Bilimsel Tanım & Morfoloji

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Seyrek ağaçlı açık orman, eski bahçe, zeytinlik, bağ kenarı, maki, dikenli çalılık ve tarım mozaiği.

Seyrek ağaçlı açık alan: Araları açık meşe, çam veya ardıç toplulukları; kısa ot ve çıplak zeminli açıklıklar.

Eski bahçe ve zeytinlik: Yaşlı meyve ağaçları, zeytinlik, bağ kenarı, çit ve açık tarım mozaiği.

Maki ve dikenli çalılık: Yüksek gözetleme çalısı ile çevresinde alçak bitki ve çıplak zemin bulunan Akdeniz çalılığı.

Yuva Yeri

Dikenli ağaçta yuva: Alçak-orta yükseklikte zeytin, meyve ağacı, meşe, çam veya dikenli çalının sık dal çatalında.

İri ot ve kök çanağı: İki eş katkı sağlayabilir; kuru sap, kök, ince dal, yosun ve bitki liflerinden; içi ince ot, kıl ve yünle döşeli.

Genellikle 5–6 yumurta: Kayıtlarda çoğunlukla 4–6; açık yeşilimsi-krem yumurtalar kahve-gri lekeli ve küt uçta halkalı olabilir.

Yaklaşık 14–16 gün: Kuluçka çoğunlukla dişide; erkek besin taşır. Yavrular yaklaşık 15–20 günde yuvadan ayrılır.

Etik sınır: Yuva bilgisi arama daveti değildir. Yuva olasılığı bulunan alanda yumurta, yavru veya yem taşıyan erişkin görülürse yaklaşma mesafesi artırılmalı; bitki örtüsü açılmamalı, konum yaygınlaştırılmamalı ve kuşun yuvaya dönmesi engellenmemelidir. Türkiye dışında doğrulanan yuva ayrıntıları Türkiye’de üreme kanıtı sayılmaz.

Günlük Alan Kullanımı

Sahada habitatı doğrulama: Türün bulunabileceği geniş habitat adı tek başına yeterli değildir. Kuşun açık zemin, su kenarı, bitki örtüsü, tünek ve beslenme yüzeyiyle nasıl ilişki kurduğunu not edin. Dinlenme, beslenme ve geçiş için kullanılan mikroalanlar aynı olmayabilir. Kuş başını sık kaldırıyor, alarm veriyor ya da siz yaklaştıkça yer değiştiriyorsa geri çekilin; bu davranış habitat tercihinden çok gözlemci baskısını gösterir.

Dünya Yayılışı

Türkiye'de yaz ziyaretçisi ve geçiş kuşu; Akdeniz, Ege, Marmara ve uygun iç bölgelerde yerel ürer.

Yayılış sınırı nasıl okunmalı? Türün dünya dağılımı üreme, geçiş ve kışlama dönemlerinde aynı değildir. Bir bölgede yalnız mevsimsel bulunması, orada yerleşik ya da üreyen bir topluluk bulunduğu anlamına gelmez. Kaynaklardaki geniş alan tarifleri uygun her noktada düzenli görülme garantisi değildir; yerel habitat, yıllık hava koşulları ve popülasyon hareketleri gerçek karşılaşma olasılığını değiştirir.

Türkiye'deki Durumu

Kayıtların doğru yorumlanması: Haritadaki noktalar bir bireyin izlenmiş yolculuğunu, yuva yerini veya kesintisiz yayılış alanını tek başına göstermez. Türkiye kaydı değerlendirilirken tarih, il, habitat, birey sayısı ve gözlem koşulları birlikte saklanmalıdır. Aylık kayıt azlığı her zaman gerçek yokluk değildir; gözlem çabası, hava ve erişim de görünürlüğü değiştirir. Bu nedenle burada verilen tür-özel durum, tek bir noktadan bütün ülkeye genellenmemeli ve olağandışı tarihli kayıtlar fotoğraf ya da doğal ses gibi bağımsız kanıtlarla desteklenmelidir.

