kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Kerkenez (Falco tinnunculus)
VS
Seçildi Küçük Kerkenez (Falco naumanni)

Kerkenez

Falco tinnunculus

Takım Falconiformes
Familya Doğangiller (Falconidae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Uzun kuyruk, sivri kanat, askı uçuşu; erkekte gri baş ve kuyruk ile siyah benekli kızıl sırt.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Kerkenez, uzun kuyruklu küçük bir doğandır. Kızılımsı üst tarafı, açık renkli ve koyu benekli alt tarafıyla tanınır. Av ararken kanat çırparak havada aynı noktada durabilir. Bu davranışın yanında yüz, sırt ve kuyruk desenini de incelemek gerekir.

Genel Görünüm ve Duruş

İnce gövdeli, uzun kanatlı ve uzun kuyrukludur. Başın iki yanında, gözün altından aşağı inen koyu çizgi bulunur; bu çizgiye bıyık denir. Gaga dibindeki ve göz çevresindeki çıplak deri sarıdır. Gagası kısa ve kancalıdır.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin erkeğin başı ve kuyruğu gri, sırtı siyah benekli kızıl kahverengidir. Kuyruğun ucuna yakın geniş siyah bir bant vardır. Dişide kahverengi üst taraf daha yoğun koyu desenlidir; kuyruğun tamamı boyunca enine bantlar görülür. İleri yaştaki bazı dişilerin kuyruğunda da gri bulunabildiğinden, tek bir gri tüy kesin erkek işareti değildir.

Gençler dişiye benzer. Kanat üstündeki küçük tüylerin açık kenarları, özellikle dış uçuş tüylerini örtenlerde, dikkat çekebilir. Bu ayrım ilk kıştaki kısmi tüy değişiminden önce daha kullanışlıdır. Uzaktaki kahverengi bir kuşun yalnız rengine bakılarak dişi mi genç mi olduğu kesinleştirilemez.

Uçuşta Görünüm

Uçarken uzun kuyruğu ve sivri kanat uçları belirgindir. İlerleme uçuşundaki kanat vuruşları görece sakindir; av ararken aralıklı olarak havada durup aşağıyı tarar. Bu sırada kuyruğunu açabilir. Üstten görünüşteki kızıl sırt ile alttaki açık, benekli gövde farklı yüzeylere ait işaretlerdir.

Ses ve Davranış

Art arda verilen ince, keskin “ki-ki-ki” sesleri özellikle yuva çevresinde duyulur. Kısa veya uzayan başka çağrıları da vardır. Üreme dışında çoğunlukla tek başına görülür; üreme alanında çift, kendi çevresini savunur.

Karıştırılabilecek Türler

En yakın benzer, Küçük Kerkenezdir (Falco naumanni; Lesser Kestrel). Onun erişkin erkeğinde kızıl sırt beneksiz, kanat üstünün bir bölümü mavi-gridir; belirgin koyu bıyık bulunmaz. Kerkenez erkeğinin sırtı benekli ve bıyığı daha seçilirdir. Küçük Kerkenezin açık, Kerkenezin koyu tırnakları yakın ve net görüşte yardımcıdır; çoğu arazi gözleminde bu ayrıntı seçilemez. Dişi ve gençler çok daha benzerdir. Daha soluk kanat altı ve daha silik bıyık Küçük Kerkenezi destekler, ancak iyi görünmeyen bir kuşta tek işaretle karar verilmez.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Tarım alanları, meralar, bozkırlar ve kent çevresindeki açıklıklarda av arar. Farklı yaşam alanlarını bir arada bulunduran, yoğun işlenmeyen tarım arazilerinden yararlanabilir.

Yuva Yeri

Yeni bir yuva örmek yerine eski karga yuvalarını ve oyukları kullanır; yuva kutularına da yerleşebilir. BTO’nun Britanya kuşları için hazırladığı uzman derlemede tipik yumurta sayısı 4–5, kuluçka süresi 28–29 gün, yavruların uçabilecek duruma gelmesi 32–37 gündür. Kuluçkayı çoğunlukla dişi yürütür; erkek de zaman zaman katılır. Etkin yuva yakından incelenerek kuşlar rahatsız edilmemelidir.

Günlük Alan Kullanımı

Kuzeydoğu İngiltere’de 2006–2008 üreme dönemlerinde, altı alandaki yedi çiftin avlanması gözlendi. Çalışmanın yayımlanmış özetine göre, yeni biçilmiş kısa otlu yerler kullanılabilir alanlara oranla daha çok seçiliyordu. Araştırmacılar, uzun otlu besin barınaklarıyla kısa otlu avlanma açıklıklarının yan yana bulunmasını önerdi. Sonuç, bütün çayırın dipten biçilmesi gerektiğini göstermez; belirli bir bölgedeki alan seçimine dayanır.

