kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Karabaş Martı (Chroicocephalus ridibundus)
VS
Seçildi Ak Kanatlı Sumru (Chlidonias leucopterus)

Karabaş Martı

Chroicocephalus ridibundus

Takım Charadriiformes
Familya Martıgiller (Laridae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Kırmızı gaga-bacak, kahverengi başlık ve siyah arka kenarlı beyaz kanat önü.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Karabaş Martı ince yapılı, açık gri sırtlı, beyaz gövdeli bir martıdır. Üreme giysisindeki erişkinin başı yakından koyu çikolata kahverengisidir; uzaktan siyah görünebilir. İnce gagası ve bacakları koyu kırmızı, gözünün çevresindeki ince yaylar beyazdır. Koyu başlık ensenin tamamını örtmez. Türü tanımak için başla birlikte kanat ve kuyruk deseni de görülmelidir.

Uçan kuşta dış kanadın ön kenarındaki belirgin beyaz alan dikkati çeker. Koyu uçuş tüyleriyle yan yana duran bu işaret, kahverengi başlıktan daha uzun süre tanımaya yardım eder.

Genel Görünüm ve Duruş

Kış giysisinde başın büyük bölümü beyazlaşır. Gözün önünde ve özellikle arkasında koyu lekeler kalır; tepede de silik koyuluk bulunabilir. Sırt açık gri, kuyruk erişkinde beyazdır. Bu nedenle beyaz başlı bir kış kuşunu sırf başlığı yok diye başka türe ayırmamak gerekir.

Karabaş Martı yalnız deniz kıyısında yaşayan bir kuş değildir. RSPB’nin Britanya anlatımında iç sularda, tarım alanlarında ve kentlerde de görülür. Genellikle toplu dolaşır; besinin bol olduğu yerlerde ve dinlenme alanlarında daha büyük sürüler oluşturabilir. Kalabalıkta kuşun kimliği kadar hangi bireyin hangi davranışı yaptığı da dikkatle izlenmelidir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi aynı tüy desenini taşır. Blasco-Zumeta ve Heinze’nin Avrupa kuşlarına ilişkin uzman rehberi, erişkin kuzey Avrupa erkeklerinin ortalamada daha iri olabildiğini belirtir; ancak ölçüler örtüşür. Sahada yalnız iriliğe veya bir fotoğrafa bakarak her kuşun eşeyi güvenilir biçimde söylenemez. Rehberdeki elde ölçüm sınırları bütün ülkelerdeki kuşlara değişmez bir kural gibi uygulanmamalıdır.

Yeni uçmuş gençlerin sırtında ve kanat örtülerinde, yani uçuş tüylerinin üzerini kaplayan küçük tüylerde kahverengi ve açık kenarlı desenler vardır. Kuyruk ucuna yakın koyu bir bant görülür. İlk sonbahar ve izleyen ilkbaharda kanattaki kahverengi ve koyu tüyler de yaş tayininde yararlıdır. Gaga ve bacak rengi de yaşla değiştiğinden tek başına eşey işareti değildir.

Uçuşta Görünüm

Kanatlar uzun ve sivridir. Cornell’in tanı anlatımında, dış kanadın beyaz ön kenarı hem üstten hem alttan görünür; koyu uçuş tüyleriyle belirgin karşıtlık kurar. Gençlerin üst kanadında kahverengi alanlar da bulunur. Kanadın yalnız bir yüzüne veya tek donmuş görüntüye bakmak yerine birkaç kanat vuruşu izlenmelidir.

Uzman yaşlandırma rehberi, bazı koyu kanat lekelerinin hem gençliğini geride bırakmakta olan kuşlarda hem erişkinlerde bulunabildiğini özellikle uyarır. Bu nedenle küçük bir siyah noktadan kesin takvim yaşı çıkarılmaz; kuyruk bandı, kanattaki kahverengi tüyler ve baş giysisi birlikte değerlendirilir.

Ses ve Davranış

Sesi keskin, gür ve pürüzlüdür; kısa, art arda çağrılarla daha uzun sesler duyulabilir. Kalabalık bir kolonide birçok kuş aynı anda seslenir. Yazıyla taklit edilen tek bir heceyi kesin tanı gibi kullanmak yerine, sesin geldiği kuşun görünüşü de izlenmelidir.

RSPB’nin Britanya’daki gözlemleri, türün traktörlerin arkasında topluluklar halinde besin arayabildiğini de anlatır. Aynı kuşlar besin çevresinde çekişebilir ve gürültülü olabilir. Bu hareketlilik, kuşları sürekli tek bir sosyal düzene veya değişmez günlük programa bağlamak için yeterli değildir.

