kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Kara Sırtlı Martı (Larus fuscus)
VS
Seçildi Büyük Kara Sırtlı Martı (Larus marinus)

Kara Sırtlı Martı

Larus fuscus

Takım Charadriiformes
Familya Martıgiller (Laridae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Koyu arduvaz sırt, sarı bacak ve uzun-dar kanatlı yapı.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Kara Sırtlı Martı (Larus fuscus), uzun ve sivri kanatlı bir martıdır. Erişkinde beyaz baş ve gövde, koyu sırtla karşıtlık oluşturur. Dinlenirken kanat uçları kuyruğun epey ötesine uzanır. Yaş, teşhisin ilk adımıdır: kahverengi genç kuşta erişkinin sarı bacaklarını ve düz koyu sırtını aramamak gerekir.

Genel Görünüm ve Duruş

Erişkinin sırtı ve kanat üstü koyu gridir; bazı topluluklarda siyaha yaklaşır. Sarı gaganın alt bölümünde kırmızı leke vardır. Baş üreme döneminde beyazken kışın ince gri-kahverengi çizgiler kazanabilir. Koyu sırt bütün kuşun siyah olduğu anlamına gelmez.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi aynı temel tüy desenini taşır; erkek genellikle biraz daha iridir. Tek başına duran bir kuşun cinsiyetini yalnız renk veya görünür büyüklükle güvenle söylemek zordur.

Gençlerin tüyleri koyu kahverengi, tüy kenarları daha açıktır. İlk kış boyunca gaga çoğunlukla koyu, bacaklar pembemsidir. Sonraki tüy değişimlerinde sırta gri tüyler gelir; bacaklar da sararmaya başlar. Erişkin görünüşüne birkaç yılda ulaşır, bu nedenle ara yaştaki kuşlar siyah-beyaz ve kahverengi tüyleri birlikte taşıyabilir.

Uçuşta Görünüm

Uçuşta erişkinin uzun kanadında koyu üst yüzey, siyah uçlar ve uçlardaki beyaz lekeler seçilir. Gençte koyu uçuş tüyleri ile geniş koyu kuyruk ucu, daha açık kuyruk sokumuyla karşıtlık oluşturur. Yaşları farklı iki kuşu aynı kanat deseni göstermedikleri için ayrı tür saymamak gerekir.

Ses ve Davranış

Sesi genizden gelen, keskin bir kahkahayı andırır. Uzun çağrı sırasında başını önce kaldırıp sonra indirebilir. Kısa ve art arda sesler uçuşta da duyulur. Sesle baş hareketini birlikte izlemek, kalabalık sürüde hangi kuşun çağırdığını bulmaya yardım eder.

Karıştırılabilecek Türler

Büyük Kara Sırtlı Martı (Larus marinus) daha iri ve ağır yapılıdır; gagası belirgin biçimde daha kalın, erişkinin bacakları et pembesidir. Kara Sırtlı Martının erişkin bacakları sarıdır. İki türde de koyu sırt bulunabildiği için yalnız sırt rengini kullanmak yeterli değildir.

Genç Gümüş Martı (Larus michahellis), genellikle daha güçlü gövdeli ve kalın gagalı görünür. Genç Kara Sırtlı Martı daha isli kahverengi ve uzun kanatlıdır. Kanat açıldığında iç taraftaki uzun uçuş tüylerinde belirgin açık pencere olmaması Kara Sırtlı Martıyı destekler; Gümüş Martıda bu alan az da olsa daha açıktır. Ara tüy değişimindeki kuşlarda bu farklar zayıflayabilir.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Avrupa’daki üreme yerleri arasında kıyı adaları, alçak kıyılar ve bitkili açık alanlar bulunur. BTO’nun Britanya hesabı, bazı yerlerde kent çatılarıyla sanayi yapılarının da kullanıldığını belirtir. Bu örnekler Türkiye’de her benzer çatıda ürediği anlamına gelmez.

Yuva Yeri

Yuva, çoğunlukla yerde, kimi zaman kaya çıkıntısında veya çatı üzerinde, ot ve başka bitkisel parçalarla kurulan sığ bir çanaktır; iki eş de yapımına katılır.

BTO’nun Avrupa kuşlarına ilişkin uzman özetinde tipik yumurta sayısı 3, görülen aralık 1–4’tür. İki eş de kuluçkaya yatar; verilen süre 24–27 gündür. Hav tüyleriyle çıkan yavruların ilk uçuşu 30–40 gün sonra gerçekleşir. Bunlar bu kaynak kapsamındaki sürelerdir; Türkiye’de ayrıca ölçülmüş sonuçlar gibi sunulamaz. Koloniyi uzaktan gözlemek, yuvalardaki kuşları rahatsız etmeden izlemeye yardım eder.