Göç Yolculuğu

Aylık saha yorumu: Oca: Çoğu Sahra-altı Afrika'dadır; Türkiye kış kaydı olağandışıdır. Şubat: Kışlama alanındadır; çok erken kaydı ayrıntılı belgeleyin. Mart: İlkbahar göçünün ilk bireyleri güney kıyı ve açık makide görülebilir. Nisan: Geliş hızlanır; kestane tepe ve çift beyaz kanat işaretini kontrol edin. Mayıs: Açık ağaçlık ve eski bahçelerde bölge savunur; yuva ağacına yaklaşmayın. Haziran: Yem taşıyan çifti izlemeyin; dikenli ağaç içindeki yuva açığa çıkabilir. Temmuz: Gençler kahverengi ve güçlü pulludur; beyaz omuz-kanat lekesi yardımcıdır. Ağustos: Üreme sonrası aileler açık çalılıkta dağılır; tüy değişimi deseni yumuşatır. Eylül: Güneye geçişte tel, çalı ve kuru dal tepelerini tarayın. Ekim: Geç göçmenleri sahil makisi ve tarım mozaiğinde arayın. Kasım: Çoğu Afrika'ya ulaşmıştır; geç kaydı açık kanat fotoğrafıyla destekleyin. Aralık: Türkiye'de beklenmez; olağandışı bireyin tarih ve sürekliliğini kaydedin.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Kınkanatlı, çekirge, cırcır, sinek, güve, tırtıl, örümcek; bazen küçük kertenkele, memeli ve kuş.

Besin kaydında doğruluk: Yukarıdaki tür-özel besinler mevsime, yaşa ve bulunulan alana göre farklı oranlarda tüketilebilir. Gagada ya da yakalama anında açıkça seçilemeyen bir avı kesin tür adıyla yazmayın; böcek, küçük omurgasız, bitkisel parça veya omurgalı gibi kanıtın izin verdiği düzeyde kaydedin. Tek bir beslenme gözlemi bütün popülasyonun değişmez diyeti olarak genellenmemelidir.

Nasıl Avlanır?

Ses ve Davranış: Davranış ve Beslenme

Çalı, tel, çit direği ve kuru dal tepesinden çevreyi tarar; avı görünce yere süzülür ya da havada yakalar. Büyük avı kancalı gagayla parçalar; dikene geçirme davranışı vardır fakat bazı diğer örümcekkuşlarına göre daha seyrek olabilir.

Başlıca kınkanatlı, çekirge, cırcır böceği, büyük sinek, kelebek-güve ve tırtıl; ayrıca örümcek, kırkayak, küçük kertenkele, küçük memeli ve çok nadiren küçük kuş alır.

Ses

Şarkı yumuşak, cızırtılı ve gevezelikli; birçok kuş türünden taklitler içerebilir. Çağrı sert “çek”, boğuk “krr” ve huzursuzlukta tekrarlanan gıcırtılı notalardır. Taklit nedeniyle ses tek başına kullanılmaz.

Şarkı: Yumuşak, cızırtılı-gevezelikli; başka kuş seslerinden çok sayıda taklit içerebilir.

Çağrı: Sert 'çek', boğuk 'krr' ve huzursuzlukta tekrarlı gıcırtılı notalar.

Dinleme ipucu: Taklit nedeniyle ses tek başına güvenli değildir; baş ve kanat desenini görün.

Mevsim boyunca gözlenebilen davranışlar: Oca: Çoğu Sahra-altı Afrika'dadır; Türkiye kış kaydı olağandışıdır. Şubat: Kışlama alanındadır; çok erken kaydı ayrıntılı belgeleyin. Mart: İlkbahar göçünün ilk bireyleri güney kıyı ve açık makide görülebilir. Nisan: Geliş hızlanır; kestane tepe ve çift beyaz kanat işaretini kontrol edin. Mayıs: Açık ağaçlık ve eski bahçelerde bölge savunur; yuva ağacına yaklaşmayın. Haziran: Yem taşıyan çifti izlemeyin; dikenli ağaç içindeki yuva açığa çıkabilir. Temmuz: Gençler kahverengi ve güçlü pulludur; beyaz omuz-kanat lekesi yardımcıdır. Ağustos: Üreme sonrası aileler açık çalılıkta dağılır; tüy değişimi deseni yumuşatır. Eylül: Güneye geçişte tel, çalı ve kuru dal tepelerini tarayın. Ekim: Geç göçmenleri sahil makisi ve tarım mozaiğinde arayın. Kasım: Çoğu Afrika'ya ulaşmıştır; geç kaydı açık kanat fotoğrafıyla destekleyin. Aralık: Türkiye'de beklenmez; olağandışı bireyin tarih ve sürekliliğini kaydedin.