Karıştırılabilecek Türler

Akdeniz Martısı (Ichthyaetus melanocephalus) gerçek bir karışma olasılığıdır. Cornell’in karşılaştırmalı anlatımında Karabaş Martıdan biraz daha iri ve daha kalın gagalıdır. Tam erişkininin kanat uçları bembeyaz, üreme başlığı siyahtır. Akdeniz Martısının beyaz kanat ucu kuralı genç kuşlara uygulanmaz; iki türün kışın göz arkasında koyuluk taşıyabilmesi de yalnız baş lekesiyle karar vermeyi güçleştirir.

Küçük Martı (Hydrocoloeus minutus) daha küçük, kısa bacaklı ve ince siyah gagalıdır. Josh Jones’un uzman tanı rehberinde erişkin Küçük Martının kanatları daha yuvarlak, alt yüzü koyu ve arka kenarı beyazdır. Karabaş Martının kanatları daha sivri ve gagası daha uzundur. Buradaki koyu kanat altı ayrımı erişkin Küçük Martı içindir; gençlerin kanat altı beyaz olabildiğinden aynı işaret her yaşta kullanılamaz.

Genç Küçük Martının üst kanadında belirgin koyu bir W deseni bulunur. İlk kış Karabaş Martıda kanadın ortasındaki kahverengi şerit daha zayıftır ve dış kanatta daha çok beyaz görülür. Bu yaşlarda kuyruktaki koyu bant tek başına ayırıcı değildir. Uzaktaki kuşta desen seçilemiyorsa türü kesinleştirmek için daha iyi görünüş beklenmelidir.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Cornell’in uzman tür özetinde üreme ortamları arasında sığ ve durgun suların çevresi, göller, yavaş akan nehirler, bataklıklar ve kıyı adacıkları yer alır. Yuvalar açık zeminde, alçak bitkilerin arasında veya sudan yükselen bitkiler üzerinde kurulabilir. Yuva, kuru bitkilerden yapılmış kaba bir çanaktır.

Yuva Yeri

BTO’nun Britanya ve Avrupa kuşlarına ilişkin uzman özetinde tipik yumurta sayısı 2–3, kaydedilen aralık 1–4’tür. Erkek ve dişi kuluçkaya katılır; kuluçka 23–26 gün, yavrunun uçabilir hale gelmesi 34–36 gün olarak verilir. Yavrular hav tüyleriyle kaplı ve hareketli çıksa da ebeveyn bakımına ihtiyaç duyar. Bu süreler burada Türkiye’de ayrıca ölçülmüş değerler olarak sunulmamaktadır. Koloniye yaklaşmak yerine uzaktan izlemek gerekir.

Günlük Alan Kullanımı

İsveç’in güneybatısında 1990’larda yapılan iki koloni karşılaştırmasında, kentteki Skövde kolonisi ile kırsal Hornborgasjön kolonisi çevresindeki yollar taranarak beslenen kuşlar sayılmıştır. Çöp alanları dışarıda tutulduğunda kent kolonisi daha çok çimenlikleri, kırsal koloni ise çıplak toprak, yeni ekilmiş tarla ve otlakları kullanmıştır. Yavru besleme döneminde besin arama uzaklıkları da kuluçka dönemindekinden daha büyük bulunmuştur. Bu iki İsveç kolonisi, Türkiye’deki bütün kolonilerin her gün aynı uzaklığa gittiğini göstermez.

Dünya Yayılışı

AviList’in güncel sınıflandırma ve yayılış özetinde Karabaş Martı; Grönland’ın güneyi, İzlanda ve batı Avrupa’dan Rusya’nın geniş kesimleri ile kuzeydoğu Çin’e uzanan bir üreme alanına sahiptir. Kanada’da Newfoundland’ın batı ve orta kesimlerinde de ürer. Dolayısıyla Kuzey Amerika’daki bütün kuşlar yalnız rastlantısal konuk olarak tanımlanamaz. Kış yayılışı Afrika’nın bazı kesimleri, güney Asya ve doğu Kuzey Amerika’yı da kapsar; bütün bireylerin aynı mesafeyi katettiği anlamına gelmez.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de kış kullanımı, Çorum’daki Obruk Baraj Gölü’nde yapılan özgün sayımlarda açıkça görülür: Ocak 2018’de 184, Ocak 2019’da 205 Karabaş Martı kaydedilmiştir. Araştırmacılar bu iki yılda sekiz gözlem noktasını kullanmıştır. Ocak 2020’de kaydedilen 63 kuş ise kötü hava, erişim güçlüğü ve avcılık nedeniyle yalnız üç noktadan yapılan kısa gözlemlere aittir; önceki yıllarla eşit kapsamlı değildir. Bu üç sayıdan ülke çapında azalış sonucu çıkarılamaz.

