Tür Karşılaştırma Ekranı
Kuşların fiziksel özelliklerini, seslerini, habitatlarını ve tanımlarını yan yana karşılaştırmak için iki tür seçin.
Kızıl Akbaba
Gyps fulvus
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Çok geniş kanatlar, kanatlara göre küçük görünen baş ve kısa kuyruk Kızıl Akbabanın ilk tanı işaretleridir. Renk ve yaş özellikleri de birlikte incelenir.
Genel Görünüm ve Duruş
Uzun boyun, ince beyazımsı hav tüyleriyle kaplıdır. Dibinde kabarık bir tüy yakası bulunur. Gaga güçlü ve kanca uçludur.
Göğüs ve karın sıcak kızıl-kahverengi, sırt ve kuyruk kökü kum kahverengisidir. Kuyruk koyu kahverengi-siyah görünür.
Uçurum raflarında toplu yuvalar kurar. Vadiler ve dağ yamaçları üzerinde gevşek topluluklar halinde süzülürken yükselen hava akımlarını kullanır.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkek ve dişi benzer tüy desenini taşır. İrilik veya yakanın kabarıklığına bakmak, tek kuşun eşeyini güvenilir biçimde belirlemeye yetmez.
Gençte yaka kahverengi ve sivri tüylüdür; gövde tüyleri de dar ve sivri uçlu, alt taraf açık beneklidir. Erişkinde yaka beyaz, gövde tüyleri daha yuvarlak uçludur. Gençte gaga ve göz koyu; erişkinde gaga gri-beyaz, göz açık kahverengidir. Ara yaşlarda eski ve yeni uçuş tüyleri karışır. Uzman rehber, gaga, göz ve yaka renginin tek başına kesin yıl yaşını vermediğini özellikle belirtir; gelişim bireyler arasında değişir.
Uçuşta Görünüm
Uzun, çok geniş kanatlarını süzülürken hafif V biçiminde tutabilir. Kuyruk kısadır. Erişkinde kanadın arka kenarı daha düzgün, gençte dişli görünür; gençlerin kuyruğu da erişkine göre daha uzundur.
Kanatların açık kahverengi küçük tüyleri, koyu uçuş tüyleriyle karşıtlık oluşturur. Bu geniş iki tonlu yüzey, özellikle iyi ışıkta seçilir. Gökyüzüne karşı kararan bir kuşta kanat, baş ve kuyruk oranlarına da bakılır.
Ses ve Davranış
Genellikle sessizdir. Leş veya tünek yeri üzerindeki çekişmelerde boğazdan gelen kaba sesler ve üflemeyi andıran tıslamalar çıkarır.
Karıştırılabilecek Türler
Kara Akbaba, Aegypius monachus, çok daha koyu ve tekdüze kahverengi görünür. Gaga koyu, boyun yakası da koyudur. Gençleri erişkinden bile daha koyu olabilir. Bu karşılaştırmada genel renk, baş ve boyun görünüşüyle birlikte kullanılmalıdır.
Sakallı Akbaba, Gypaetus barbatus, uzun ve sivri kanatları ile uzun kama kuyruğuyla ayrılır. Erişkinde açık baş, koyu yüz bandı ve gaga yanındaki sakal tüyleri seçilir. Gençleri koyu olsa da uzun kanat-kuyruk oranı sürer.
Küçük Akbaba, Neophron percnopterus, daha küçüktür. Erişkinde açık gövdeyle siyah uçuş tüyleri güçlü karşıtlık verir; yüz sarı ve tüysüzdür. Kama kuyruğu vardır. Genç kuş kahverengi olabilir; bu yüzden yalnız erişkinin siyah-beyaz renkleri aranmaz.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Açık araziyle çevrili uçurum ve sarp kayalıklar üreme ortamıdır. Kaya rafları ve oyuklar yuva için korunmuş yerler sağlar. Besin ararken çevredeki geniş açık arazilere çıkabilir.