Günlük Alan Kullanımı

İngiltere’nin Cumbria bölgesinde 2017 ve 2018’in 4–19 Haziran günlerini inceleyen GPS araştırması, 42 kuştan 713 tamamlanmış yolculuk elde etti. Alan kullanımı için yetersiz kayıtlı kuş-yıllar ayrıca çıkarıldı. Barrow-in-Furness kent kolonisindeki kuşlar kent alanlarını, South Walney kıyı kolonisindekiler kıyı alanlarını daha çok seçti. Kent kolonisi bu çalışmada çatıda değil, yerdeydi. Saatlik konumlar yolculuğu beslenmeden bütünüyle ayıramıyordu; iki koloninin farklılığını bütün türe genellemek uygun değildir.

Dünya Yayılışı

AviList’in güncel sınıflandırması Kara Sırtlı Martı içinde beş alt tür tutar: graellsii, intermedius, fuscus, heuglini ve barabensis. Türün kapsamı, yalnız Batı Avrupa’daki koyu sırtlı kuşlarla sınırlı değildir. Üreme alanları Grönland’ın güneybatısından Avrupa üzerinden Kuzey ve Orta Asya’ya uzanır.

Graellsii Kuzey Atlantik ve Batı Avrupa’da, intermedius Danimarka ile Batı Norveç’te, fuscus ise Kuzey Norveç’ten Beyaz Deniz’e uzanan bölgede ürer. Heuglini, Kola–Yamal tundrasında; barabensis Güneydoğu Ural, Batı Sibirya ve Kuzey Kazakistan bozkırlarında bulunur. Kış dağılımı topluluğa göre Batı ve Doğu Afrika’dan Orta Doğu ve Güney Asya’ya değişir.

Türkiye’deki Durumu

BirdLife’ın 2021 Avrupa değerlendirmesi Türkiye için 2013–2019 dönemine ait 30–90 kışlayan birey bildirir; veriyi kısmi kapsamlı olarak işaretler. Bu tarihli değer güncel Türkiye toplamı değildir. Eksik kapsamlı kış verisinden ülkedeki bütün mevsimleri veya kesin üreme durumunu çıkarmak da doğru olmaz.

OSME’nin 2025 bölge listesi fuscus biçimini Türkiye ve Doğu Akdeniz’de kaydeder. Aynı liste doğudaki bazı biçimleri farklı takson sınırlarıyla ele alır. Bu nedenle eski bir kayıttaki “Kara Sırtlı Martı” adı, ayrıntılı tanım olmadan burada kullanılan beş alt türden birine kesin olarak atanamaz.

Göç Yolculuğu

Avrupa Göç Atlası’nda Batı Avrupa’daki graellsii ve intermedius bağlantıları çoğunlukla güneybatıya, Batı Afrika yönüne uzanır. Kuzey ve doğu Baltık’taki fuscus bağlantıları ise Orta Doğu ve Doğu Afrika’ya yönelir. Bunlar farklı toplulukların halkalama bağlantılarıdır; Türkiye’de görülen her bireyin aynı ülkelerden geçtiği anlamına gelmez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Balıkla birlikte solucan, böcek ve yenebilen insan artıkları da tüketir. Bu nedenle yalnız balıkla beslenen bir deniz kuşu değildir. Aynı sürüde başka büyük martılarla besin arayabilir; kıyı, tarla ve atık bulunan alanlar farklı besin fırsatları sunar.

Nasıl Avlanır?

Uçarken su yüzeyine alçalır; yüzerken, sığ suda ilerlerken veya karada yürürken gördüğü besinleri gagasıyla alır. Başka kuşların bulduğu yiyeceği kapması da mümkündür. Balık, yumuşakça, kabuklu, küçük kuş ve yumurtaların yanı sıra tohum ve meyve de besinleri arasındadır. Besin listesi, bunların her yerde aynı oranda yenildiği anlamına gelmez.

