Tür Karşılaştırma Ekranı
Kuşların fiziksel özelliklerini, seslerini, habitatlarını ve tanımlarını yan yana karşılaştırmak için iki tür seçin.
Kerkenez
Falco tinnunculus
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Kerkenez, uzun kuyruklu küçük bir doğandır. Kızılımsı üst tarafı, açık renkli ve koyu benekli alt tarafıyla tanınır. Av ararken kanat çırparak havada aynı noktada durabilir. Bu davranışın yanında yüz, sırt ve kuyruk desenini de incelemek gerekir.
Genel Görünüm ve Duruş
İnce gövdeli, uzun kanatlı ve uzun kuyrukludur. Başın iki yanında, gözün altından aşağı inen koyu çizgi bulunur; bu çizgiye bıyık denir. Gaga dibindeki ve göz çevresindeki çıplak deri sarıdır. Gagası kısa ve kancalıdır.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erişkin erkeğin başı ve kuyruğu gri, sırtı siyah benekli kızıl kahverengidir. Kuyruğun ucuna yakın geniş siyah bir bant vardır. Dişide kahverengi üst taraf daha yoğun koyu desenlidir; kuyruğun tamamı boyunca enine bantlar görülür. İleri yaştaki bazı dişilerin kuyruğunda da gri bulunabildiğinden, tek bir gri tüy kesin erkek işareti değildir.
Gençler dişiye benzer. Kanat üstündeki küçük tüylerin açık kenarları, özellikle dış uçuş tüylerini örtenlerde, dikkat çekebilir. Bu ayrım ilk kıştaki kısmi tüy değişiminden önce daha kullanışlıdır. Uzaktaki kahverengi bir kuşun yalnız rengine bakılarak dişi mi genç mi olduğu kesinleştirilemez.
Uçuşta Görünüm
Uçarken uzun kuyruğu ve sivri kanat uçları belirgindir. İlerleme uçuşundaki kanat vuruşları görece sakindir; av ararken aralıklı olarak havada durup aşağıyı tarar. Bu sırada kuyruğunu açabilir. Üstten görünüşteki kızıl sırt ile alttaki açık, benekli gövde farklı yüzeylere ait işaretlerdir.
Ses ve Davranış
Art arda verilen ince, keskin “ki-ki-ki” sesleri özellikle yuva çevresinde duyulur. Kısa veya uzayan başka çağrıları da vardır. Üreme dışında çoğunlukla tek başına görülür; üreme alanında çift, kendi çevresini savunur.
Karıştırılabilecek Türler
En yakın benzer, Küçük Kerkenezdir (Falco naumanni; Lesser Kestrel). Onun erişkin erkeğinde kızıl sırt beneksiz, kanat üstünün bir bölümü mavi-gridir; belirgin koyu bıyık bulunmaz. Kerkenez erkeğinin sırtı benekli ve bıyığı daha seçilirdir. Küçük Kerkenezin açık, Kerkenezin koyu tırnakları yakın ve net görüşte yardımcıdır; çoğu arazi gözleminde bu ayrıntı seçilemez. Dişi ve gençler çok daha benzerdir. Daha soluk kanat altı ve daha silik bıyık Küçük Kerkenezi destekler, ancak iyi görünmeyen bir kuşta tek işaretle karar verilmez.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Tarım alanları, meralar, bozkırlar ve kent çevresindeki açıklıklarda av arar. Farklı yaşam alanlarını bir arada bulunduran, yoğun işlenmeyen tarım arazilerinden yararlanabilir.
Yuva Yeri
Yeni bir yuva örmek yerine eski karga yuvalarını ve oyukları kullanır; yuva kutularına da yerleşebilir. BTO’nun Britanya kuşları için hazırladığı uzman derlemede tipik yumurta sayısı 4–5, kuluçka süresi 28–29 gün, yavruların uçabilecek duruma gelmesi 32–37 gündür. Kuluçkayı çoğunlukla dişi yürütür; erkek de zaman zaman katılır. Etkin yuva yakından incelenerek kuşlar rahatsız edilmemelidir.