Yuva Yeri
Yuva çoğunlukla kaya rafı veya mağara benzeri bir oyuktadır. Dal, ot ve yün gibi malzemelerden sığ bir platform kurulur. İspanya için SEO/BirdLife uzman hesabında tek yumurta, iki eşin paylaştığı 48–54 gün kuluçka ve 110–115 günlük uzun yavru gelişimi anlatılır. Bakım, genç uçabildikten sonra da sürebilir. Bunlar Türkiye’deki bütün yuvalar için sabit süreler değildir.
Günlük Alan Kullanımı
Yunanistan’ın Girit Adası’nda 1997–2000’de izlenen beş kolonideki kuşların gün içindeki etkinliği farklı hava koşullarında kaydedilmiştir. Üreme ve beslenme alanları farklı olduğundan ebeveynler yuvadan besin aramaya çıkar, bakım nöbetlerini paylaşır. Koloninin önünde uçan her kuşun aynı yuvaya ait olduğu düşünülemez.
Dünya Yayılışı
Yayılışı güneybatı ve güneydoğu Avrupa, Kuzey Afrika, Balkanlar, Türkiye ve Kafkasya’dan Orta Doğu ile Orta Asya’ya uzanır. Avrupa’nın üreyen kuşlarının büyük bölümü İber Yarımadası’ndadır. CMS’nin güncel tür hesabı küresel IUCN durumunu Asgari Kaygı olarak gösterir; bu, her bölgedeki nüfusun güvence altında olduğu anlamına gelmez.
Türkiye'deki Durumu
BirdLife’ın 2021 Avrupa Kırmızı Listesi ekinde Türkiye için 2002–2012 dönemine ait 150–200 üreyen çift tahmini verilmiştir. Kayıt, sınırlı veriden yapılan çıkarıma dayanan kısmi kapsamlı bir tahmindir. Aynı tabloda 2012–2018 kısa dönem eğilimi yetersiz veriyle bilinmiyor olarak gösterilir. Bunlar günümüzün eksiksiz Türkiye sayımı değildir.
Göç Yolculuğu
Bazı topluluklar yerleşik, bazıları uzun mesafeli göçmendir. Avrupa’daki genç ve erişkin olmayan kuşların Afrika’ya uzanan hareketleri de bildirilmiştir. Aynı türün bütün yaş ve bölgeleri için tek rota çizilemez; Türkiye’de görülen bir kuşun nereden geldiği, yalnız bulunduğu noktadan anlaşılmaz.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Leşle beslenmeye özelleşmiştir. Koyun, keçi ve yabani toynaklılar gibi büyük memelilerin ölülerini kullanır; yumuşak dokularını güçlü gagasıyla parçalar. Sağlıklı bir hayvanı kovalamak, olağan beslenme yöntemi değildir.
Nasıl Avlanır?
Besini başlıca görerek bulur. Kargalar ve başka leşçillerin hareketini, akbabaların leşe doğru inişini izleyebilir. Bu davranış, henüz hayvan ölüsünü görmemiş kuşların da alana yönelmesine yardım eder. Bulunan besin çevresinde kısa sürede kalabalık oluşabilir.
İlginç Bilgiler
## Yavru Bakımını Nasıl İnceleriz? Yunanistan’ın Girit Adası’ndaki 1997–2000 araştırmasında yavru bakımı için bir koloniden beş çift ayrıntılı izlenmiştir. İlk haftalarda ebeveynler yavruyu ağızlarına geri getirdikleri besinle beslemiş; bazen bunu yuva tabanına bırakmıştır. Yavru büyüdükçe yalnız kaldığı süre artmıştır. Araştırma, her ebeveynin her gün aynı sayıda besleme yaptığı bir düzen göstermemiştir. Besleme miktarı, erişkinin kursağının dolgunluğundan dolaylı hesaplanmıştır; yavrunun yediği her lokma tartılmamıştır. Bu seçilmiş küçük Girit örneklemi, Türkiye’deki bütün kolonilerin bakım çizelgesi değildir. ## Gözün Görmediği Yön İngiltere’deki Hawk Conservancy Trust’ta barındırılan iki erişkin Kızıl Akbaba ile Gyps africanus türünden iki erişkin üzerinde 2012’de yayımlanan araştırma, gözlerin çevrede hangi yönleri görebildiğini ölçmüştür. İki türün benzer sonuçları birlikte değerlendirilmiştir. Baş aşağı eğilip yerde besin arandığında geniş bir alan görülebilirken, uçuşun ön yönü kör alana denk gelebilir. Araştırmacılar bu yapının türbin çarpışmalarına yatkınlığı açıklamaya yardım edebileceğini belirtmiştir. Çalışma gerçek çarpışmaların tüm nedenlerini sınayan bir arazi deneyi değildir; dört esaret altındaki kuşun görme alanı ölçümleriyle uçuş görüntülerinin değerlendirilmesine dayanır.
