Tür Karşılaştırma Ekranı
Kuşların fiziksel özelliklerini, seslerini, habitatlarını ve tanımlarını yan yana karşılaştırmak için iki tür seçin.
Karabaş Martı
Chroicocephalus ridibundus
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Karabaş Martı ince yapılı, açık gri sırtlı, beyaz gövdeli bir martıdır. Üreme giysisindeki erişkinin başı yakından koyu çikolata kahverengisidir; uzaktan siyah görünebilir. İnce gagası ve bacakları koyu kırmızı, gözünün çevresindeki ince yaylar beyazdır. Koyu başlık ensenin tamamını örtmez. Türü tanımak için başla birlikte kanat ve kuyruk deseni de görülmelidir.
Uçan kuşta dış kanadın ön kenarındaki belirgin beyaz alan dikkati çeker. Koyu uçuş tüyleriyle yan yana duran bu işaret, kahverengi başlıktan daha uzun süre tanımaya yardım eder.
Genel Görünüm ve Duruş
Kış giysisinde başın büyük bölümü beyazlaşır. Gözün önünde ve özellikle arkasında koyu lekeler kalır; tepede de silik koyuluk bulunabilir. Sırt açık gri, kuyruk erişkinde beyazdır. Bu nedenle beyaz başlı bir kış kuşunu sırf başlığı yok diye başka türe ayırmamak gerekir.
Karabaş Martı yalnız deniz kıyısında yaşayan bir kuş değildir. RSPB’nin Britanya anlatımında iç sularda, tarım alanlarında ve kentlerde de görülür. Genellikle toplu dolaşır; besinin bol olduğu yerlerde ve dinlenme alanlarında daha büyük sürüler oluşturabilir. Kalabalıkta kuşun kimliği kadar hangi bireyin hangi davranışı yaptığı da dikkatle izlenmelidir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkek ve dişi aynı tüy desenini taşır. Blasco-Zumeta ve Heinze’nin Avrupa kuşlarına ilişkin uzman rehberi, erişkin kuzey Avrupa erkeklerinin ortalamada daha iri olabildiğini belirtir; ancak ölçüler örtüşür. Sahada yalnız iriliğe veya bir fotoğrafa bakarak her kuşun eşeyi güvenilir biçimde söylenemez. Rehberdeki elde ölçüm sınırları bütün ülkelerdeki kuşlara değişmez bir kural gibi uygulanmamalıdır.
Yeni uçmuş gençlerin sırtında ve kanat örtülerinde, yani uçuş tüylerinin üzerini kaplayan küçük tüylerde kahverengi ve açık kenarlı desenler vardır. Kuyruk ucuna yakın koyu bir bant görülür. İlk sonbahar ve izleyen ilkbaharda kanattaki kahverengi ve koyu tüyler de yaş tayininde yararlıdır. Gaga ve bacak rengi de yaşla değiştiğinden tek başına eşey işareti değildir.
Uçuşta Görünüm
Kanatlar uzun ve sivridir. Cornell’in tanı anlatımında, dış kanadın beyaz ön kenarı hem üstten hem alttan görünür; koyu uçuş tüyleriyle belirgin karşıtlık kurar. Gençlerin üst kanadında kahverengi alanlar da bulunur. Kanadın yalnız bir yüzüne veya tek donmuş görüntüye bakmak yerine birkaç kanat vuruşu izlenmelidir.
Uzman yaşlandırma rehberi, bazı koyu kanat lekelerinin hem gençliğini geride bırakmakta olan kuşlarda hem erişkinlerde bulunabildiğini özellikle uyarır. Bu nedenle küçük bir siyah noktadan kesin takvim yaşı çıkarılmaz; kuyruk bandı, kanattaki kahverengi tüyler ve baş giysisi birlikte değerlendirilir.
Ses ve Davranış
Sesi keskin, gür ve pürüzlüdür; kısa, art arda çağrılarla daha uzun sesler duyulabilir. Kalabalık bir kolonide birçok kuş aynı anda seslenir. Yazıyla taklit edilen tek bir heceyi kesin tanı gibi kullanmak yerine, sesin geldiği kuşun görünüşü de izlenmelidir.