Dünya Yayılışı

Kerkenez Avrupa, Asya ve Afrika’nın geniş bir bölümünde yaşar; Madeira, Kanarya ve Yeşil Burun adalarında da kendine özgü alt türleri bulunur. Güncel AviList, güney Afrika’daki Falco rupicolus’u ayrı tür sayar. Bu nedenle eski, daha geniş kapsamlı Kerkenez haritaları güncel taksonun dağılımıyla birebir aynı değildir.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de üreyen bir türdür. BirdLife’ın 2021 Avrupa derlemesindeki Türkiye kaydı, 2002–2012 dönemine ait 7.000–10.000 çift tahminini verir. Bu, sınırlı veriden genişletilen bir tahmindir; güncel bir ülke sayımı değildir. Aynı derlemede Türkiye nüfusunun artış ya da azalış yönü, yetersiz veri nedeniyle belirsizdir.

Göç Yolculuğu

Hareketleri bütün nüfuslarda aynı değildir. OSME’nin bölgesel uzman listesinde, geniş alana yayılan tinnunculus alt türünün bölgenin önemli bölümünde yerleşik, kuzeyde ise göçmen olduğu belirtilir. Kuzeyden ayrılan kuşlar kışı daha güneyde geçirir. Bu genel örüntü, Türkiye’de görülen her kuşun aynı göç yolunu izlediği anlamına gelmez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Tarla fareleri gibi küçük memeliler önemli avlarıdır. Büyük böcekler, çekirgeler, kertenkeleler ve küçük kuşları da yakalar; besinleri bölgeye göre değişir.

Nasıl Avlanır?

Avını yukarıdan arayıp üzerine iner. Havada kanat çırparak durmanın yanında, yüksek bir tünekten çevreyi izleyip yere atılarak da avlanır. Başarılı bir dalıştan sonra avını yiyebileceği bir yere taşıyabilir.

İlginç Bilgiler

## Morötesi İzler Hakkındaki İlk Deneyler Finlandiya’da yürütülen ve 1995’te yayımlanan deneyler, Kerkenezlerin kemirgenlerin idrar izlerini morötesi ışık yardımıyla kullanabildiği görüşünü doğurdu. Makalenin özeti, tutsak kuş deneyleriyle yuva kutularının yakınındaki yapay idrar ve dışkı izlerine yönelik avlanma tercihini anlatır. Ancak bu, her dalışın nedenini veya yalnız idrarın etkisini açıklayan sınırsız bir kanıt değildir. ## Aynı Görüşü Sorgulayan Yeni Ölçümler 2013 tarihli bir araştırma bu görüşü sorguladı. Güney İsveç’te, çalışma dışındaki nedenlerle uyutulmuş yırtıcılardan alınan gözler incelendi; Kerkenez yalnız bir bireyle temsil ediliyordu. İki kemirgen türünün idrarında belirgin morötesi yansıma bulunmadı. Renk görme hesapları ise doğrudan Kerkenez için değil, başka iki yırtıcı türü için yapıldı. Araştırmacılar benzer sonucun Kerkenez için de geçerli olabileceğini önerdi. Dolayısıyla “Kerkenez fare idrarını kesinlikle morötesi bir işaret olarak görür” sözü yerleşmiş gerçek diye sunulamaz. Bu çalışma, kuşun av ararken kokuyu kullandığını da deneyle göstermedi. ## Sık Görülmek ile Nüfusun Durumu Bir bölgede sık görülmek, nüfusun her yerde iyi durumda olduğu anlamına gelmez. BTO’nun Birleşik Krallık izlemesinde Kerkenez üreme nüfusu 1995–2024 arasında %39 azalmıştır. Kurum, olası etkenlerle genel nüfus değişimi arasındaki bağın henüz tam açıklanmadığını belirtir. Bu sonuç Türkiye’nin eğilimi yerine kullanılamaz; yalnız yuva kutusu sayısını artırmak da bütün nedenleri ortadan kaldırmış sayılmaz.

Küçük Kerkenez

Falco naumanni

Takım Falconiformes
Familya Doğangiller (Falconidae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Açık tırnak, lekesiz erkek sırtı, gri kanat paneli, sade yüz ve koloni davranışı.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Küçük Kerkenez (Falco naumanni), Kerkeneze benzeyen narin yapılı, uzun kanatlı ve kuyruklu küçük bir doğandır. İngilizce adı Lesser Kestrel’dir. Erkek daha kolay, kahverengi dişi ve gençler ise daha güç ayırt edilir.