Günlük Alan Kullanımı
Kuzeydoğu İngiltere’de 2006–2008 üreme dönemlerinde, altı alandaki yedi çiftin avlanması gözlendi. Çalışmanın yayımlanmış özetine göre, yeni biçilmiş kısa otlu yerler kullanılabilir alanlara oranla daha çok seçiliyordu. Araştırmacılar, uzun otlu besin barınaklarıyla kısa otlu avlanma açıklıklarının yan yana bulunmasını önerdi. Sonuç, bütün çayırın dipten biçilmesi gerektiğini göstermez; belirli bir bölgedeki alan seçimine dayanır.
Dünya Yayılışı
Kerkenez Avrupa, Asya ve Afrika’nın geniş bir bölümünde yaşar; Madeira, Kanarya ve Yeşil Burun adalarında da kendine özgü alt türleri bulunur. Güncel AviList, güney Afrika’daki Falco rupicolus’u ayrı tür sayar. Bu nedenle eski, daha geniş kapsamlı Kerkenez haritaları güncel taksonun dağılımıyla birebir aynı değildir.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye’de üreyen bir türdür. BirdLife’ın 2021 Avrupa derlemesindeki Türkiye kaydı, 2002–2012 dönemine ait 7.000–10.000 çift tahminini verir. Bu, sınırlı veriden genişletilen bir tahmindir; güncel bir ülke sayımı değildir. Aynı derlemede Türkiye nüfusunun artış ya da azalış yönü, yetersiz veri nedeniyle belirsizdir.
Göç Yolculuğu
Hareketleri bütün nüfuslarda aynı değildir. OSME’nin bölgesel uzman listesinde, geniş alana yayılan tinnunculus alt türünün bölgenin önemli bölümünde yerleşik, kuzeyde ise göçmen olduğu belirtilir. Kuzeyden ayrılan kuşlar kışı daha güneyde geçirir. Bu genel örüntü, Türkiye’de görülen her kuşun aynı göç yolunu izlediği anlamına gelmez.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Tarla fareleri gibi küçük memeliler önemli avlarıdır. Büyük böcekler, çekirgeler, kertenkeleler ve küçük kuşları da yakalar; besinleri bölgeye göre değişir.
Nasıl Avlanır?
Avını yukarıdan arayıp üzerine iner. Havada kanat çırparak durmanın yanında, yüksek bir tünekten çevreyi izleyip yere atılarak da avlanır. Başarılı bir dalıştan sonra avını yiyebileceği bir yere taşıyabilir.
İlginç Bilgiler
## Morötesi İzler Hakkındaki İlk Deneyler Finlandiya’da yürütülen ve 1995’te yayımlanan deneyler, Kerkenezlerin kemirgenlerin idrar izlerini morötesi ışık yardımıyla kullanabildiği görüşünü doğurdu. Makalenin özeti, tutsak kuş deneyleriyle yuva kutularının yakınındaki yapay idrar ve dışkı izlerine yönelik avlanma tercihini anlatır. Ancak bu, her dalışın nedenini veya yalnız idrarın etkisini açıklayan sınırsız bir kanıt değildir. ## Aynı Görüşü Sorgulayan Yeni Ölçümler 2013 tarihli bir araştırma bu görüşü sorguladı. Güney İsveç’te, çalışma dışındaki nedenlerle uyutulmuş yırtıcılardan alınan gözler incelendi; Kerkenez yalnız bir bireyle temsil ediliyordu. İki kemirgen türünün idrarında belirgin morötesi yansıma bulunmadı. Renk görme hesapları ise doğrudan Kerkenez için değil, başka iki yırtıcı türü için yapıldı. Araştırmacılar benzer sonucun Kerkenez için de geçerli olabileceğini önerdi. Dolayısıyla “Kerkenez fare idrarını kesinlikle morötesi bir işaret olarak görür” sözü yerleşmiş gerçek diye sunulamaz. Bu çalışma, kuşun av ararken kokuyu kullandığını da deneyle göstermedi. ## Sık Görülmek ile Nüfusun Durumu Bir bölgede sık görülmek, nüfusun her yerde iyi durumda olduğu anlamına gelmez. BTO’nun Birleşik Krallık izlemesinde Kerkenez üreme nüfusu 1995–2024 arasında %39 azalmıştır. Kurum, olası etkenlerle genel nüfus değişimi arasındaki bağın henüz tam açıklanmadığını belirtir. Bu sonuç Türkiye’nin eğilimi yerine kullanılamaz; yalnız yuva kutusu sayısını artırmak da bütün nedenleri ortadan kaldırmış sayılmaz.