İlginç Bilgiler

## Kısa Göç Her Zaman Az Yol Değildir Hollanda’nın Texel adasındaki araştırmada, 2010–2015 döneminde 19 kuştan elde edilen, birer yıl süren 38 izlem kaydı incelendi. Her kayıt 1 Haziran–31 Mayıs arasındaki GPS verilerini kapsıyordu. Kayıt kapsamı yetersiz döngüler çıkarılmış, konum aralıkları eşitlenmişti. Britanya’da kışlayanların kış alanına uzaklığı, Batı Afrika’ya gidenlerden çok daha kısaydı. Buna rağmen yıl boyunca biriken yol açısından bu iki grup arasında anlamlı fark bulunmadı. Fransa’da kışlayanların toplam yolu ise diğer gruplardan daha düşüktü. Dolayısıyla sonuç “bütün kısa ve uzun göçmenler eşit yol gider” diye özetlenemez. Ayrıca ölçülen yol, harcanan enerjinin doğrudan ölçümü değildir. ## Bir Konum Bir Öğün Değildir İngiltere’nin Bristol kentinde 2016–2018 üreme dönemlerini araştıran başka bir çalışmada 12 kuşa GPS takıldı; cihazı bozulan birinin verisi dışarıda bırakıldı. Yuva çevresi dışındaki 21.143 konumun yalnız beşi denizdeydi ve hepsi tek kuşun tek yolculuğuna aitti. Bu örnek, denize yakın bir koloninin besinini mutlaka denizden toplamayacağını gösterir. Araştırmacılar GPS ile uğranan yerin saptanabildiğini, fakat orada yenilen besinin türünün ve miktarının doğrudan belirlenemediğini vurgular. Az sayıdaki kent kuşunun sonucu Türkiye’deki bütün kolonilere aktarılamaz.

Takım Charadriiformes
Familya Martıgiller (Laridae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Dev ölçek, siyah sırt, pembe bacak, ağır gaga ve iri beyaz kanat aynaları.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Büyük Kara Sırtlı Martı çok iri bir martıdır. Erişkinde beyaz baş ve gövde, siyaha yakın sırt, pembe perdeli ayaklar ve alt yanında kırmızı lekesi bulunan güçlü sarı gaga birlikte aranır. Genç kuşun gövdesi ise kahverengi ve beyazla yoğun biçimde desenlidir.

Genel Görünüm ve Duruş

Kalın gövdeli ve güçlü gagalıdır; konduğunda hafif kambur durabilir. Uçuşu ağır görünür. Uzaklıktan kaynaklanan boy yanılsamasına karşı yalnız büyüklüğü değil, gövdenin dolgunluğunu ve gaganın kalınlığını da değerlendirmek gerekir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkekle dişinin tüy deseni benzerdir; erkek genellikle daha hacimli görünür. Kış erişkininin başıyla boynunda hafif gri-kahverengi çizgiler belirebilir. Bu mevsimsel çizgiler eşey işareti değildir.

İlk kışta sırt ve kanatlar gri-kahverengi, sarımsı kahverengi ve beyazla damalıdır; boyunla göğüs çizgilidir. Sağrı açık, kuyruk uç bandı siyahtır. Gençlerin koyu gagası ilk kışta iki renkli görünebilir; uçuş tüyleri siyahımsıdır. Erişkinin koyu sırtına geçiş yaklaşık dört yıla yayılır; ara yaştaki tüyler tek bir siyah işaretle yaşlandırılmaz.

Uçuşta Görünüm

Geniş kanatların arka kenarında belirgin beyaz bir şerit, dıştaki koyu uçuş tüylerinin uçlarında iri beyaz alanlar vardır. İri baş, kalın boyun ve gaga uçuşta da seçilir. Kanat çırpışı güçlüdür; deniz üstünde alçaktan süzülebilir.

Ses ve Davranış

Kalın ve boğuk çağrıları, iri yapısıyla birlikte değerlendirilir. “Haô-haô” gibi duyulan sesler çıkarabilir; yazılı heceyi kesin tanı anahtarı saymamak gerekir. Tek başına veya küçük kolonilerde ürer, yuva çevresini savunur.

Karıştırılabilecek Türler

Kara Sırtlı Martı Larus fuscus daha ince yapılı ve daha narin gagalıdır; erişkininin bacakları genellikle sarıdır. Onun da bazı alt türleri siyaha yakın sırtlıdır. Genç Kara Sırtlıların bacakları pembe olabildiğinden, pembe bacağı her yaşta tek başına tür kanıtı saymayın.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Kıyı adaları ve kumullarda, bitkilerle örtülü yerlerde yuva kurabilir. Kaya çıkıntıları ve bazı yerlerde çatılar da kullanılır. Bunlar Türkiye’de düzenli ürediğinin kanıtı olarak sunulmaz.

Yuva Yeri

Yerdeki çanak bitki parçaları ve tüylerle döşenir; kaya veya bitki siperine yakın olabilir. İnsan artığı ip ve plastik de taşınabildiğinden kıyıda çöp bırakılmamalıdır. Britanya kuşları için hazırlanan BTO uzman derlemesi tipik iki–üç yumurta, iki eşin paylaştığı 27–28 günlük kuluçka ve 50–55 günlük uçuşa gelişim süresi verir. Cornell’in Kuzey Amerika hesabında kuluçka 30–32 gündür. İki derlemedeki farkın nedeni burada doğrulanamadığı için bunlar tek bir 27–32 günlük aralıkmış gibi birleştirilmez; Türkiye’de ölçülmüş süreler olarak da sunulmaz.

