Tür Karşılaştırma Ekranı
Kuşların fiziksel özelliklerini, seslerini, habitatlarını ve tanımlarını yan yana karşılaştırmak için iki tür seçin.
Kerkenez
Falco tinnunculus
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Kerkenez, uzun kuyruklu küçük bir doğandır. Kızılımsı üst tarafı, açık renkli ve koyu benekli alt tarafıyla tanınır. Av ararken kanat çırparak havada aynı noktada durabilir. Bu davranışın yanında yüz, sırt ve kuyruk desenini de incelemek gerekir.
Genel Görünüm ve Duruş
İnce gövdeli, uzun kanatlı ve uzun kuyrukludur. Başın iki yanında, gözün altından aşağı inen koyu çizgi bulunur; bu çizgiye bıyık denir. Gaga dibindeki ve göz çevresindeki çıplak deri sarıdır. Gagası kısa ve kancalıdır.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erişkin erkeğin başı ve kuyruğu gri, sırtı siyah benekli kızıl kahverengidir. Kuyruğun ucuna yakın geniş siyah bir bant vardır. Dişide kahverengi üst taraf daha yoğun koyu desenlidir; kuyruğun tamamı boyunca enine bantlar görülür. İleri yaştaki bazı dişilerin kuyruğunda da gri bulunabildiğinden, tek bir gri tüy kesin erkek işareti değildir.
Gençler dişiye benzer. Kanat üstündeki küçük tüylerin açık kenarları, özellikle dış uçuş tüylerini örtenlerde, dikkat çekebilir. Bu ayrım ilk kıştaki kısmi tüy değişiminden önce daha kullanışlıdır. Uzaktaki kahverengi bir kuşun yalnız rengine bakılarak dişi mi genç mi olduğu kesinleştirilemez.
Uçuşta Görünüm
Uçarken uzun kuyruğu ve sivri kanat uçları belirgindir. İlerleme uçuşundaki kanat vuruşları görece sakindir; av ararken aralıklı olarak havada durup aşağıyı tarar. Bu sırada kuyruğunu açabilir. Üstten görünüşteki kızıl sırt ile alttaki açık, benekli gövde farklı yüzeylere ait işaretlerdir.
Ses ve Davranış
Art arda verilen ince, keskin “ki-ki-ki” sesleri özellikle yuva çevresinde duyulur. Kısa veya uzayan başka çağrıları da vardır. Üreme dışında çoğunlukla tek başına görülür; üreme alanında çift, kendi çevresini savunur.
Karıştırılabilecek Türler
En yakın benzer, Küçük Kerkenezdir (Falco naumanni; Lesser Kestrel). Onun erişkin erkeğinde kızıl sırt beneksiz, kanat üstünün bir bölümü mavi-gridir; belirgin koyu bıyık bulunmaz. Kerkenez erkeğinin sırtı benekli ve bıyığı daha seçilirdir. Küçük Kerkenezin açık, Kerkenezin koyu tırnakları yakın ve net görüşte yardımcıdır; çoğu arazi gözleminde bu ayrıntı seçilemez. Dişi ve gençler çok daha benzerdir. Daha soluk kanat altı ve daha silik bıyık Küçük Kerkenezi destekler, ancak iyi görünmeyen bir kuşta tek işaretle karar verilmez.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Tarım alanları, meralar, bozkırlar ve kent çevresindeki açıklıklarda av arar. Farklı yaşam alanlarını bir arada bulunduran, yoğun işlenmeyen tarım arazilerinden yararlanabilir.
Yuva Yeri
Yeni bir yuva örmek yerine eski karga yuvalarını ve oyukları kullanır; yuva kutularına da yerleşebilir. BTO’nun Britanya kuşları için hazırladığı uzman derlemede tipik yumurta sayısı 4–5, kuluçka süresi 28–29 gün, yavruların uçabilecek duruma gelmesi 32–37 gündür. Kuluçkayı çoğunlukla dişi yürütür; erkek de zaman zaman katılır. Etkin yuva yakından incelenerek kuşlar rahatsız edilmemelidir.
