Hızlı Tanı

Karabatak, Türkiye'nin deniz kıyılarında ve büyük iç sularında görülen iri, uzun gövdeli bir su kuşudur. En güvenli tanı; güçlü ve ucu kancalı uzun gaga, sarı çıplak boğaz derisi, kalın S biçimli boyun, bronz-kahverengi kenarlı kanat örtüleri, uzun kama biçimli kuyruk ve su üzerinde çok alçak duran gövdenin birlikte görülmesiyle yapılır. Üreme giysisindeki erişkinin gaga gerisinde beyaz yüz-boğaz alanı, baş ve boyunda ince beyaz tüyler ve her iki uyluk yanında beyaz birer leke bulunabilir. Bu beyazlıklar mevsimseldir; kış sonunda belirginleşip üreme dönemi ilerledikçe aşınabilir. Kanatlarını açarak kurutması tanı için destekleyici bir davranıştır, fakat başka karabataklarda da görüldüğünden tek başına tür kanıtı değildir.

Su üzerinde yalnız baş ve boyun ile sırtın dar bir bölümü görünür; dalışa çoğu zaman küçük bir sıçrayışla geçer. Uçuşta uzun boyun, güçlü gövde, geniş kanatlar ve uzunca kama kuyruk seçilir. Boyun tam düz değil, hafif kıvrık tutulabilir. Küçük Karabatak belirgin ölçüde daha küçük, kısa boyunlu ve kısa-kalın gagalıdır. Tepeli Karabatak daha ince yapılı, daha küçük başlı, daha ince gagalı ve deniz kayalıklarına daha sıkı bağlıdır. Uzakta görülen koyu bir su kuşu yalnız büyüklük tahminiyle adlandırılmaz; gaga-yüz deseni, gövde oranı, kuyruk ve habitat birlikte kontrol edilir.

Genel Görünüm ve Duruş

Karabatağın gövdesi uzun ve ağır, göğsü dolgun, boynu kalın ve başı köşeli sayılabilecek kadar güçlüdür. Gaga tabanı geniş, üst gaga ucu aşağı kıvrılarak belirgin bir kanca oluşturur. Erişkinin gövdesi uzaktan siyah görünse de iyi ışıkta baş-boyun mavi-yeşil parıltılı, kanat örtüleri ise bronz-kahverengi ve koyu kenarlı görünür; bu düzen sırt ve kanatta pullu bir yüzey izlenimi verir. Sarı çıplak deri alt gaga tabanından boğaza uzanır. Avrupa ve Batı Asya'daki kıta formunda beyaz yüz alanının biçimi mevsim ve bireye göre değişebilir; tek bir yüz açısı alt tür tayini için yeterli değildir.

Karada gövdesini dik tutar ve ayaklarının gerideki yerleşimi nedeniyle ağır adımlarla yürür. Dört parmağın tümü perdeyle bağlıdır. Dinlenirken boynu gevşek bir S yapar; tetikteyken boyun uzar ve baş yükselir. Sudan çıktıktan sonra kanatlarını iki yana açıp bir süre bekleyebilir. Tüylerinin tamamen su geçirmez olmadığına ilişkin basit açıklama tek başına yeterli değildir: düşük kaldırma kuvveti dalışı kolaylaştırırken kuş aynı zamanda tüy bakımı, güneşlenme ve ısı düzenleme davranışları gösterir. Kanat açma süresi hava, etkinlik ve bireye göre değişir.

Suda kuyruğun bir bölümü görülebilir ve gövde ördeklerden daha aşağıda kalır. Balık peşinde yüzey altında ayaklarıyla ilerler; kanatlar çoğu dalışta gövdeye yakın tutulur. Yüzeye çıktığında gaga öne dönük, boyun dik veya hafif kıvrıktır. Grup hâlinde balık sürülerini çevreleyebilir, fakat tek başına da avlanır. Dinlenme alanı olarak ada, kazık, mendirek, çıplak ağaç, kayalık ve kıyı yapıları kullanılabilir. Bir yapıda toplu görülmesi o noktada ürediğini göstermez; geceleme, dinlenme ve üreme ayrı kayıt türleridir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin erkek ve dişi temel tüy deseni bakımından birbirine benzer. Erkek ortalamada daha iri ve ağır olabilir; ancak ölçüler örtüştüğü için fotoğraftan yalnız gövde büyüklüğüne bakarak kesin eşey tayini yapılmaz. Üreme giysisinde her iki eşeyde beyaz uyluk lekeleri, gaga çevresinde beyaz tüy alanı ve baş-boyunda ince beyaz süs tüyleri gelişebilir. Sarı yüz derisinin tonu ve beyazlığın genişliği ışık, mevsim ve bireysel değişkenlikten etkilenir. Dişi levhası bu nedenle yapay bir kahverengi “dişi morfu” göstermez; erkekle aynı temel giysiyi, yalnız ortalama olarak biraz daha narin bir yapıda sunar.