Üreme dağılımı, kışın görüldüğü her su alanını kapsamaz. Ashoori ve Watanabe’nin 2017 tarihli yabancı dilde bölgesel yayını, Anadolu’da türün görece az sayıdaki yerde yuvaladığını uzman kaynağa dayanarak belirtir. Bu, Türkiye için yeni bir ülke sayımı değildir. Bir gölde yazın birkaç kuşun kalması, orada yuva veya yavru bulunduğu gösterilmeden üreme kaydı diye sunulamaz.

Göç Yolculuğu

EURING’in Avrupa halkalama atlası, kuzey ve doğudaki kuşların genel olarak güney ve batıya hareket ettiğini; batıdaki bazı topluluklarda ise daha kısa mesafeli hareketlerin ve yerleşik kalmanın bir arada bulunduğunu gösterir. Doğu Avrupa ve Rusya içlerinden gelen bağlantılar güneydoğu Avrupa ile doğu Akdeniz’e de uzanır. Bunlar Avrupa ölçeğindeki halka bulgularıdır. Türkiye’de görülen halkasız bir kuşun doğduğu ülke veya izlediği yol bu geniş desenden kesin olarak çıkarılamaz.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Cornell’in tür hesabında toprak solucanları, böcekler ve başka küçük omurgasızlar önemli besinler arasındadır. Balık, meyve, tohum ve insan yiyeceği artıkları da alınabilir. Mevsim ve ortama göre değişen bu liste, her kuşun bütün besinleri aynı miktarda yediğini göstermez.

Karabaş Martı, balıkçı teknelerini veya besin sağlayan insan etkinliklerini de izleyebilir. Oiseaux.net’in uzman anlatımı, suda, açık kıyıda ve karada besin toplama esnekliğini vurgular. Bununla birlikte, yalnız bir teknenin çevresinde görülmesi kuşun o gün sadece balık yediğini kanıtlamaz; besin tercihini göstermek için alınan besinin de belirlenmesi gerekir.

Nasıl Avlanır?

Suda yüzerken yüzeyden toplar, alçak uçuştan suya uzanarak besin alır ve uçan böcekleri havada yakalayabilir. Meyveleri uçarken daldan koparması da anlatılmıştır. Yöntemin görülmesi yararlıdır; fakat avın boyu ve türü seçilemiyorsa kayıt yalnız gözlenen davranışı anlatmalıdır.

İlginç Bilgiler

## Yaz Kaydı ile Yuva Kanıtı Arasındaki Fark İran’ın Hazar kıyısındaki Anzali sulak alanında, 7 Haziran 2015’te 38 erişkin olmayan kuş görülmesine karşın yuva bulunamamıştır. 29 Mayıs 2016’da ise küçük bir saz adacığında iki yumurtalı bir yuva kaydedilmiştir. Aynı alandaki iki başka çift, yazarları daha fazla üreyen çift olabileceği düşüncesine götürmüştür; fakat onların yuvaları gösterilmemiştir. Bu özgün kayıt, yazın kuş görmek ile yuva bulmanın farklı kanıtlar olduğunu somutlaştırır. İran’daki sonuç Türkiye’de o tarihte yeni bir koloni bulunduğu anlamına gelmez. ## Gelgit Alanlarını İzleyen GPS Araştırması Hollanda’nın Wadden Denizi’ndeki Griend kolonisi üzerine 2024’te basılan bir çalışmada, 2019’da 11 üreyen kuşa GPS takılmış; aynı kuşların dokuzu 2020’de de izlenmiştir. Araştırmacılar, üreme çevresindeki besin arama gezilerinde açığa çıkan gelgit alanlarının kullanımını incelemiştir. Kuşlar bütün havza boyunca alçak suyu sürekli izlemek yerine çoğunlukla koloninin doğusuna veya batısına yönelmiş, bireyler farklı alan seçimleri göstermiştir. Göç ve kış konumları bu çözümlemenin dışında tutulmuştur. GPS konumu bir besin örneği değildir; bu çalışma kuşların yediği kabuklu veya solucan oranını doğrudan ölçmemiştir. ## Kentleşme ile Besin Tercihi İngiltere’nin kuzeybatısındaki Sefton kıyısında, 21 Kasım–22 Aralık 2012 arasında 11 alanda yapılan deneyler, alışılmış insan yiyeceğinin davranışla ilişkisini araştırmıştır. Her alanda toplam 20 denemede beyaz ekmek ile taze küçük balık sunulup ilk alınan besin kaydedilmiştir. En kırsal uçta balık, en kentsel uçta ekmek daha sık seçilmiştir. Bu, sunulan iki yiyecek arasındaki deneysel tercihtir; doğadaki bütün besinlerin oranı veya ekmeğin sağlıklı olduğu sonucu değildir. Kuşlar bireysel olarak işaretlenmediği için deneme sayısı aynı sayıda farklı kuş anlamına da gelmez.