Günlük Alan Kullanımı
Kuzeydoğu İngiltere’de 2006–2008 üreme dönemlerinde, altı alandaki yedi çiftin avlanması gözlendi. Çalışmanın yayımlanmış özetine göre, yeni biçilmiş kısa otlu yerler kullanılabilir alanlara oranla daha çok seçiliyordu. Araştırmacılar, uzun otlu besin barınaklarıyla kısa otlu avlanma açıklıklarının yan yana bulunmasını önerdi. Sonuç, bütün çayırın dipten biçilmesi gerektiğini göstermez; belirli bir bölgedeki alan seçimine dayanır.
Dünya Yayılışı
Kerkenez Avrupa, Asya ve Afrika’nın geniş bir bölümünde yaşar; Madeira, Kanarya ve Yeşil Burun adalarında da kendine özgü alt türleri bulunur. Güncel AviList, güney Afrika’daki Falco rupicolus’u ayrı tür sayar. Bu nedenle eski, daha geniş kapsamlı Kerkenez haritaları güncel taksonun dağılımıyla birebir aynı değildir.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye’de üreyen bir türdür. BirdLife’ın 2021 Avrupa derlemesindeki Türkiye kaydı, 2002–2012 dönemine ait 7.000–10.000 çift tahminini verir. Bu, sınırlı veriden genişletilen bir tahmindir; güncel bir ülke sayımı değildir. Aynı derlemede Türkiye nüfusunun artış ya da azalış yönü, yetersiz veri nedeniyle belirsizdir.
Göç Yolculuğu
Hareketleri bütün nüfuslarda aynı değildir. OSME’nin bölgesel uzman listesinde, geniş alana yayılan tinnunculus alt türünün bölgenin önemli bölümünde yerleşik, kuzeyde ise göçmen olduğu belirtilir. Kuzeyden ayrılan kuşlar kışı daha güneyde geçirir. Bu genel örüntü, Türkiye’de görülen her kuşun aynı göç yolunu izlediği anlamına gelmez.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Tarla fareleri gibi küçük memeliler önemli avlarıdır. Büyük böcekler, çekirgeler, kertenkeleler ve küçük kuşları da yakalar; besinleri bölgeye göre değişir.
Nasıl Avlanır?
Avını yukarıdan arayıp üzerine iner. Havada kanat çırparak durmanın yanında, yüksek bir tünekten çevreyi izleyip yere atılarak da avlanır. Başarılı bir dalıştan sonra avını yiyebileceği bir yere taşıyabilir.
İlginç Bilgiler
## Morötesi İzler Hakkındaki İlk Deneyler Finlandiya’da yürütülen ve 1995’te yayımlanan deneyler, Kerkenezlerin kemirgenlerin idrar izlerini morötesi ışık yardımıyla kullanabildiği görüşünü doğurdu. Makalenin özeti, tutsak kuş deneyleriyle yuva kutularının yakınındaki yapay idrar ve dışkı izlerine yönelik avlanma tercihini anlatır. Ancak bu, her dalışın nedenini veya yalnız idrarın etkisini açıklayan sınırsız bir kanıt değildir. ## Aynı Görüşü Sorgulayan Yeni Ölçümler 2013 tarihli bir araştırma bu görüşü sorguladı. Güney İsveç’te, çalışma dışındaki nedenlerle uyutulmuş yırtıcılardan alınan gözler incelendi; Kerkenez yalnız bir bireyle temsil ediliyordu. İki kemirgen türünün idrarında belirgin morötesi yansıma bulunmadı. Renk görme hesapları ise doğrudan Kerkenez için değil, başka iki yırtıcı türü için yapıldı. Araştırmacılar benzer sonucun Kerkenez için de geçerli olabileceğini önerdi. Dolayısıyla “Kerkenez fare idrarını kesinlikle morötesi bir işaret olarak görür” sözü yerleşmiş gerçek diye sunulamaz. Bu çalışma, kuşun av ararken kokuyu kullandığını da deneyle göstermedi. ## Sık Görülmek ile Nüfusun Durumu Bir bölgede sık görülmek, nüfusun her yerde iyi durumda olduğu anlamına gelmez. BTO’nun Birleşik Krallık izlemesinde Kerkenez üreme nüfusu 1995–2024 arasında %39 azalmıştır. Kurum, olası etkenlerle genel nüfus değişimi arasındaki bağın henüz tam açıklanmadığını belirtir. Bu sonuç Türkiye’nin eğilimi yerine kullanılamaz; yalnız yuva kutusu sayısını artırmak da bütün nedenleri ortadan kaldırmış sayılmaz.