Üreme dışı erişkin daha sade ve daha bütünüyle koyu görünür; beyaz uyluk lekeleri kaybolur, baştaki beyaz tüyler azalır. Genç kuş kahverengidir ve çene, boğaz, göğüs ile karında değişen miktarda kirli beyaz veya açık kahverengi taşır. Bazı gençler çok açık karınlı, bazıları daha koyu olabilir. Yaş ilerledikçe koyu ve parlak erişkin tüyleri birkaç tüy değişimi boyunca gelişir. Açık karınlı genç, farklı bir tür ya da dişi olarak etiketlenmemelidir. Yaş tayininde alt tarafın rengi, kanat örtülerinin aşınması, yüz derisi ve tüy değişimi birlikte incelenir.

Yuva çoğunlukla koloni içinde ağaç, çalı, kaya çıkıntısı, ada zemini, saz yatağı veya insan yapımı güvenli bir platform üzerine kurulur. Kalın dallar ve saz parçaları temel iskeleti oluşturur; iç bölüm daha ince bitki materyali, ot ve bazen deniz yosunuyla döşenir. Yuva yıllar içinde onarılarak büyüyebilir. BTO verisi tipik 3–4 yumurta, gözlenmiş 3–6 yumurta aralığı ve iki eşeyin katıldığı 28–31 günlük kuluçka bildirir. Yavrular çıplak ve gözleri kapalı çıkar; ebeveynler kusarak besler. Tipik uçabilir hâle gelme süresi 48–52 gündür, bakım uçuş sonrasında da sürebilir. Koloniye yaklaşılmaz, ağaca çıkılmaz, drone uçurulmaz ve yuva konumu hassas dönemde yayımlanmaz.

Uçuşta Görünüm

Karabatak yerden veya sudan kalkarken ağır görünür; su üzerinde ayaklarıyla koşarak hız kazanabilir. Havada güçlü ve düzenli kanat vuruşlarını kısa süzülmeler böler. Uzun boyun öne, uzun kama kuyruk arkaya uzanır; ayaklar kuyruğun altında geriye doğru taşınır. Sürü hâlinde çizgi veya V düzeni oluşturabilir. Yüksek uçan kuşlar kazı andırabilir, ancak boynun hafif kıvrımı, kuyruğun daha belirgin olması, daha hızlı kanat vuruşu ve koyu gövde ayırt etmeye yardım eder.

Kanat üstü koyu kahverengi-siyahtır; geniş örtü tüylerindeki bronz kenarlar iyi ışıkta pullu düzen yaratır. Kanat altı genel olarak koyudur ve türde beyaz kanat paneli yoktur. Üreme erişkininin beyaz uyluk lekeleri gövdenin arka yanlarında görülebilir; bunlar kanat işareti değildir ve kanat üstüne taşınmamalıdır. Üstten ve alttan levhalar doğal uçuş açısını gösterir; tam simetrik kanat kurutma pozu uçuş levhası sayılmaz. Uçuşta kesin tanı için uzun-kalın boyun, güçlü baş-gaga, geniş kanat, uzun kuyruk ve genel irilik birlikte aranır.

Ses ve Davranış

Karabatak beslenme ve yolculuk sırasında çoğunlukla sessizdir. Kolonide erişkinler boğuk, gırtlaktan gelen homurtu ve gurultulu çağrılar çıkarır; yavruların yiyecek isteme sesleri daha sürekli ve tiz olabilir. Yazıyla verilen bir ses benzetmesi tek başına tür teşhisi değildir. Koloni yakınında ses kaydı almak için kuşları uyarmak, yaklaşmak veya kayıt çalmak doğru değildir; doğal mesafeden dinlenir.

Gündüz avlanır, görüşle balık izler ve ayaklarıyla güçlü biçimde yüzerek kovalar. Küçük balıkları su altında, daha büyük avı yüzeye çıkararak yutabilir. Dalış süresi derinlik ve av durumuna göre değişir. Avlanma sonrasında güvenli bir çıkıntıda dinlenme, tüy düzeltme ve kanat açma görülür. Koloni içinde yuva çevresi savunulur; dinlenme sürülerinde bireyler daha hoşgörülü olabilir. Balıkçı teknelerinin yakınında görülmesi her zaman atıkla beslendiğini göstermez; doğal balık sürüleri ve teknenin oluşturduğu hareket de kuşları çekebilir.

