalır; ensede gri benekler görülebilir. Böyle bir kış kuşu, siyah yaz başlığını taşımadığı için başka tür sayılmaz.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erişkin erkek ve dişi aynı temel tüy desenini taşır. Üreme başlığı başın üstünü, yüzü ve enseyi genişçe örter. Koyu gözün üstünde ve altında beyaz yarımay biçimli tüy alanları belirgindir; göz çevresindeki çıplak halka kırmızıdır. Gagası yüksek yapılı ve kırmızı, bacakları da kırmızıdır. Gaga ucuna yakın koyu bant, bazı kuşlarda daha sarı görünen uçla birlikte seçilebilir. Kışın başlıktan göz ve kulak çevresinde koyu bir maske kalır; gaganın koyu bandı daha belirgin olabilir. Başlığın genişliğini eşey ayrımı gibi kullanmayın; yaz ve kış görünüşü arasındaki değişim erkeklerde de dişilerde de olur.
Genç kuşun ilk kahverengi giysisi, erişkinin beyaz kanatlı görünüşünden oldukça farklıdır. Taze sırt ve kanat tüylerinin açık kenarları pullu bir desen oluşturur; ilk yıl dış uçuş tüyleri koyudur ve beyaz kuyruğun ucunda koyu bant bulunur. Sonraki tüy yenilenmesinde sırt ve kanadı örten tüyler daha düz, inci grisi bir görünüm kazanır. Yine de dış uçuş tüylerinin uçlarında değişen miktarda siyah kalabilir. Bu ikinci kış deseninin ayrıntıları, halka yaşı bilinen kuşlar üzerinden de belgelenmiştir. Örneğin 2007’de Macaristan’da yavruyken halkalanıp 2008’de Fransa’nın kuzeybatısında fotoğraflanan bir kuş, açık sırtla birlikte kalan koyu kanat ucu işaretlerini taşır. Tek bir birey bütün değişkenliği göstermez; koyu alanın miktarı ve gaga rengi aynı yaş grubunda da değişebilir.
Uçuşta Görünüm
Uçan erişkinde kanadın üstü çok açık, altı da beyaz görünür. Karabaş Martıya göre kanatlar biraz daha kısa ve geniştir. Kuş yere konup kanatlarını kapattığında da beyaz kanat ucu tüyleri kuyruğun üstünde görülebilir. Bu yüzden tanı yalnız havada yapılmaz; kapalı kanattaki uç rengi de işe yarar. Kış kuşunda gözün içinden geçen koyu maske, Karabaş Martının çoğunlukla göz arkasında kalan lekesinden daha geniş bir izlenim verir. Bu işaretleri yaşla birlikte okuyun: ilk yılın koyu kanadını, erişkinin beyaz kanadıyla aynı ölçüte göre değerlendirmek yanlıştır. Kanat yüzeyi, baş deseni ve gaganın yapısı birlikte gözlenmelidir.
Ses ve Davranış
Çağrısı yükselip alçalan, biraz buruk ve genizden gelen bir ses olarak tarif edilir. Uçuşu çeviktir; kanat vuruşları oldukça hızlı olabilir. Suya yakın, seyrek bitkili yerde, çalılıkta veya sazlık çevresinde ürer.
Yuva, yerde biriktirilen bitki parçalarından oluşan çanak biçimindedir. BTO’nun tür derlemesinde tipik yumurta sayısı üç, iki eşin katıldığı kuluçka süresi 23–25 gün olarak verilir. Aynı derlemede yavruların uçuşa geçmesi 35–40 gün, CIESM hesabında 35–45 gün olarak belirtilir. Bu sürelerden yeni bir ortalama çıkarılmaz; yavrunun yuvadan uzaklaşması uçabildiği anlamına gelmez. Kuluçkadaki kuşları veya yürüyen yavruları yakından izlemeye çalışıp koloniyi dağıtmayın; izleme uzaktan yapılmalıdır.