Günlük Alan Kullanımı

Açık deniz, haliç ve kıyıda beslenebilir; büyük iç sularla tarlalarda da görülebilir. Dinlenen kuşun bulunduğu kıyı parçası, yuva alanıyla aynı yer olmak zorunda değildir.

Dünya Yayılışı

Kuzey Atlantik çevresinin türüdür. AviList v2025b, üreme alanını güney Grönland ve İzlanda’dan Svalbard ile Baltık ülkelerine, Kuzey Amerika’da kuzeydoğu Kanada’dan Büyük Göller ve New Jersey kıyılarına uzanan alanlar olarak verir. Kışın güneybatı Avrupa ve Florida kıyılarına ulaşır. Larus marinus bu listede alt türlere ayrılmaz.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye’nin 2007–2011 kayıtlarını değerlendiren, 2014’te yayımlanan İngilizce kuş raporu türü rastlantısal konuk veya seyrek kış ziyaretçisi olarak tanımlar. İstanbul, Filyos ve Kızılırmak çevresinden kayıtlar verir; bu dönemdeki kayıtların çoğunun aynı uzun süre kalan bireye ait olabileceğini belirtir. Bu tarihli değerlendirme, 2026 için ülke çapında sayım yerine geçmez.

Göç Yolculuğu

EURING/CMS atlasında Britanya ve İrlanda kuşlarının bir bölümü yerleşik veya kısa mesafede hareketli, kuzey Avrupa toplulukları ise daha göçmen görünür. Norveç ve kuzey Finlandiya kuşlarının Danimarka, doğu Britanya ve kuzey Fransa’yla kış bağlantıları vardır. Bu Avrupa halkalama örüntüsü, Türkiye’deki her kuşa aynı kökeni veya yolu atamaz.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Balık, yengeç, midye ve denizkestanesi gibi avlar alır; leş ve atıklardan da yararlanır. Başka kuşların yumurtalarını, yavrularını ve bazen erişkinlerini yiyebilir. Kuzey Amerika hesabındaki bu geniş besin listesi, her bireyin aynı avı seçtiği anlamına gelmez.

Nasıl Avlanır?

Kıyıda veya su yüzeyine yakın avlanır. Bazı kabuklu avları sert zemine bırakarak kırar; başka kuşların yakaladığı besini de çalabilir. Bu davranışları görmek için martıları yemlemek veya öteki kuşların yuvalarını açığa çıkarmak gerekmez.

İlginç Bilgiler

## Çiftler Arasında Besin Farkı Galler’in Skokholm Adası’nda 7 Mayıs–9 Temmuz 2017’de 26 üreyen çiftin yuvaları çevresinden 1.035 kusuntu topağı toplandı. Bunlar kuşun geri çıkardığı, tüy ve kemik gibi sindirilemeyen parçaları içeren küçük yığınlardır. 2019’da yayımlanan çalışma, farklı av gruplarını kullanan çiftlerin yanında belirli avlara daha çok yönelen çiftler de buldu. Sert kalıntılara dayanan bu yöntem bütün avları eşit temsil etmeyebilir; topaklardaki kuş veya memeli payı, doğrudan yenilen etin ağırlığı demek değildir. Aynı adadaki çiftler bile tek bir beslenme kalıbına sığmaz. ## Her Konum Av Yakalama Değildir Kanada’nın Newfoundland kıyısındaki North Cabot Adası’nda 2018’de sekiz erişkine GPS kaydedicisi takıldı. 2021’de yayımlanan çalışmada, balık bolluğunun değiştiği dönemlerde karşılaştırılabilen kuşlar farklı tepkiler verdi: bazıları alan kullanımını değiştirirken bazıları benzer düzeni sürdürdü. Örneklem küçüktü ve çoğu yuvasını kaybetmiş erkekti. Konumlar 15 dakikada bir alındığından yavaş hareketli bir nokta beslenme kadar dinlenmeyi de gösterebiliyordu; haritadaki her nokta doğrudan av yakalama kanıtı değildi. ## Uzun Yaşam Kaydı BTO’nun Britanya halkalama hesabında 2015’te belirlenen en uzun kayıt 26 yıl, 8 ay ve 8 gündür. Bu, ortalama ömür değildir; halkalı bir bireyin ulaşabildiği yaşı gösterir. Yavruların çoğunun bu yaşa ulaştığı veya her erişkinin bu kadar yaşayacağı sonucu çıkarılamaz.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...