Ada Doğanı
Falco eleonorae
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Ada Doğanında çok uzun dar kanat, uzun kuyruk ve ince gövde birlikte aranır. Açık renkli kuşta açık yanak, koyu yanak şeridi ve çizgili pas rengi alt taraf da yardımcıdır.
Genel Görünüm ve Duruş
Ada Doğanı ince gövdeli, uzun kuyruklu ve çok uzun, dar kanatlı orta boy bir doğandır. Tünediğinde kapalı kanat uçları kuyruğun ucuna ulaşabilir veya onu biraz geçebilir.
Açık ve koyu renkli bireyleri vardır. Açık görünümde üst taraf gri veya koyu kahverengi, yanak ve boğaz açıktır; koyu yanak şeridi ile çizgili krem-pas alt taraf seçilir. Koyu görünümde kuş çoğunlukla koyu kahverengidir. Kanat altında koyu örtü tüyleriyle uçuş tüylerinin açık tabanları karşıtlık oluşturur.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Dişi ortalama daha iridir; yalnız büyüklükten kesin eşey seçilemez. Açık ve koyu renkli bireyler her iki eşeyde de bulunur. İspanya’nın Alegranza Adası’nda 2007–2009’da yapılan araştırmada erişkin erkeklerin göz çevresi, gaga dibi ve ayakları parlak sarı; dişilerinki daha donuk gri veya yeşilimsi sarı olarak tarif edilir. Fotoğraf ışığı bu renkleri yanıltabilir.
Genç kuş daha kahverengidir; üst tüylerinde açık kenarlar, alt tarafında koyu çizgiler bulunur. Kanat altındaki açık-koyu farkı erişkindeki kadar güçlü olmayabilir. Yaşa uygun desen, kanat ve kuyruk oranlarıyla birlikte değerlendirilir.
Uçuşta Görünüm
Av ararken deniz veya kayalıklar üzerinde süzülebilir. Avına yöneldiğinde hızlanır, çevik dönüşler ve dik dalışlar yapar. Göç uçuşunda kanat vuruşları daha yavaş ve derindir.
Ses ve Davranış
Üreme topluluğunda keskin, hızlı tekrarlanan “kiye, kiye, kiye” benzeri çağrılar çıkarır. Benzer sesler başka doğanlarda da bulunduğundan görünüşü de değerlendirilmelidir.
Karıştırılabilecek Türler
Delice Doğan, Ada Doğanına göre daha kısa kuyruklu ve daha küçük yapılıdır. Erişkin Delice Doğanda bacakların üstünü ve kuyruğun altını örten kızıl tüyler belirgindir. Genç Delice Doğanda bu kızıllık bulunmadığından, erişkin için yararlı olan işaret genç kuşa aynen uygulanmaz. Uzunluk oranları ve kanat altı deseni birlikte değerlendirilmelidir.
Gri Doğanın erişkini, özellikle kötü ışıkta koyu renkli Ada Doğanına benzeyebilir. Gri Doğan genellikle daha küçük, daha açık gri ve daha kısa kuyrukludur. Ortadaki kuyruk tüylerinin biraz daha uzun olması kuyruk ucuna kama görünümü verir. Genç Gri Doğan erişkin gibi düz gri değildir; üst tarafı kahverengimsi, alt tarafı koyu desenlidir. Bu yüzden iki türün erişkinleri için kullanılan renk karşılaştırması gençlere doğrudan uygulanmaz.
Yuva, Yumurta ve Kuluçka
Genellikle 2–3 yumurta ve yılda bir üreme görülür. Uzman derlemeleri kuluçkayı 28–30 veya 28–33 gün; ilk uçuşu yaklaşık 30 ya da 35–40 gün verir. Bunlar Türkiye ölçümleri değildir ve farklı uçuş aşamaları aynı sayılmamalıdır. Kuluçkayı ağırlıkla dişi üstlenir, erkek av getirir.