RSPB’nin Britanya’daki gözlemleri, türün traktörlerin arkasında topluluklar halinde besin arayabildiğini de anlatır. Aynı kuşlar besin çevresinde çekişebilir ve gürültülü olabilir. Bu hareketlilik, kuşları sürekli tek bir sosyal düzene veya değişmez günlük programa bağlamak için yeterli değildir.
Karıştırılabilecek Türler
Akdeniz Martısı (Ichthyaetus melanocephalus) gerçek bir karışma olasılığıdır. Cornell’in karşılaştırmalı anlatımında Karabaş Martıdan biraz daha iri ve daha kalın gagalıdır. Tam erişkininin kanat uçları bembeyaz, üreme başlığı siyahtır. Akdeniz Martısının beyaz kanat ucu kuralı genç kuşlara uygulanmaz; iki türün kışın göz arkasında koyuluk taşıyabilmesi de yalnız baş lekesiyle karar vermeyi güçleştirir.
Küçük Martı (Hydrocoloeus minutus) daha küçük, kısa bacaklı ve ince siyah gagalıdır. Josh Jones’un uzman tanı rehberinde erişkin Küçük Martının kanatları daha yuvarlak, alt yüzü koyu ve arka kenarı beyazdır. Karabaş Martının kanatları daha sivri ve gagası daha uzundur. Buradaki koyu kanat altı ayrımı erişkin Küçük Martı içindir; gençlerin kanat altı beyaz olabildiğinden aynı işaret her yaşta kullanılamaz.
Genç Küçük Martının üst kanadında belirgin koyu bir W deseni bulunur. İlk kış Karabaş Martıda kanadın ortasındaki kahverengi şerit daha zayıftır ve dış kanatta daha çok beyaz görülür. Bu yaşlarda kuyruktaki koyu bant tek başına ayırıcı değildir. Uzaktaki kuşta desen seçilemiyorsa türü kesinleştirmek için daha iyi görünüş beklenmelidir.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Cornell’in uzman tür özetinde üreme ortamları arasında sığ ve durgun suların çevresi, göller, yavaş akan nehirler, bataklıklar ve kıyı adacıkları yer alır. Yuvalar açık zeminde, alçak bitkilerin arasında veya sudan yükselen bitkiler üzerinde kurulabilir. Yuva, kuru bitkilerden yapılmış kaba bir çanaktır.
Yuva Yeri
BTO’nun Britanya ve Avrupa kuşlarına ilişkin uzman özetinde tipik yumurta sayısı 2–3, kaydedilen aralık 1–4’tür. Erkek ve dişi kuluçkaya katılır; kuluçka 23–26 gün, yavrunun uçabilir hale gelmesi 34–36 gün olarak verilir. Yavrular hav tüyleriyle kaplı ve hareketli çıksa da ebeveyn bakımına ihtiyaç duyar. Bu süreler burada Türkiye’de ayrıca ölçülmüş değerler olarak sunulmamaktadır. Koloniye yaklaşmak yerine uzaktan izlemek gerekir.
Günlük Alan Kullanımı
İsveç’in güneybatısında 1990’larda yapılan iki koloni karşılaştırmasında, kentteki Skövde kolonisi ile kırsal Hornborgasjön kolonisi çevresindeki yollar taranarak beslenen kuşlar sayılmıştır. Çöp alanları dışarıda tutulduğunda kent kolonisi daha çok çimenlikleri, kırsal koloni ise çıplak toprak, yeni ekilmiş tarla ve otlakları kullanmıştır. Yavru besleme döneminde besin arama uzaklıkları da kuluçka dönemindekinden daha büyük bulunmuştur. Bu iki İsveç kolonisi, Türkiye’deki bütün kolonilerin her gün aynı uzaklığa gittiğini göstermez.