Karıştırılabilecek Türler

Tepeli Karabatak en yakın benzeridir. Daha küçük ve ince, başı daha yuvarlak, alnı daha dik, gagası daha ince görünür; çıplak sarı alanı dar ve beyaz yüz-boğaz alanı yoktur. Üreme dönemindeki kısa ön tepelik yıl boyunca bulunmaz. Karabatak ise daha iri, kalın boyunlu, ağır başlı ve geniş sarı-beyaz yüz alanlıdır. Gençlerde renk değişken olduğu için yalnız “kahverengi” veya “beyaz karınlı” ölçütüyle ayrım yapılmaz.

Küçük Karabatak çok daha küçük, kısa boyunlu, küçük yuvarlak başlı ve kısa-kalın gagalıdır; kuyruğu gövdesine oranla uzun görünür. Sazlık ve iç sularda yaygındır, fakat habitat tek başına karar vermez. Dalgıçlar düz-hançer gagalı, farklı ayak yerleşimli ve çoğu giyside açık alt taraflıdır; su üzerinde kuyrukları genellikle belirgin görünmez. Kazlar daha kısa kuyruklu, gagaları kancasız ve kanat vuruşları farklıdır. Güvenli tanı tek bir beyaz lekeye değil, bütün vücut planına dayanır.

Hızlı Tanı

Küçük Karabatak, Büyük Karabataktan belirgin biçimde küçük, kısa gagalı ve uzun kuyruklu görünen bir tatlı su karabatağıdır. Erişkin üreme giysisinde gövde koyu kahverengi-siyah, baş ve boyun daha sıcak kahverengidir; baş, boyun ve gövdede ince beyaz tüyler serpiştirilmiş gibi görünür. Küçük yuvarlak baş, kısa kalın boyun, kısa gaga ve gövdeye göre uzun kuyruk birlikte güçlü tanı sağlar. Suda çok alçak oturur ve sık dalar.

Üreme dışı erişkinde beyaz ince tüyler kaybolur, baş ve boyun kahverengileşir. Genç kuş daha açık kahverengi, alt tarafı özellikle boğaz ve karında soluktur. Uzakta renk tek başına güvenilir değildir. Boyut, baş-gaga oranı, kuyruğun uzunluğu, uçuş biçimi ve habitat birlikte değerlendirilir; yalnız “küçük karabatak” izlenimi kesin tür adı sağlamaz.

Genel Görünüm ve Duruş

Gövde kompakt, boyun Büyük Karabataktan daha kısa ve kalın, baş küçük ve yuvarlaktır. Gaga görece kısa, ince ve ucunda küçük kanca taşır. Kuyruk kama biçimli ve belirgin uzundur; yüzerken suyun üstünde ya da hemen altında geriye uzanabilir. Bacaklar geride, ayaklar geniş perdelidir. Karada dik durabilir fakat asıl hareket alanı sudur.

Üreme döneminde tüyler koyu parlak kahverengi-siyaha yaklaşır. Baş, boyun ve gövdedeki ince beyaz süs tüyleri yakından seçilir; belirgin bir beyaz boğaz ya da büyük beyaz yanak alanı yoktur. Üreme dışı giyside genel renk daha mat kahverengi olur. Göz koyu, yüz derisi küçük ve koyudur. Büyük Karabataktaki iri sarı boğaz derisi alanı ve güçlü gaga görünümü bulunmaz.

Kuş sudan çıktıktan sonra kanatlarını iki yana açarak kurutabilir. Bu davranış bütün karabataklarda görülebilir ve tek başına tür tanısı değildir. Dinlenme yerinde ağaç, kazık, saz adası veya kıyı yapısını kullanır. Sürü halinde tüneyebilir; daha büyük karabataklarla aynı alanda bulunması doğrudan boyut karşılaştırması için yararlıdır.

Panelde gösterilen 45–55 santimetre boy, 80–90 santimetre kanat açıklığı ve 710–870 gram ağırlık Oiseaux.net’in doğrudan yayımladığı tür aralıklarıdır. Kaynak eşeyleri ayrı vermediğinden aynı aralıklar erkek ve dişi kutularında ortak tür değeri olarak kullanılır. Aralık uçları eşeylere bölünmez ve panelde uydurma bir orta değer gösterilmez.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi tüy görünüşüyle sahada güvenilir biçimde ayrılamaz. Erkek ortalamada biraz iri olabilir; tek kuşun boyuna veya başındaki beyaz tüylerin yoğunluğuna bakılarak eşey söylenmez. Üreme giysisinin gücü yaş, tüy aşınması ve mevsimle değişebilir.

Gençler daha açık ve donuk kahverengidir. Boğaz, göğüs ve karın erişkinlerden daha soluk olabilir; baş-boyun ile gövde arasında daha az parlak karşıtlık vardır. Genç kuşun açık alt tarafı bazen başka küçük karabatakları çağrıştırabilir, fakat Türkiye bağlamında yapı, boyut ve kabul edilen bölgesel türler birlikte değerlendirilir.