Biyometri
| Ölçü | Erkek | Dişi |
| --- | --- | --- |
| Toplam boy | 38 cm | 38 cm |
| Kanat açıklığı | 90 cm | 105 cm |
| Ağırlık | 341 g | 414 g |
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Üreme alanları deniz adaları, küçük adacıklar ve ulaşılması güç sarp kıyı falezleridir. Bazı koloniler anakara kıyısındadır. Yuvalama kayalığı dışında da besin aranır. Koloninin altına tekneyle yaklaşılmamalı, kayalığa tırmanılmamalı veya drone uçurulmamalıdır.
Yuva Yeri
Yuva, toprak veya gevşek taş parçalarında açılmış sığ bir çukurdur; dal yığını kurulmaz. Kaya oyuğu, korunaklı çıkıntı, büyük taş altı ya da seyrek çalı dibi kullanılabilir. Rüzgârdan korunmuş noktalar kullanılır. Çiftler, aynı toplulukta yuvalasalar da yuvanın çevresindeki küçük alanı savunur.
Günlük Alan Kullanımı
Göçte sulak alan ve akarsu vadilerinde durabilir, yüksek ağaçlara konabilir. Madagaskar’daki kışlama döneminde orman ve açık ağaçlıkları da kullanır. Alarm veren veya avla yuvaya dönemeyen kuştan uzaklaşılmalıdır.
Dünya Yayılışı
Akdeniz havzası ve doğu Atlantik adalarında koloniler halinde ürer. Kanarya Adaları, Fas’ın Atlantik kıyıları, Balearlar, Sardinya, Sicilya çevresi, Hırvatistan kıyıları, Ege adaları, Girit, Kıbrıs ve Türkiye kıyıları bu dağılımın parçalarıdır. Koloniler kesintisiz bir kıyı şeridi oluşturmaz; yuvalar uygun ada ve sarp kıyılarda kümelenir.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye’de Ege ve Akdeniz kıyılarıyla adalarında yazın ve göç dönemlerinde görülen, uygun yerlerde üreyen bir doğandır. Antalya’nın Adrasan çevresinde 2013–2018 yıllarında yürütülen araştırmada nisan ile ekim arasındaki gözlemlerde düzenli olarak kaydedilmiş ve üremesi belgelenmiştir. Araştırmacılar bazı çiftleri görmüş, ancak hepsinin yuvasını bulamamıştır; görülen çift sayısı ile kesin bulunan yuva sayısı bu nedenle aynı değildir. Bu yerel çalışma Türkiye’deki bütün kıyıların üreyen kuş sayısını vermez. Akdeniz genelinde üreme, çoğu yırtıcıya göre geç gerçekleşir; yavru büyütme dönemi yaz sonu ve sonbahardaki küçük kuş göçüyle örtüşür.
Göç Yolculuğu
Ada Doğanı Sahra’yı ve tropikal Afrika’yı aşan uzun mesafeli bir göçmendir. Üreme sonrasında Afrika üzerinden başlıca Madagaskar’a ulaşır. İtalya’nın Sardinya Adası’nda 2003–2006 döneminde izlenen kuşları ele alan araştırma, bireylerin aynı dar kıyı yolunu kullanmadığını göstermiştir. İzlenen gençler ve erişkinler farklı yollar izlemiş, bazı gençler Batı Afrika’da mola vermiştir. Bu sonuç, Türkiye’deki her kuşun aynı ülkelerden geçtiği veya aynı mesafeyi uçtuğu anlamına gelmez. Bir haritadaki tek gözlem de kuşun bütün göç yolunu göstermez.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Besini mevsime göre değişir. Kışlama, ilkbahar göçü ve üreme öncesinde yusufçuk, çekirge, cırcır böceği, kelebek, güve ve kanatlı karınca gibi böcekler önemlidir. Akdeniz ülkeleri ve Kanarya Adaları’nı kapsayan 2025 derlemesinde böcekçilliğin yaşam döngüsünün büyük bölümünde sürdüğü, yumurtlama ve yavru büyütürken küçük göçmen kuşların payının arttığı anlatılır. Bölgesel av oranları bütün kolonilere genellenmez.