Ak Kanatlı Sumru

Chlidonias leucopterus

Takım Charadriiformes
Familya Martıgiller (Laridae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Kanadın üst ve alt desenlerini ayır; gençte koyu sırt-açık kanat-sağrı karşıtlığını değerlendir.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Ak Kanatlı Sumru küçük, kuyruğu sığ çatallı bir bataklık sumrusudur. Üreme giysisindeki siyah baş ve gövde, açık üst kanatla ve beyaz sağrıyla karşıtlık oluşturur. Üreme dışı giysi daha açıktır.

Genel Görünüm ve Duruş

Baş yuvarlak, gaga incedir. Bıyıklı Sumruya göre daha küçük ve ince gagalıdır; su üzerinde besin ararken daha çevik görünür.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi erişkin benzerdir; siyah üreme giysisi yalnız erkeğe ait değildir. Baş, boyun ve alt gövde siyah; sağrı ve kuyruk beyazdır. Gaga kırmızımsı siyah, ayaklar kırmızıdır.

Gençte koyu kahverengimsi sırt, açık kanatlarla ve beyaz sağrıyla karşıtlık oluşturur. Göz arkasındaki koyu leke aşağı uzanır. İlk kış giysisine geçerken koyu sırt–açık kanat karşıtlığı azalır; genç, üreme erişkininin küçük kopyası değildir.

Üreme dışında alt taraf beyaz, sırt ve kanatlar açık gridir; göz arkasında koyu, aşağı uzanan kulak lekesi bulunur. Ara giyside açık ve koyu tüyler bir arada görülebilir. Tarih tek başına giysiyi belirlemez.

Uçuşta Görünüm

Üreme giysisinde üst kanadın ön kenarı beyaz, uçuş tüyleri daha gridir. Alttan görülen kısa örtü tüyleri siyahtır; uzun uçuş tüylerinin altı açık gridir. Bütün kanat altı siyah değildir; üst ve alt yüz karıştırılmamalıdır.

Ses ve Davranış

Hong Kong hesabında kuşlar gölet üzerindeki tellerde topluca dinlenir. Uçuş çağrıları Bıyıklı Sumrununkinden daha ince ve daha az pürüzlüdür. Bu bölgesel davranış örneği her konaklama yerinin aynı olduğunu göstermez.

Karıştırılabilecek Türler

Kara Sumrunun (Chlidonias niger) üreme giysisindeki sırt ve üst kanadı daha koyu gridir; kanat altı açıktır, Ak Kanatlının siyah alt örtü alanını taşımaz. Üreme dışında göğüs yanlarında koyu lekeler, daha koyu sağrı ve kuyruk görülür.

Bıyıklı Sumru (Chlidonias hybrida) daha güçlü gagalıdır; üreme giysisinde siyah tepeye karşı beyaz yanak ve çene, gri gövde görülür. Gençte sırt daha kaba kahverengi desenli, sağrı daha az beyazdır. Üreme dışında göz arkasındaki çizgi enseye uzanır; Ak Kanatlının aşağı inen yuvarlak kulak lekesinden farklıdır.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Sığ, bitkili tatlı sularda ürer. Doğu Polonya’daki Bug Nehri çalışması, su tutan çayırların yanında eski nehir yatağından ayrılmış gölcüklerde yüzen bitkilerin de yuva desteği olduğunu anlatır.

Yuva Yeri

Yuva, bitki parçalarından yapılmış sığ bir çanaktır. Polonya’nın Bug Nehri kolonilerinde yuvalar yüzen Stratiotes aloides bitkisine dayanıyordu. Bu bitki Türkiye kolonilerinin zorunlu desteği değildir. Yüzen destek, dalga ve seviye değişimine dayanma garantisi değildir.