Boz Doğan
Falco columbarius
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Boz Doğan küçük, sıkı gövdeli ve güçlü bir doğandır. Sivri kanatlarını hızlı ve art arda vurarak uçar. Alt tarafındaki koyu çizgiler ve bantlı kuyruğu, uçuş biçimiyle birlikte değerlendirilmelidir.
İngilizce adı Merlin, bilimsel adı Falco columbarius’tur. AviList v2025b bu tür içinde dokuz alt tür tanır. Bu nedenle farklı ülkelerdeki bütün Boz Doğanların aynı koyulukta görünmesi beklenmez.
Genel Görünüm ve Duruş
Boz Doğan geniş göğüslü, toplu yapılıdır. Tünemiş kuşun kanat uçları kuyruğun sonuna ulaşmaz.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Avrasya erkeğinin üst tarafı genellikle gri, alt tarafı devetüyü renkli ve çizgilidir. Dişi ile gençler daha kahverengidir. Kahverengi bir kuş bu yüzden otomatik olarak erişkin dişi sayılmaz. Daha iri görünmek de ölçeği bilinmeyen tek bir fotoğrafta eşeyi kesinleştirmez.
Renk farkının coğrafi bir yönü de vardır. Cornell’in Kuzey Amerika karşılaştırmasında kıyıdaki koyu topluluklar ile daha soluk kır toplulukları ayrılır. Türkiye’nin doğusuna kadar kışlayabilen pallidus grubunun erkeği ise açık gri üstlüdür. Bu biçimler, aynı kuşun art arda geçtiği yaş evreleri değildir.
Uçuşta Görünüm
Sivri kanatlarla güçlü, hızlı ve kesintisiz vuruşlar yapar. Küçük kuşların peşinden ani yön değişiklikleriyle gidebilir. Kanat altı koyudur; bu özelliği çizgili gövdeyle birlikte değerlendirin.
Ses ve Davranış
Alarmı erkeklerde hızlı, tiz “ki ki ki” dizileri olarak tarif edilir; dişinin sesi daha kalındır. Üreme dışında genellikle sessizdir.
Karıştırılabilecek Türler
Kerkenezin (Falco tinnunculus; İngilizce Common Kestrel veya Eurasian Kestrel) erkeğinde kızıl sırt, gri baş ve geniş koyu uç bantlı gri kuyruk görülür. Avlanırken havada asılı kalması da tipiktir. Boz Doğan erkeğinin daha bütünlüklü gri üst tarafıyla karşılaştırırken yaş ve eşeyi de hesaba katın.
Atmaca (Accipiter nisus; Eurasian Sparrowhawk) benzer büyüklükte ve uzun kuyrukludur. Ayrımda Boz Doğanın sivri kanatları ve hızlı vuruş düzeni önemlidir.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Kuzey Avrupa’daki aesalon topluluğu parçalı orman, tundra, fundalık ve turbalıkları kullanır. Küçük kuş avının bulunduğu açık veya yarı açık alanlar önemlidir.
Yuva Yeri
Kendi dal yuvasını kurmaz; bölgeye göre eski bir karga veya yırtıcı kuş yuvasını kullanabilir, açık tundrada yerde de yuvalanabilir. BTO’nun Britanya kuşları derlemesinde tipik yumurta sayısı 4–5, gözlenen kuluçka aralığı 28–32 gündür. Kuluçkayı çoğunlukla dişi, bazen erkek yapar. Yavruların uçacak duruma gelmesi için tipik süre 27,5–30,5 gün verilir. Bunlar Türkiye’deki bir yuva grubundan elde edilmiş sonuçlar değildir. Yuvaya yaklaşmayın ve yerini paylaşmayın.