Nasıl Avlanır?
Avını uçuş sırasında ayaklarıyla yakalar. Yunanistan’ın Girit çevresindeki Dionysades Adaları’nda 1965–2001 arasındaki 26 arazi ziyaretine dayanan çalışmada, avın bol olduğu günlerde yakalanan fazla kuşların yuva yakınındaki besin depolarında saklanıp av azaldığında tüketildiği anlatılır. Bu yerel kayıt her bireyin her gün aynı davranışı yaptığını göstermez. Kuşu çekmek için yem atılmamalıdır.
İlginç Bilgiler
## Genç Kuşların İlk Geri Dönüşü İspanya’nın Kanarya Adaları’ndaki Alegranza’da yapılan izlemelerde, 2010’da yavruyken halkalanan bazı kuşlar 2011’de doğdukları toplulukta yeniden görülmüştür. Bu yaşta geri dönmek, mutlaka üremek anlamına gelmez. Araştırmacılar, gençlerin sonraki yıllarda kullanabilecekleri alanları ve erişkinlerin davranışlarını tanımasının olası bir yarar olduğunu tartışır. Bu açıklama araştırmacıların yorumudur; her genç kuşun niyetinin doğrudan ölçüldüğü bir sonuç değildir. ## Tüy Renginin Kalıtsal Temeli İspanya’nın Alegranza Adası’nda 2007–2009 yıllarında yürütülen bir araştırma, tüy rengindeki farkın kalıtsal temelini incelemiştir. Tüylere koyu renk veren maddenin üretiminde rol alan MC1R adlı gendeki bir farklılık, incelenen kuşların açık veya koyu görünümüyle eşleşmiştir. Böylece yalnız gözle görülen renk farkı ile aileden yavruya aktarılan özellik arasında bağlantı kurulmuştur. Aynı araştırmada ölçülen bağışıklık tepkisi, bir kuşun renginden genel sağlık durumunu kesin olarak anlama yöntemi değildir. ## Kışın Aynı Alanlara Dönüş Madagaskar’daki 2003–2014 kışlama izlemelerini değerlendiren ve 2017’de yayımlanan bir araştırmada, birden fazla kış boyunca izlenebilen altı erişkinin kullandığı alanların büyük ölçüde örtüştüğü görülmüştür. Farklı üreme topluluklarından gelen kuşlar da kışın aynı bölgeleri kullanabilmiştir. Bu nedenle birbirinden uzak kıyılarda üreyen kuşların korunması, ortak kışlama alanlarının durumuyla bağlantılıdır. Araştırmanın iklim senaryolarıyla ürettiği gelecek haritaları ise gerçekleşmiş dağılım kayıtları değil, koşullara bağlı öngörülerdir. ## Besin Çeşitliliği Nasıl Araştırılır? Akdeniz ülkeleri ve Kanarya Adaları’ndaki beslenme araştırmalarını bir araya getiren 2025 tarihli derleme, av olarak kaydedilmiş 120 böcek türü veya görünüşüne göre ayrılmış böcek grubunu bildirir. Kayıtlar 47 böcek familyasına yayılır. Bu toplam, tek bir kuşun midesinden çıkan çeşit sayısı değildir: farklı yerlerde, yıllarda ve yöntemlerle toplanmış bulguların birleşimidir. Yalnız avı uzaktan izlemekle, kuşun çıkardığı sindirilmemiş besin topağını incelemek aynı ayrıntı düzeyini sağlamaz. ## Adının Arkasındaki Koruma Öyküsü İngilizce ve bilimsel adı, İtalya’nın Sardinya Adası’nda hüküm süren Eleonora d’Arborea’yı anar. Sardinya Orman Koruma kurumunun açıklaması, onun 1392 tarihli Carta de Logu düzenlemesinde erişkin doğanların avlanmasını ve yuvalardan yavru alınmasını yasakladığını belirtir. Türün adı bu tarihsel koruma girişimini hatırlatır.