Dünya Yayılışı
AviList’in güncel sınıflandırma ve yayılış özetinde Karabaş Martı; Grönland’ın güneyi, İzlanda ve batı Avrupa’dan Rusya’nın geniş kesimleri ile kuzeydoğu Çin’e uzanan bir üreme alanına sahiptir. Kanada’da Newfoundland’ın batı ve orta kesimlerinde de ürer. Dolayısıyla Kuzey Amerika’daki bütün kuşlar yalnız rastlantısal konuk olarak tanımlanamaz. Kış yayılışı Afrika’nın bazı kesimleri, güney Asya ve doğu Kuzey Amerika’yı da kapsar; bütün bireylerin aynı mesafeyi katettiği anlamına gelmez.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye’de kış kullanımı, Çorum’daki Obruk Baraj Gölü’nde yapılan özgün sayımlarda açıkça görülür: Ocak 2018’de 184, Ocak 2019’da 205 Karabaş Martı kaydedilmiştir. Araştırmacılar bu iki yılda sekiz gözlem noktasını kullanmıştır. Ocak 2020’de kaydedilen 63 kuş ise kötü hava, erişim güçlüğü ve avcılık nedeniyle yalnız üç noktadan yapılan kısa gözlemlere aittir; önceki yıllarla eşit kapsamlı değildir. Bu üç sayıdan ülke çapında azalış sonucu çıkarılamaz.
Üreme dağılımı, kışın görüldüğü her su alanını kapsamaz. Ashoori ve Watanabe’nin 2017 tarihli yabancı dilde bölgesel yayını, Anadolu’da türün görece az sayıdaki yerde yuvaladığını uzman kaynağa dayanarak belirtir. Bu, Türkiye için yeni bir ülke sayımı değildir. Bir gölde yazın birkaç kuşun kalması, orada yuva veya yavru bulunduğu gösterilmeden üreme kaydı diye sunulamaz.
Göç Yolculuğu
EURING’in Avrupa halkalama atlası, kuzey ve doğudaki kuşların genel olarak güney ve batıya hareket ettiğini; batıdaki bazı topluluklarda ise daha kısa mesafeli hareketlerin ve yerleşik kalmanın bir arada bulunduğunu gösterir. Doğu Avrupa ve Rusya içlerinden gelen bağlantılar güneydoğu Avrupa ile doğu Akdeniz’e de uzanır. Bunlar Avrupa ölçeğindeki halka bulgularıdır. Türkiye’de görülen halkasız bir kuşun doğduğu ülke veya izlediği yol bu geniş desenden kesin olarak çıkarılamaz.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Cornell’in tür hesabında toprak solucanları, böcekler ve başka küçük omurgasızlar önemli besinler arasındadır. Balık, meyve, tohum ve insan yiyeceği artıkları da alınabilir. Mevsim ve ortama göre değişen bu liste, her kuşun bütün besinleri aynı miktarda yediğini göstermez.
Karabaş Martı, balıkçı teknelerini veya besin sağlayan insan etkinliklerini de izleyebilir. Oiseaux.net’in uzman anlatımı, suda, açık kıyıda ve karada besin toplama esnekliğini vurgular. Bununla birlikte, yalnız bir teknenin çevresinde görülmesi kuşun o gün sadece balık yediğini kanıtlamaz; besin tercihini göstermek için alınan besinin de belirlenmesi gerekir.
Nasıl Avlanır?
Suda yüzerken yüzeyden toplar, alçak uçuştan suya uzanarak besin alır ve uçan böcekleri havada yakalayabilir. Meyveleri uçarken daldan koparması da anlatılmıştır. Yöntemin görülmesi yararlıdır; fakat avın boyu ve türü seçilemiyorsa kayıt yalnız gözlenen davranışı anlatmalıdır.