Genel Görünüm ve Duruş

Konmuş kuşta kanat uçları, kuyruğun uç bölümündeki geniş koyu banda kadar uzanabilir. Kuyruk, Kerkenezinkine göre biraz daha kısadır.

Göz koyu kahverengidir; sarı olan gözün çevresindeki halkadır. Gaganın tabanındaki tüysüz bölüm ve ayaklar da sarıdır. Tırnaklar beyazımsıdır; bu küçük ayrıntı ancak yakından ve iyi ışıkta değerlendirilebilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin erkeğin başı ve kuyruğu mavi-gridir. Sırtı lekesiz kestane rengindedir; kanadın üstündeki geniş mavimsi alan, koyu uçuş tüyleriyle karşıtlık oluşturur. Alt tarafı açık devetüyü renginde, küçük koyu beneklidir. Kuyruğun ucuna yakın geniş siyah bant bulunur.

Dişinin başı çizgili, sırtı koyu desenli ve kuyruğu bantlıdır. Kuyrukta gri renk de görülebilir; bu yüzden gri kuyruk tek başına erkek olduğunu göstermez. Erkeğin geniş mavi kanat alanı ve lekesiz sırtı dişide bulunmaz.

Genç kuşlar dişiye benzer. Tüy desenleri yeterince belirgin olmadığında genç erkek ile dişiyi güvenilir biçimde ayırmak mümkün değildir. İlk kısmi tüy değişiminden sonra vücut erişkine benzeyebilirken kanat ve kuyrukta gençlik tüyleri kalır. Bazı ikinci yıl erkekleri hâlâ dişiye benzer görünebilir; kahverengi bir kuşu hemen dişi saymayın.

Uçuşta Görünüm

Uçuşu hafif, hızlı kanat çırpışlıdır. Kerkeneze göre kanat uçları biraz daha yuvarlak, hareketleri daha zarif görünebilir. Havada asılı kalarak yere bakar, ancak bunu Kerkenez kadar uzun süre sürdüremeyebilir. Dişi ve gençlerde koyu dış kanat ile daha açık iç bölüm arasındaki karşıtlık yardımcıdır.

Ses ve Davranış

Çağrısı Kerkenezinkine benzer, fakat daha boğuk ve uzatılmış duyulur. Uçuşta tiz, tekrarlı sesler çıkarabilir.

Topluluk halinde yaşaması belirgindir. Üreme döneminde koloniler oluşturur; kışlama alanlarında ortak tüneklere toplanır ve yiyeceğin bol olduğu yerlerde birlikte avlanabilir. Kur sırasında erkek, dişinin üzerinde daireler çizerek uçabilir ve yerdeki dişiye doğru dalışlar yapabilir.

Karıştırılabilecek Türler

Kerkenez (Falco tinnunculus), özellikle dişi ve genç kuşlarda başlıca benzer türdür. Erkek Kerkenezin kestane sırtı siyah beneklidir; tırnakları koyudur ve yüzündeki bıyık benzeri koyu çizgi daha belirgindir. Kahverengi kuşlarda yüz, üst taraf deseni, kanat oranları ve tırnak rengi birlikte incelenmelidir.

Aladoğan (Falco vespertinus), erişkin erkekte gövdesi ve kanatları da koyu mavimsi-gri olan, bacak çevresinde kızıl tüyler taşıyan bir doğandır. Dişisi açık renkli başı, mavimsi-gri üst tarafı ve koyu kanat bantlarıyla ayrılır. “Kızıl Ayaklı Doğan” adı burada ikinci bir türü anlatmaz; aynı bilimsel ada ait bu kuşla yapılan karşılaştırmadır.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Üreme alanlarında kurak ve açık arazileri kullanır. Köy ve kasabalardaki yapılar ile bunların çevresindeki avlanma açıklıkları bir arada önem taşır.

Yuva Yeri

Duvar ve çatı boşlukları, eski binalar, harabeler, kaya yüzeylerindeki oyuklar ve taş ocakları yuva yeri olabilir. BirdLife Güney Afrika’nın türün üreme alanlarına ilişkin uzman derlemesi, genellikle 3–6 yumurta ve 26–29 günlük kuluçka bildirir. İki eş de katılır, fakat kuluçkayı çoğunlukla dişi sürdürür. Yavrular yaklaşık 36 günde uçabilecek duruma gelir, ardından yaklaşık bir hafta daha ebeveynlerine bağımlı kalır. Bunlar Türkiye’de ölçülmüş bir yuva örnekleminin sonuçları değildir. Yuva boşluğuna yaklaşarak kuşları rahatsız etmeyin.