Karıştırılabilecek Türler
Karabaş Martı (Chroicocephalus ridibundus; İngilizce Black-headed Gull), özellikle kışın en sık karıştırılabilecek türdür. Üreme başlığı çikolata kahverengisidir; adı siyah başı çağrıştırsa da bu renk her ışıkta siyah görünmez. Gagası Akdeniz Martısına göre daha ince, kanat uçları siyahtır. Kışın baş beyazlaşır ve gözün arkasında koyu bir leke kalır. Akdeniz Martısını ayırırken yalnız koyu başa bakmak yerine erişkinin beyaz kanat uçları, daha kalın gagası ve kış maskesi birlikte değerlendirilir. İki tür aynı sürüde bulunabileceğinden, komşu bir kuşun işaretini incelenen bireye aktarmayın.
Küçük Martı (Hydrocoloeus minutus; İngilizce Little Gull) daha küçük, ince gagalı ve zarif görünür. Erişkinde kanat uçları yuvarlak, kanat altı koyu gridir; Akdeniz Martısının açık erişkin kanat altından bu özelliğiyle ayrılır. Küçük Martının genç ve ilk kış kuşlarında erişkinin koyu kanat altı henüz bulunmaz. Gençte kanadın üstündeki koyu M biçimli desen ve kuyruk ucundaki koyu bant görülebilir. Yalnız siyah baş veya beyaz kanat ucu iki türü kesin ayırmaz: önce kuşun yaşına uygun işaretler, sonra kanadın hangi yüzünün görüldüğü ve gaga yapısı değerlendirilir.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Üreme için yalnız açık deniz kıyısına bağlı değildir. Suya yakın adacıklar, az bitkili açık zeminler ve güvenle yuvalanılabilen bazı yapay havzalar kullanılabilir. Koloniler başka martılarla karışık olabilir; Karabaş Martı kolonisi içindeki tek bir çift de üreyebilir. Habitatın doğal ya da insan yapımı olması kadar, yuvalama için uygun ve rahatsız edilmeyen bir yer sunması önemlidir.
Yuva Yeri
Yuva genellikle suyun yakınında, yerde veya alçak bitkilerin üzerindedir. Çevreden toplanan bitki parçaları bir çanak oluşturur. Bu yapı açık arazideki bir yuvadır; ağaç kovuğu veya kayalıkta oyulmuş bir yuva gibi anlatılmaz. Üreme sayıları ve süreleri Tanım bölümündeki üreme anlatımında verilmiştir.
Günlük Alan Kullanımı
Birleşik Krallık’taki tür hesabı, kışın kıyılarda görülen kuşların iç kesimlerdeki göl ve su depolarında büyük martı geceleme gruplarına da katılabildiğini anlatır. Üreme kolonileri ise kıyı sulak alanlarında, Karabaş Martıların arasında bulunabilir. Bu bölgesel örnek, beslenme, yuvalama ve geceleme yerlerinin tek bir kıyı parçasından ibaret olmadığını gösterir; Türkiye’deki belirli bir sürünün geceleme yeri bu kaynaktan çıkarılmaz.
Dünya Yayılışı
Üreme alanları büyük ölçüde Avrupa’dadır; Karadeniz çevresi türün temel üreme bölgelerinden biridir. Türkiye’nin iç kesimlerinde de ürer. Üreme dışında Akdeniz ve Karadeniz’de, kuzeybatı Avrupa’nın Atlantik kıyılarında ve kuzeybatı Afrika’da bulunur. Bu geniş kışlama alanı, bütün bireylerin aynı kıyıya gittiğini göstermez.
Türkiye’deki Durumu
Türkiye’deki üremeye ilişkin somut tarihsel kanıtlar renkli halkalama çalışmalarında bulunur. 2003 cilt tarihini taşıyan, Nisan 2004’te yayımlandığı belirtilen İngilizce rapor, 1997–2002 arasında Konya’daki Bolluk ve Kulu göllerinde yavruların halkalandığını bildirir. Gediz Deltası’nda da 2002’de yavrulara metal halka takıldığı kaydedilmiştir. Bunlar ilgili yer ve yıllardaki üreme kayıtlarıdır; bugünkü koloni büyüklüğü veya bütün Türkiye’nin nüfusu olarak kullanılamaz. Bir halkayı uzaktan okumak için kuşu kovalamak yerine bulunduğu noktadan doğal duruşunu gözlemek gerekir.