İlginç Bilgiler
## Yaz Kaydı ile Yuva Kanıtı Arasındaki Fark İran’ın Hazar kıyısındaki Anzali sulak alanında, 7 Haziran 2015’te 38 erişkin olmayan kuş görülmesine karşın yuva bulunamamıştır. 29 Mayıs 2016’da ise küçük bir saz adacığında iki yumurtalı bir yuva kaydedilmiştir. Aynı alandaki iki başka çift, yazarları daha fazla üreyen çift olabileceği düşüncesine götürmüştür; fakat onların yuvaları gösterilmemiştir. Bu özgün kayıt, yazın kuş görmek ile yuva bulmanın farklı kanıtlar olduğunu somutlaştırır. İran’daki sonuç Türkiye’de o tarihte yeni bir koloni bulunduğu anlamına gelmez. ## Gelgit Alanlarını İzleyen GPS Araştırması Hollanda’nın Wadden Denizi’ndeki Griend kolonisi üzerine 2024’te basılan bir çalışmada, 2019’da 11 üreyen kuşa GPS takılmış; aynı kuşların dokuzu 2020’de de izlenmiştir. Araştırmacılar, üreme çevresindeki besin arama gezilerinde açığa çıkan gelgit alanlarının kullanımını incelemiştir. Kuşlar bütün havza boyunca alçak suyu sürekli izlemek yerine çoğunlukla koloninin doğusuna veya batısına yönelmiş, bireyler farklı alan seçimleri göstermiştir. Göç ve kış konumları bu çözümlemenin dışında tutulmuştur. GPS konumu bir besin örneği değildir; bu çalışma kuşların yediği kabuklu veya solucan oranını doğrudan ölçmemiştir. ## Kentleşme ile Besin Tercihi İngiltere’nin kuzeybatısındaki Sefton kıyısında, 21 Kasım–22 Aralık 2012 arasında 11 alanda yapılan deneyler, alışılmış insan yiyeceğinin davranışla ilişkisini araştırmıştır. Her alanda toplam 20 denemede beyaz ekmek ile taze küçük balık sunulup ilk alınan besin kaydedilmiştir. En kırsal uçta balık, en kentsel uçta ekmek daha sık seçilmiştir. Bu, sunulan iki yiyecek arasındaki deneysel tercihtir; doğadaki bütün besinlerin oranı veya ekmeğin sağlıklı olduğu sonucu değildir. Kuşlar bireysel olarak işaretlenmediği için deneme sayısı aynı sayıda farklı kuş anlamına da gelmez.
Ada Martısı
Ichthyaetus audouinii
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Erişkin Ada Martısında koyu kırmızı gaga, koyu göz, gri-yeşilimsi bacaklar ve açık gri sırt birlikte aranır. Genç kuş kahverengi desenlidir ve erişkinin kırmızı gagasını taşımaz.
Genel Görünüm ve Duruş
İri martılar arasında ince gövdesi, uzun-dar kanatları ve uzun bacaklarıyla dikkat çeker. Erişkinde baş ve alt taraf beyaz, sırt açık gridir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erişkinde koyu kırmızı gaganın ucuna yakın siyah bant, en uçta sarımsı bölüm bulunur. Göz koyudur; bacaklar koyu gri ile yeşilimsi gri arasında görünebilir. Kanat uçları siyahtır.
Erişkin dişi ve erkeğin tüy renkleri benzerdir; yalnız tüylere bakarak güvenilir eşey tayini yapılamaz.
Genç kuş kahverengi desenlidir; kanat altında belirgin koyu-açık desen görülür. Sağrı, yani sırtın kuyruk önündeki bölümü koyucadır. Kuyruk dibini üstten örten tüylerde U biçimli beyaz alan, beyaz uçlu koyu kuyrukla birlikte değerlendirilir. Yaş ilerledikçe baş ve gövde açılır; kanat ve kuyruktaki koyu tüyler daha uzun süre kalabilir.
Uçuşta Görünüm
Uçuşta ince gövde ve uzun, dar kanatlar belirgindir. CIESM, benzer iri martılara göre kanat vuruşları arasında daha uzun süzüldüğünü belirtir. Erişkinin kanadında açık gri iç bölümle siyah uçlar karşıtlık oluşturur.
Karıştırılabilecek Türler
Gümüş Martı (Larus michahellis) erişkinde daha iri, güçlü başlı ve geniş kanatlıdır; gagası ve bacakları sarıdır. Gençlerde iki tür de kahverengi olduğundan erişkin renkleri kullanılmaz. Ada Martısının ince yapısı, desenli kanat altı ve kuyruk çevresindeki açık-koyu alanlar birlikte değerlendirilir.