Atmaca
Accipiter nisus
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Atmaca (Accipiter nisus; Eurasian Sparrowhawk), kısa, yuvarlak uçlu kanatları ve uzun kuyruğuyla tanınan küçük bir yırtıcıdır. Alt tarafı enine çizgili, ince ve uzun bacakları sarıdır. Dişi erkekten belirgin büyüktür; uzaktaki büyüklük izlenimi tek başına teşhis sağlamaz.
Genel Görünüm ve Duruş
Konmuş kuşta küçük baş, ince gövde ve kancalı gaga görülür. Erişkin erkeğin sırtı mavi-gri, açık alt tarafındaki enine çizgiler kızıldır.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Dişi ve genç kuşlar üstten kahverengimsi, alttan açık zemin üzerinde kahverengi çizgilidir. Gençlerin dişiye benzemesi nedeniyle her kahverengi kuşa erişkin dişi denmez. Gözler sarı olabilir; bazı yaşlı kuşlarda turunculaşır. Göz rengi tek başına kesin yaşı göstermez.
Uçuşta Görünüm
Birkaç hızlı kanat vuruşunu kısa bir kayma izleyebilir. Kısa kanatlarla uzun kuyruk, uçuşta T biçimini andıran siluet oluşturur. Kanat, kuyruk ve gövde oranlarına birlikte bakılır.
Ses ve Davranış
Üreme döneminde keskin, art arda “kek-kek-kek” çağrıları duyulabilir. Woodland Trust rehberi Kerkenezin çağrısını da benzer hecelerle yazar; sesin harflerle taklidi iki türü tek başına ayırmaz. Kuşun görünüşüyle sesi birlikte değerlendirilir.
Karıştırılabilecek Türler
Çakır (Astur gentilis; Eurasian Goshawk) daha iri, güçlü gövdeli ve kalın bacaklıdır. Erişkinin açık kaşı belirgindir. Genç Çakırın alt tarafı boyuna çizgilidir; erişkinin enine çizgileri gençte aranmaz. Yapıyla baş deseni birlikte değerlendirilir.
Yaz Atmacasının (Tachyspiza brevipes; Levant Sparrowhawk) erişkin erkeğinde kahverengi-kızıl göz, açık kanat altı ve siyah kanat ucu dikkat çeker. Gençlerin kanat altında kahverengi çizgiler bulunur; erişkin erkeğin deseni bütün yaşlara uygulanmaz.
Kerkenez (Falco tinnunculus; Common Kestrel), sivri kanatları ve göz altındaki koyu çizgiyle ayrılır. Alt tarafındaki lekeler Atmacanın enine çizgilerine benzemez. Havada asılı kalarak av araması da yardımcıdır.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Yuva ve avlanma alanı için ağaç örtüsü önemlidir. İğne yapraklı ve karışık ormanların yanı sıra yapraklı orman, park ve tarım alanlarını da kullanabilir. Sık örtüyle açık avlanma alanının yan yana olması elverişlidir.
Yuva Yeri
Ağaçta, dallardan yapılmış bir platform yuvaya yumurtlar. BTO’nun Britanya kuşları için uzman derlemesinde tipik 4–5 yumurta, dişinin 33 günlük kuluçkası ve yavrunun 26,5–30,5 günlük yuva dönemi verilir. Bunlar Türkiye’de ölçülmüş süreler değildir. Yuvadan ayrılan yavru hemen bağımsız olmaz; yuva uzaktan izlenir.