Yuva çoğunlukla durgun ya da yavaş akan tatlı su yakınında; sazlık içinde, söğüt ve başka alçak ağaçlarda ya da çalılarda kurulur. Koloniler tek türe ait olabileceği gibi balıkçıl ve diğer su kuşlarıyla karışık da olabilir. Dal ve kamış parçalarından yapılan platform yuva yeşil bitkiyle döşenebilir. Derlemeler çoğunlukla 4–6, tipik olarak yaklaşık 5 yumurta bildirir. Oiseaux.net/Myhrvold yaşam tarihi derlemesi yaklaşık 28,5 günlük kuluçka ve yaklaşık 70 günlük uçma dönemi verir. Bu değerler farklı kolonilerde değişebilir; sahte kesin güne çevrilmez. Koloniye yaklaşılmaz, drone uçurulmaz, yem taşıyan erişkin izlenmez ve yuva konumu yaygınlaştırılmaz.

Uçuşta Görünüm

Uçuşta küçük gövde, kısa boyun, küçük baş ve geriye uzanan uzun kama kuyruk dikkat çeker. Kanatlar genişçe, vuruşlar hızlıdır. Büyük Karabataktan daha hafif ve çevik görünür; kısa mesafede suya yakın uçabilir. Sürü uçuşunda bireyler gevşek bir çizgi ya da dağınık grup oluşturabilir.

Üstten ve alttan kanatlar genel olarak koyudur; belirgin beyaz panel veya teşhis sağlayan açık kanat altı beklenmez. Üreme giysisindeki ince beyaz süs tüyleri uçuş mesafesinden çoğu kez seçilemez. Bu nedenle uçuşta tek renge değil, boyut, kısa baş-boyun bölümü, hızlı vuruş ve uzun kuyruğa bakılır.

Kuşu uçuş fotoğrafı için kaldırmak doğru değildir. Doğal kalkış sırasında gövde ile kuyruk oranı, başın öne uzanışı ve kanat vuruşları kaydedilir. Tek başına ve ölçeksiz uçan bireyde boyut kolay yanlış algılanabileceğinden, aynı karede başka kuş veya bilinen bir nesne yararlı olabilir.

Ses ve Davranış

Genellikle sessizdir; kolonide ve tüneklerde alçak, boğuk ve gırtlaktan gelen sesler çıkarabilir. Ses diğer karabataklarla örtüşür ve tek başına güvenilir teşhis sağlamaz. Kayıt varsa sesi çıkaran bireyin görüntüsüyle bağlantısı korunur.

Beslenmede suya dalar ve ayaklarıyla ilerleyerek küçük balıkları kovalar. Böcek, küçük kabuklu ve başka su canlıları da alınabilir. Dalıştan sonra başka bir noktada yüzeye çıkar. Tek başına ya da küçük gruplar halinde avlanabilir; sığ, bitkili sularda açıklık kenarlarını kullanır. Balık çiftliği veya ağ çevresinde görülmesi bütün nüfusun insan kaynaklı besine bağımlı olduğu anlamına gelmez.

Kurulanmak ve dinlenmek için ağaç dalları, kazıklar ve saz adaları kullanır. Akşam ortak tüneklere uçabilir. Su seviyesindeki değişim, saz kesimi ve insan yaklaşması günlük alan kullanımını etkiler. Kuşlar beslenmeyi bırakıp sürekli gözlemciye bakıyor veya tüneği terk ediyorsa mesafe artırılır.

Karıştırılabilecek Türler

Büyük Karabatak çok daha iri, uzun ve güçlü gagalı, kalın boyunlu ve kısa kuyruklu görünür. Erişkinde gaga tabanındaki sarı çıplak deri alanı daha geniştir. Genç Büyük Karabatakta alt taraf açık olabilir; buna karşın gövde, baş ve gaga çok daha ağırdır. Kanat açarak kurutma iki türde de görüldüğünden ayırıcı değildir.

Tepeli Karabatak deniz kıyısına daha bağlı, daha iri ve uzun ince gagalıdır; erişkinde baş tepesi ve yeşilimsi siyah tüy parlaklığı görülebilir. Türkiye’de iç tatlı su, sazlık ve ağaç kolonisi bağlamı Küçük Karabatak lehine olsa da habitat tek başına karar verdirmez.

Afrika ve Asya’daki başka Microcarbo türleri benzer olabilir; ancak bunların fotoğrafları Türkiye kaydına ölçüt diye doğrudan kopyalanmaz. Bilimsel ad, coğrafya ve güncel taksonomi birlikte kontrol edilir. Çok uzak, karanlık veya ölçeksiz birey Microcarbo/Phalacrocoracidae düzeyinde bırakılabilir.