Kara Sırtlı Martının (Larus fuscus) gençleri de Ada Martısının gençlerine benzer. Ada Martısında desenli kanat altı, kuyruk dibindeki U biçimli beyaz alan ve koyu kuyruk birlikte incelenir; tek işaretle kesin karar verilmez.
Ses ve Davranış
Fransız müze tür hesabı alarm sesini kalın, diğer bazı çağrılarını boğuk ve art arda gelen sesler olarak anlatır. Başka martılarla birlikteyken sesin hangi kuşa ait olduğu görülmelidir.
Yuva, Yumurta ve Kuluçka
CIESM, 2–3 yumurta ve 28 günlük kuluçka verir; Fransız müze hesabının Korsika sentezinde çoğunlukla üç yumurta ve 26–33 gün bildirilir. İlk uçuş için 2025 uluslararası eylem planı yaklaşık 6–7 hafta, eski müze hesabı 35–40 gün verir. Kaynaklar ortalanmaz; ilk uçuş tam bağımsızlık değildir. Bunlar Türkiye’nin bütün yuvalarında ölçülmüş süreler değildir.
Bu üç ölçü için erkek ve dişiye özgü ayrı temsilî değer doğrulanmadı; iki kutuda aynı ortak tür değeri gösterilir. Boy ve kanat açıklığı Fundación CRAM'ın yaklaşık tür değerleridir; ağırlık BTO BirdFacts'in tür değeri olan 610 g'dır. Bunlar eşey belirleme ölçütü değildir; bireysel kuşlar farklı olabilir.
Biyometri
| Ölçü | Erkek | Dişi |
| --- | --- | --- |
| Toplam boy | yaklaşık 50 cm | yaklaşık 50 cm |
| Kanat açıklığı | yaklaşık 130 cm | yaklaşık 130 cm |
| Ağırlık | 610 g | 610 g |
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Kıyı adaları ve adacıkların sakin, açık veya seyrek bitkili bölümleri başlıca üreme ortamlarıdır. Besin kaynaklarına erişim ve insan rahatsızlığının azlığı önemlidir.
Günlük Alan Kullanımı
Kıyıya yakın deniz alanlarını kullanır. İspanya’nın Ebro Deltası’ndaki 2011 GPS araştırmasında deniz, balıkçı limanları ve çeltik alanları birlikte incelenmiştir; bu yerel kullanım bütün koloniler için zorunlu değildir.
Yuva Yeri
Yuva yerdeki sığ çukurdur; otlar, deniz yosunu ve başka bitki parçalarıyla çevrilebilir.
Değişen Habitat Kullanımı
BirdLife’ın 16 Ocak 2026 açıklaması, bazı toplulukların limanlar ve insan etkisindeki alanlarda da yuvalandığını vurgular. Yeni bir ortama yerleşebilmesi, türün insan baskısından etkilenmediği anlamına gelmez. Araç hareketi, insanlar ve kirlilik bu alanlarda farklı riskler yaratır; geleneksel sessiz adaların korunması yine önemlidir.
Gözlem Mesafesi
Koloniye çıkmadan teleskopla gözlem yapın ve yuvaların tam koordinatlarını paylaşmayın. Alarm veren veya topluca havalanan kuşlardan uzaklaşın.
Dünya Yayılışı
Üreme dağılımının merkezi Akdeniz havzasıdır; Atlantik kıyısındaki Portekiz’de de koloniler bulunur. Yuvalayan topluluklar kesintisiz bir kıyı şeridi oluşturmaz.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye’de Ege ve Akdeniz kıyıları ile adalarda yerel ve seyrek dağılımlıdır. Üreme, beslenme, geçit ve kışlama kayıtları ayrılmalıdır. Yazın görülen her kuş yakındaki yuvanın kanıtı değildir; kışın da Türkiye’den bütünüyle ayrılmaz.
Araştırmanın Gösterdiği ve Göstermediği
Özkan ve Yapan’ın 2024 araştırması, Türkiye’nin Mersin/Aydıncık kıyısındaki küçük koloniyi 2016–2020 ve 2023’te izledi. Yayın, 2016–2023 dönemi için 6–10 çift ve komşu iki ada arasında yer değiştirme bildirir; 2018 ve 2023’te tam yuva sayımı yapılamamıştır. Bu yerel sonuç güncel Türkiye toplamı değildir.