Günlük Alan Kullanımı
Kışın küçük kuş sürülerinin bulunduğu açık kır, tarla ve kıyı alanlarında aranabilir. Cornell’in hesabı çayırları ve açık ormanları da kapsar. Bu alanlar av arama ortamıdır; bir kıyıda görülmesi kuşun su içinde avlandığı anlamına gelmez.
Dünya Yayılışı
Kuzey Amerika ile Avrasya’nın kuzey kuşağında yayılır. AviList’in alt tür alanları İzlanda’dan kuzey Avrasya’ya, Sibirya’ya, Orta Asya’nın bozkır ve dağlarına; öte yanda Kuzey Amerika’ya uzanır. Üreme ve kışlama alanları aynı değildir.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye, türün kışlama coğrafyası içindedir. Göksu Deltası’nda 12–18 Mart 2000’de yapılan yırtıcı kuş araştırmasında Boz Doğan hemen her gün bir–iki kuşla gözlendi. Bu tarihli kayıt, aynı sayının her kış bütün Türkiye için geçerli olduğu veya bölgede ürediği anlamına gelmez.
Göç Yolculuğu
Avrupa göç atlasında İzlanda kuşlarının güneydoğuya, Britanya kuşlarının ada içinde güneye veya Avrupa kıtasına, kıtadaki kuzey kuşlarının ise çoğunlukla güneybatıya hareketleri ayrılır. Bu farklı bağlantılar tek bir zorunlu boğaz geçidine işaret etmez. Atlas, en az 50 kilometre uzaklıktaki yeniden bulunmaları haritalar; yakın çevrede kalan kuşlar aynı biçimde görünmez.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Temel besini, uçarken yakaladığı kuşlardır. Kıyılarda küçük kıyı kuşlarının bulunduğu alanları da kullanır. Göksu Deltası’nın Mart 2000 gözlemlerinde bir dişinin havada Kır Kırlangıcı yakaladığı kaydedilmiştir. Tek av kaydı, bütün beslenmesinin o türden oluştuğunu göstermez.
Nasıl Avlanır?
Avını tünekten bekler veya uçarak arar; yakaladığını çoğu kez yerde ya da alçak bir tünekte yer. Zaman zaman büyük böcek ve küçük memeliler de alır.
İlginç Bilgiler
## Yuva Kamerasıyla Görülen İş Bölümü Kanada’nın Weyburn kentinde, richardsonii alt türünden bir çift ile dört yavrusu 25 Nisan–22 Temmuz 2020 arasında bir yuva kamerasıyla izlendi. 2022’de yayımlanan çalışmada dişi, küçük yavruların ısıtılması ve beslenmesinde öne çıkarken erkek ilk dönemde çoğunlukla avı dişiye getiriyordu. Bu yuvada erkek, yavruların ortalama çıkım tarihinden 17 gün sonra avı doğrudan yavrulara taşımaya başladı. Kamera, erişkinleri yalnız yuvaya girip çıkarken görmekle yavruya kimin nasıl besin verdiğini izlemenin farklı bilgiler sağladığını gösterir. Bunun bir çiftin ve bir sezonun kaydı olduğu unutulmamalıdır; Türkiye’de görülen bütün kuşlara değişmez bir iş bölümü veya gün çizelgesi olarak aktarılamaz. ## Aynı Kentte Üremek ve Kışlamak Boz Doğan her yerde aynı ölçüde göç etmez. Kanada’nın Saskatoon kentindeki 1985–1988 araştırmasında kışın 22–38 kuştan oluşan topluluk, neredeyse bütünüyle yerel doğumlu kuşlardan oluşuyordu. Kışın yakalanan 45 kuştan 20’si daha sonra kentte üredi. Araştırmacılar, kışı aynı yerde geçiren bazı erkeklerin üreme alanına daha aşina olmasının bir yarar sağlayabileceğini öne sürdü. Bu olası açıklama, göç etmemenin her kuşta daha başarılı üreme sağladığının deneysel kanıtı değildir. Başka bir kentte görülen kış kuşunun orada doğduğunu veya yazın aynı yerde yuvalayacağını da göstermez.