Avlanma davranışını okuma: Kuşun hangi yüzeyi kullandığını, hareket biçimini, suya ya da zemine temasını, bekleme ile aktif arama sürelerini ve avı aldıktan sonraki davranışını ayrı ayrı not edin. Yalnız kuşun bulunduğu habitatı görerek ne yediği çıkarılamaz. Yem atarak, ses çalarak veya kuşu avın bulunduğu alana doğru sürerek doğal davranışı değiştirmeyin; gözlem mesafesi kuşun beslenmeye kesintisiz devam edebildiği kadar uzak olmalıdır.

İlginç Bilgiler

Bilimsel adındaki senator, kestane tepesinin Roma senatörlerinin giysisindeki renk şeridine benzetilmesiyle ilişkilendirilir. Kestane tepe ve ense: Erişkin erkeğin sıcak kestane-kızıl tepesi siyah maskenin üstünden enseye iner. Siyah maske ve sırt: Geniş siyah göz maskesi siyah sırt ve kanatlarla, beyaz boğaz-alt tarafla karşıtlık kurar. Beyaz omuz ve kanat lekesi: Kapalı kanatta beyaz omuz şeridi ve büyük beyaz birincil lekesi aynı anda görülür. Dikenli ağaçta yuva: Alçak-orta yükseklikte zeytin, meyve ağacı, meşe, çam veya dikenli çalının sık dal çatalında. İri ot ve kök çanağı: İki eş katkı sağlayabilir; kuru sap, kök, ince dal, yosun ve bitki liflerinden; içi ince ot, kıl ve yünle döşeli. Genellikle 5–6 yumurta: Kayıtlarda çoğunlukla 4–6; açık yeşilimsi-krem yumurtalar kahve-gri lekeli ve küt uçta halkalı olabilir. Yaklaşık 14–16 gün: Kuluçka çoğunlukla dişide; erkek besin taşır. Yavrular yaklaşık 15–20 günde yuvadan ayrılır. Şarkı: Yumuşak, cızırtılı-gevezelikli; başka kuş seslerinden çok sayıda taklit içerebilir. Çağrı: Sert 'çek', boğuk 'krr' ve huzursuzlukta tekrarlı gıcırtılı notalar. Dinleme ipucu: Taklit nedeniyle ses tek başına güvenli değildir; baş ve kanat desenini görün. Kızıl Sırtlı Örümcekkuşu: Erkek tepe: Gri; sırt kızıl-kahve Kanat: Büyük beyaz omuz ve birincil lekesi yok Dişi: Daha sıcak kahve ve altı enine pullu Kara Alınlı Örümcekkuşu: Tepe: Gri; kestane yok Alın: Siyah maske alna çıkar Gövde: Daha uzun ve gri-siyah-beyaz Maskeli Örümcekkuşu: Tepe / sırt: Siyah; kestane tepe yok Yapı: Daha küçük, kuyruk daha uzun Omuz: Geniş beyaz çizgi var ama baş tamamen farklı

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Dikenli açık çalılık, mera, makilik, geleneksel tarla kenarı, meyve bahçesi, orman açıklığı ve genç orman.

Dikenli açık çalılık: Alıç, böğürtlen, yabani gül ve seyrek çalıların açık otlukla yan yana bulunduğu alanlar.

Geleneksel tarla kenarı: Çit, hendek, tel ve çalı şeritleri korunmuş; iri böcek bakımından zengin tarım mozaiği.

Otlak ve orman açıklığı: Çalı adaları, kuru dallar ve alçak av gözcüleri bulunan mera, fundalık ve genç orman açıklıkları.

Yuva Yeri

Mayıs–Temmuz: Çoğunlukla yılda tek kuluçka; nadiren ikinci deneme olabilir.

Yuva yeri ve yapısı: Yoğun dikenli çalı ya da küçük ağaçta; sap, kök ve otlardan gevşek çanak, içi ince ot, kıl ve yosunla döşelidir.

Genellikle 4–6 yumurta: Kayıtlarda 1–9; açık gri-beyazdan pembeye zemin üzerinde kahverengi ve gri-mor lekeler taşır.

Yaklaşık 14 gün: Kuluçkayı dişi yürütür; çıplak ve yardıma muhtaç yavrular 14–15 günde yuvadan ayrılır.

Etik sınır: Yuva bilgisi arama daveti değildir. Yuva olasılığı bulunan alanda yumurta, yavru veya yem taşıyan erişkin görülürse yaklaşma mesafesi artırılmalı; bitki örtüsü açılmamalı, konum yaygınlaştırılmamalı ve kuşun yuvaya dönmesi engellenmemelidir. Türkiye dışında doğrulanan yuva ayrıntıları Türkiye’de üreme kanıtı sayılmaz.