Göç Yolculuğu
Üreme sonrasında kıyılar boyunca dağılabilir. Batıdaki topluluklardan kuşlar Cebelitarık üzerinden Afrika’nın Atlantik kıyılarına ulaşırken bazıları Akdeniz’de kalır. Bu batı rotası Türkiye’deki her kuşun zorunlu güzergâhı değildir.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Küçük deniz balıkları, özellikle sardalya ve hamsi gibi sürü oluşturan balıklar önemlidir. Yüzeye yakın avlara ulaşabilir; besinleri yerel fırsatlara göre çeşitlenir.
Nasıl Avlanır?
İspanya’nın Ebro Deltası’nda Mayıs 2011’de 36 erişkinin GPS kayıtlarıyla oluşturulan habitat modellerinde, deniz ve karasal alan kullanımı günün saatine ve balıkçılık faaliyetine göre değişiyordu. Gece de koloni dışında etkinlik kaydedildi. Bu kolonideki düzen bütün Türkiye kuşlarına genellenmez.
Balıkçılık ve Esneklik
Balıkçılık artıkları ve karasal omurgasızlar da yenir. İspanya’nın Ebro Deltası’nda Mayıs 2011’de izlenen 22 erkek ve 15 dişinin besin arama yolculukları, balıkçılığın yapıldığı ve yapılmadığı günlerde eşeylere göre farklı değişmiştir. Çeltik alanı kullanım oranında erkek–dişi farkı istatistiksel olarak anlamlı değildi; Türkiye için sabit bir eşey tercihi çıkarılamaz.
Beslenmeyi Gözlerken
Yiyecek atarak kuşları yaklaştırmayın.
İlginç Bilgiler
## Adının ve Bilimsel Adının Kökeni İngilizce Audouin's Gull ve bilimsel audouinii adı doğa bilimci Victor Audouin'e atıfta bulunur. BTO, bilimsel tanımlamanın yazarını Payraudeau ve yılını 1826 olarak verir. Eski kaynaklardaki Larus audouinii ile güncel Ichthyaetus audouinii aynı türün farklı cins yerleşimleridir; yalnız bu ad farkı yüzünden iki ayrı tür kaydı oluşturulmamalıdır. ## Yeni Bir Üreme Alanına Yerleşmek İspanya’nın batı Akdeniz kıyılarındaki üreme topluluklarını 1981–2015 döneminde inceleyen 2017 araştırması, yaşı üreme deneyiminin göstergesi olarak kullandı. Kuşlar, 3–4 yaşında olanlar “deneyimsiz”, en az 5 yaşındakiler “deneyimli” sayılarak ayrıldı. Yeni alanlara yerleşenlerde ikinci grup daha fazlaydı. Bu sınıflandırma, her bireyin geçmişte kaç kez ürediğinin doğrudan ölçümü değildir. Araştırmacılar, boş bir alanın güvenliğini öğrenmenin zaman isteyebileceğini tartışır; bu, karar mekanizmasına ilişkin yorumdur. Bir önceki yıl üremede başarısız olmak da tek başına yeni yere taşınmayı açıklamamıştır. ## Renkli Halkalar Ne Anlatır? Portekiz’in Algarve bölgesindeki üreme topluluğunda okunan renkli halkalar, İspanya’daki on farklı toplulukta halkalanmış kuşları ortaya koymuştur. 2025–2035 eylem planı bunu Leal ve Lecoq’un 2005 izlemesine dayanarak aktarır; yeni bir 2025 deneyi değildir. Yuva yapılan yer her bireyin doğum yeri olmayabilir. ## Koruma Planı Birden Fazla Ülkeyi Bağlar BirdLife’ın 16 Ocak 2026 açıklaması türü küresel Hassas (VU) olarak verir. 2025’te kabul edilen uluslararası eylem planı 2035’e kadar üreme ve kışlama alanlarını korumayı, besin koşulları ile insan baskılarını izlemeyi hedefler. 2026, açıklamanın tarihidir; yeni IUCN değerlendirmesi olduğu iddia edilmez.