Günlük Alan Kullanımı

Güney Portekiz’de Belver, Pardieiro ve Mértola kolonilerinden 2000 ve 2004 yıllarında toplam 88 yetişkin radyo vericileriyle izlendi. Belver ve Pardieiro’daki beslenme noktaları koloniye daha yakınken Mértola’daki kuşlar daha uzağa gidiyordu. Araştırma, nadasların ve tahıl tarlalarının alan kullanımındaki önemini gösterdi; bir koloninin avlanma uzaklığı bütün tür için sabit mesafe değildir.

Dünya Yayılışı

Üreme alanı Akdeniz havzasından doğu Çin’e kadar uzanır. Kışın güney Asya ve güney Afrika’ya kadar görülebilir. Güncel taksonomi bu alan boyunca Küçük Kerkenezi tek bir tür olarak kabul eder; tanınmış alt türü yoktur.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye için 2021’de yayımlanan İngilizce omurgalı derlemesinde yaz ziyaretçisi ve geçit kuşu olarak listelenir. Bu, üreme döneminde ülkede bulunduğunu ve göç sırasında da görüldüğünü anlatır. Her yerde aynı bollukta olduğu veya tek bir kaydın orada ürediğini kanıtladığı anlamına gelmez.

Göç Yolculuğu

Türün önemli bir bölümü göç eder; ancak Akdeniz’de yerleşik bireylerin bulunduğu topluluklar da vardır. Bu nedenle bütün Küçük Kerkenezleri zorunlu göçmen saymak doğru değildir. İspanya ve İtalya’da izlenen kuşların yolculukları, Türkiye’deki her bireyin aynı yolu kullandığını göstermez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

İri böcekler ve başka eklembacaklılar beslenmesinde önemlidir. Iğdır’ın Aralık ilçesi ile Ağrı Dağı arasındaki yarı kurak alandan 30 Nisan 2018’de toplanan 17 besin yumağında 182 av kaydı belirlendi. Av sayısının yüzde 59,34’ü böceklerden oluşuyordu; böğü denen örümceğimsiler, akrepler, sürüngenler ve az sayıda küçük memeli de saptandı. Bu oran tek yer ve tarihteki küçük örnekleme aittir; yıl boyunca Türkiye’deki bütün kuşların besin oranı değildir.

Nasıl Avlanır?

Alçak uçuşla zemini tarar, kısa süre havada asılı kalıp avının üzerine iner. Bir tünekten bekleyerek ya da yerde yürüyerek de besin arayabilir. Uçan böcekleri havada yakalayabilir ve küçük avlarını uçarken yiyebilir. Kertenkele ve küçük memeli gibi omurgalıları da alır.

İlginç Bilgiler

## Yuva ve Beslenme Alanı Güney Portekiz’deki Mértola kolonisi, yuvayı korumakla beslenme alanını korumanın birlikte düşünülmesi gerektiğini gösterir. 1995–2007 arasında 120’den fazla yapay yuva yeri sağlanmasına karşın çift sayısı 81’den 25’e düştü. Koloni çevresindeki uygun avlanma alanlarının payı da 1990 ile 2002 arasında azalmıştı. Bu gözlemsel çalışmada yuva sayısının tek başına toparlanmayı sağlamadığı görüldü; araştırmacılar habitat bozulmasını düşüşün olası başlıca açıklaması olarak değerlendirdi. ## Gece Yolculuğu Gündüz göç eden bir doğanın gece de yol alabildiğini vericiler ortaya koydu. 2014–2019’da İspanya ve İtalya’da işaretlenen kuşlardan 70 yetişkinin 141 tamamlanmış göç yolculuğu incelendi. Akdeniz ve Sahra gibi geçilmesi güç alanlarda uçuş hem gündüz hem gece sürdü. Bu sonuç, yalnız incelenen göçleri anlatır; her kuşun her gece uçtuğu veya Türkiye’deki bireylerin hızlarının aynı olduğu anlamına gelmez. ## Bölgesel Koruma Durumu Bir türün dünya ölçeğindeki durumu ile bir bölgede yaşadığı sorun aynı olmayabilir. BirdLife Güney Afrika’nın 2025 değerlendirmesi, Güney Afrika, Lesotho ve Esvatini kapsamındaki Küçük Kerkenezi bölgesel olarak “Hassas” sınıfına aldı. Aynı hesap dünya değerlendirmesini “Asgari Endişe” olarak bildirir. Bu iki sınıf çelişmez; farklı coğrafi kapsamları anlatır.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...