Günlük Alan Kullanımı
Britanya’daki BTO tür hesabı, kentler üzerindeki uçuşları ve bahçe yemliklerine av için gelişini de anlatır. Bu nedenle yalnız kesintisiz ormanda aranmaz; yerleşimler içindeki ağaçlı alanlarda da görülebilir.
Dünya Yayılışı
Avrupa ve Asya’nın geniş bölümünde, Kuzey Afrika’da, Madeira ve Kanarya adalarında yaşar. EURING/CMS atlasına göre bazı topluluklar düzenli göç ederken bazıları kısmen göç eder veya çevreye dağılır. Kuzeye ve kuzeydoğuya gidildikçe mevsimlik yer değiştirme artar.
Türkiye’deki Durumu
Türkiye’de ürer. BirdLife’ın 2021 Avrupa değerlendirmesinde Türkiye için 2002–2012 döneminin üreme nüfusu tahmini bulunur. Yöntemi, sınırlı verilerden genişletilmiş tahmin olarak açıklanır; güncel bir sayım değildir. Aynı tabloda Türkiye’nin kısa ve uzun dönem eğilimleri veri yetersizliği nedeniyle bilinmiyor olarak verilmiştir.
Göç Yolculuğu
EURING/CMS halkalama atlasında İskandinavya ve Danimarka kökenli bazı kuşların Balkanlar, Yunanistan ve Türkiye’de yeniden bulunduğu bildirilir. Türkiye’de görülen her Atmacanın yerel olduğunu varsayamayız. Farklı bireylerin buluntu noktaları, tek kuşun kesintisiz göç rotası gibi birleştirilmez.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Başlıca besini kuşlardır. İskoçya’nın Ae Ormanı’ndaki üç yuvayı inceleyen Newton’ın 1978 yayınında erkeklerin getirdiği avlar dişilerinkinden küçüktür. Eşeyler arasındaki bu ortalama fark, tek bir avdan kuşun eşeyini anlamaya yetmez.
Nasıl Avlanır?
Avına ağaç, çalı veya yapıların arkasından sürpriz bir hamleyle yaklaşır. İskoçya’nın Edinburgh kentinde 2011–2012’de aynı alandaki iki üreme girişiminin video incelemesinde yavrular büyürken erkeğin besin getirme sıklığı azalmış, dişininki artmıştır; erkek yine daha sık av getirmiştir.
İlginç Bilgiler
## Yavru Gelişimindeki Fark Newton’ın 1978’de yayımladığı İskoçya Ae Ormanı araştırmasının üç yuvasında erkek yavrular dişilerden yaklaşık dört gün önce uçmuştur. Bunun kardeşler arasındaki rekabeti azaltabileceği açıklaması araştırmacının yorumudur; bütün yavrularda sınanmış bir neden değildir. ## Yağmurda Yavruyu Korumak İskoçya’nın Edinburgh kentinde 2011–2012’de aynı alandaki iki üreme girişiminin video çalışmasında yağış arttığında dişi yavruları daha uzun süre örtmüştür. Günlük av getirme sıklığıyla yağış arasında belirgin ilişki bulunmamıştır; küçük örneklem bütün yağmurlu günlerin besin koşulunu açıklamaz. ## Tarım İlacı Kullanımının Tarihsel Etkisi İngiltere’nin doğusunda 1979–1989 dönemini ele alan Newton ve Wyllie’nin 1992 yayını, eski tarım ilaçlarının kalıntılarındaki azalmayı Atmaca nüfusunun toparlanmasıyla ilişkilendirir. Yumurta kabuğunun kalınlaşması ve kırılmanın azalması, yavru çıkış başarısının artışıyla bağlantılıdır. Türkiye’de bugün aynı etkinin ölçüldüğü sonucu çıkarılamaz. ## Halkayla Belgelenmiş Uzun Yaşam BTO’nun halkalama kayıtlarında bir Atmaca 17 yıl 1 ayı aşan süreyle belgelenmiştir. Bu, aynı sistemde izlenmiş tek bireyin uzun kaydıdır; bütün Atmacaların beklenen ömrü veya dünyadaki en yüksek yaş değildir.