Göç Yolculuğu
Üreme sonrasında bazı kuşlar kıyılara ve kışlama alanlarına dağılır. Polonya kolonilerinden 19 kuşun yıl boyu izlendiği araştırmada, Manş Denizi, Kuzey Denizi ve İrlanda Denizi kıyıları gibi farklı kışlama bölgeleri belirlendi. Bir kuş Portekiz kıyısı ile İspanya’nın Malaga çevresini kullandı. Bu Polonya örneklemine ait sonuçlar, Türkiye’deki kuşların aynı yolu izlediğini kanıtlamaz. Tanınan renkli halkalı bir bireyin yeniden görülmesi o kuşun hareketini belgeler; bütün sürünün kökeni tek bireyden çıkarılmaz.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Kara ve su omurgasızları ile küçük balıklardan yararlanır. CIESM tür hesabında yazın böceklerin, kışın ise balık, solucan, böcek, yiyecek artığı ve leş gibi farklı besinlerin kullanıldığı belirtilir. Bu mevsimsel değişim, bütün kolonilerin her gün aynı besini yediği anlamına gelmez. Yalnız “martı” adıyla sürekli balık yiyen bir kuş olarak düşünmek, türün karadaki beslenmesini gözden kaçırır.
Nasıl Avlanır?
Karada omurgasız arayabilir; su yüzeyindeki besinleri de alır. Naturalis’in tür hesabı, balık yakalarken ön gövdesini suya eğme veya yüzeyden kısa dalış yapma davranışlarını anlatır. Bunlar derine dalıp uzun süre su altında kovalayan bir kuşun avlanışıyla aynı değildir. Bir kuşun su üstünde yüzmesi, o anda mutlaka balık yakaladığı anlamına gelmez; dinlenme ile beslenme ayrılmalıdır. Yerde arama ve su yüzeyinden alma, bulunduğu ortamdaki kullanılabilir besinlere göre birlikte görülebilir.
İlginç Bilgiler
## İlginç Bilgiler İtalya’nın Kuzey Adriyatik kıyısında 2016–2017 ve 2022’de izlenen 20 Akdeniz Martısı, tarım alanlarıyla birlikte iç suları ve açık denizi kullanmıştır. 2026’da yayımlanan çalışmada yavru bakımı sırasında denize yönelik geziler artmış, daha küçük dalgalar ve orta kuvvette rüzgâr da deniz kullanımına eşlik etmiştir. Bunlar o İtalya örnekleminin alan kullanım sonuçlarıdır. Araştırmacıların daha besleyici deniz avının yavrulara yararlı olabileceği açıklaması, bu çalışmada her avın ölçüldüğü anlamına gelmez. Almanya’nın Hamburg kentinde 2021 ve 2022’de yapılan, 2025’te yayımlanan bir çalışmada Akdeniz Martıları bir binanın geniş düz çatısında yuvalanmıştır. Verici takılan kuşların başka kolonileri ziyaret ettiği de görülmüştür. Bu ziyaretler olası üreme alanlarını araştırma davranışıyla ilişkilendirilir; ziyaret edilen her yerde yeni bir başarılı yuva kurulduğu anlamına gelmez. Çalışma, türün doğal adacıkların dışında insan yapımı alanları da kullanabildiğine dair belirli bir yer ve döneme ait kanıt sağlar. Polonya’daki üreme kolonilerinde yakalanan 19 kuşun yıl boyunca izlenmesi, kışlama ve üreme dönemlerinde farklı habitatların kullanıldığını göstermiştir. 2024’te çevrimiçi, 2025 dergi cildinde yayımlanan araştırmada kuşlar Polonya, Çekya ve Almanya’daki başka üreme alanlarına da yönelmiştir. Yazarlar hangi habitatın kullanıldığını, hangisinin tercih edildiğiyle aynı saymaz: tercih için çevrede ne kadar habitatın bulunabildiği de karşılaştırılmalıdır. Bu ayrım, izleme haritasını doğru okumak için önemlidir. Karadeniz ve kuzeydoğu Akdeniz programlarını inceleyen 2003 raporunda, halka bildirimlerinin çoğunu az sayıda düzenli okuyucu yapmıştır. Bu nedenle çok kayıt gelen kıyı yalnız kuşların kullanımını değil, gözlem çabasını da yansıtır. Aynı halkalı kuşun yeniden görülmesi yeni birey sayılmaz.