Polonya makalesinin Cramp’tan aktardığı kuzey toplulukları sentezinde tipik üç yumurta, yaklaşık 20 günlük kuluçka ve 24 günde ilk uçuş verilir. Yabancı uzman anlatısı kuluçkayı 18–22 gün ve iki yetişkinin ortak görevi olarak açıklar. Bu değerler Türkiye’de ayrıca ölçülmüş tek süre değildir; aralıklardan ortalama üretilmez. Aktif koloniye girilmez.

Günlük Alan Kullanımı

Yeni Zelanda’da sığ kıyı lagünleri, küçük haliçler ve yakındaki sulak alanlar kullanılır. Kıyı kaydı, türü yalnız deniz kuşu yapmaz; beslenme alanı ayrıca üreme kolonisi değildir.

Dünya Yayılışı

Doğu Avrupa’dan Asya’nın doğusuna uzanan alanlarda ürer. Kışlık yayılış Afrika, Güneydoğu Asya ve Avustralasya’ya uzanır. Bütün topluluklar tek bir kıtada kışlamaz; bütün kuşlar için tek kış hedefi verilmez.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye göç alanları arasındadır; üreme de bildirilmiştir. BirdLife’ın 2021 eki Türkiye üreme tahminini 2002–2012 dönemi kısmi verisine dayandırır. Bu eski veri 2026 sayımı değildir; ilkbaharda beslenen sürü ayrıca yuvalanma kanıtı sayılmaz.

Gaziantep Doğanpınar Sulama Göleti’nde 1 Şubat 2020’de fotoğraflanan erişkin, Kiat–Pyle makalesinde siyah üreme giysisinde ve açık giysiye geçişi başlamış olabilecek kuş olarak gösterilir. BirdLife’ın 2021 ekinde Türkiye için 2013–2019 kış varlığı da bildirilir. Bunlar kışın kesin yokluğu çürütür; bütün ülkede düzenli kışlama veya kış üremesini kanıtlamaz.

Göç Yolculuğu

Yeni Zelanda’ya gelen kuşların çoğu kuzeydeki üreme döngüsünü izler; orada seyrek üreme kayıtları da vardır. Yeni Zelanda yazı Türkiye kışına denk gelir; oradaki mevsim adları Türkiye takvimine aktarılmaz. Gözlem noktaları aynı bireyin izlenen rotası gibi birleştirilmez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Başlıca su böceklerini alır; küçük balık ve iribaş da yiyebilir. İribaş, kurbağanın suda yaşayan yavrusudur. Bu çeşitlilik, Türkiye’deki her alanda aynı besin oranlarının ölçüldüğü anlamına gelmez.

Nasıl Avlanır?

Hong Kong hesabında yüzey üzerinde dolaşır, havada asılı kalıp yüzeydeki veya hemen alttaki ava yönelir. Yeni Zelanda hesabı havada böcek yakalamayı ve ara sıra suya girişi de bildirir; “hiç dalmaz” mutlak kuralı uygun değildir.

İlginç Bilgiler

## İlginç Bilgiler Polonya’nın Bug Nehri çevresinde 2007–2010’da dokuz kolonide 113 Ak Kanatlı ve 92 Kara Sumru yuvası izlendi. En az bir yavru çıkmasıyla tanımlanan başarı Ak Kanatlıda daha düşüktü; kuvvetli rüzgâr, koloninin yeri ve yumurtlamanın başlangıcıyla ilişkiliydi. Bu, yavruların uçana kadar yaşama oranı değildir; Türkiye’ye aynı kayıp oranı atanamaz. Polonya’nın Morzyczyn–Prostyn çevresindeki iki eski nehir yatağı gölcüğünün başka incelemesinde 96 Ak Kanatlı yuvası izlendi. Makale saha yıllarını 2007, 2009–2010 ve 2016 olarak sıralar. En az bir yavru çıkan yuvalar yoğun kıyı bitkilerine daha yakın ve daha erken kurulmuştu. Su yükseldiğinde yumurtaların ıslanması, fırtınada bitki kümelerinin sürüklenmesi gözlendi; bitkinin desteğini neden kaybettiği ise mekanizma yorumudur. Kiat ve Pyle’ın Ortadoğu incelemesinde 2017–2022 kışlarında görüntülerle değerlendirilen 96 kuşun 94’ü siyah üreme giysisinde erişkindi. Afrika karşılaştırmasıyla müze ve İsrail halkalama verileri de kullanıldı; bunlar tek yıllık ülke sayımı değildi. Afrika’da henüz bilinmeyen üreme alanlarından kuzeye göç olasılığı, yazarların tartıştığı hipotezlerden biridir. Bu açıklamanın güçlüklerini de tartışırlar; bulunmuş bir koloni bildirmezler.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...