Günlük Alan Kullanımı

Sahada habitatı doğrulama: Türün bulunabileceği geniş habitat adı tek başına yeterli değildir. Kuşun açık zemin, su kenarı, bitki örtüsü, tünek ve beslenme yüzeyiyle nasıl ilişki kurduğunu not edin. Dinlenme, beslenme ve geçiş için kullanılan mikroalanlar aynı olmayabilir. Kuş başını sık kaldırıyor, alarm veriyor ya da siz yaklaştıkça yer değiştiriyorsa geri çekilin; bu davranış habitat tercihinden çok gözlemci baskısını gösterir.

Dünya Yayılışı

Türkiye'de ilkbahar–yaz boyunca yaygın üreyen yaz göçmeni ve Ağustos–Ekim döneminde geçiş kuşudur; kışı Afrika'da geçirir.

Yayılış sınırı nasıl okunmalı? Türün dünya dağılımı üreme, geçiş ve kışlama dönemlerinde aynı değildir. Bir bölgede yalnız mevsimsel bulunması, orada yerleşik ya da üreyen bir topluluk bulunduğu anlamına gelmez. Kaynaklardaki geniş alan tarifleri uygun her noktada düzenli görülme garantisi değildir; yerel habitat, yıllık hava koşulları ve popülasyon hareketleri gerçek karşılaşma olasılığını değiştirir.

Türkiye'deki Durumu

Kayıtların doğru yorumlanması: Haritadaki noktalar bir bireyin izlenmiş yolculuğunu, yuva yerini veya kesintisiz yayılış alanını tek başına göstermez. Türkiye kaydı değerlendirilirken tarih, il, habitat, birey sayısı ve gözlem koşulları birlikte saklanmalıdır. Aylık kayıt azlığı her zaman gerçek yokluk değildir; gözlem çabası, hava ve erişim de görünürlüğü değiştirir. Bu nedenle burada verilen tür-özel durum, tek bir noktadan bütün ülkeye genellenmemeli ve olağandışı tarihli kayıtlar fotoğraf ya da doğal ses gibi bağımsız kanıtlarla desteklenmelidir.

Göç Yolculuğu

Aylık saha yorumu: Ocak: Afrika kışlama alanlarındadır; Türkiye kaydı olağandışıdır ve ayrıntılı belgelenmelidir. Şubat: Çoğunlukla Afrika'dadır; erken kayıt için açık çalılık ve tarla kenarlarını dikkatle tarayın. Mart: İlk dönüşler ay sonunda görülebilir; dikenli çalı tepelerinde hareketsiz bekleyen kuşları arayın. Nisan: Göç güçlenir; makilik, fundalık ve tarla çitlerinde erkeklerin gri baş–kızıl sırtını seçin. Mayıs: Üreme alanlarına yerleşir; çalı tepesi, tel ve kuru dal gibi açık av gözcülerini tarayın. Haziran: Yuva ve kuluçka dönemidir; yoğun dikenli çalılara yaklaşmayın, besin taşıyan kuşları uzaktan izleyin. Temmuz: Yavrulu ailelerde kahverengi pullu gençleri dişiden ayırırken üst taraf desenini de kontrol edin. Ağustos: Dağılma ve göç başlar; gençler açık çalılık, bahçe ve tarla kenarlarında sık görülür. Eylül: Sonbahar geçişi güçlüdür; kahverengi bireylerde kısa kuyruk, kancalı gaga ve pullu altı birlikte arayın. Ekim: Geç kalanları güney kıyıları ve açık makiliklerde arayın; İsabel Örümcekkuşu'nu sistemli eleyin. Kasım: Çoğunlukla Afrika'ya ulaşmıştır; istisnai kaydı fotoğraf ve sesle belgeleyin. Aralık: Türkiye dışında kışlar; görülen örümcekkuşunu bütün işaretlerle yeniden doğrulayın.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Başta iri böcekler; ayrıca küçük kertenkele, kemirgen ve kuş yavruları. Avını diken veya tel üzerine saplayabilir.

Besin kaydında doğruluk: Yukarıdaki tür-özel besinler mevsime, yaşa ve bulunulan alana göre farklı oranlarda tüketilebilir. Gagada ya da yakalama anında açıkça seçilemeyen bir avı kesin tür adıyla yazmayın; böcek, küçük omurgasız, bitkisel parça veya omurgalı gibi kanıtın izin verdiği düzeyde kaydedin. Tek bir beslenme gözlemi bütün popülasyonun değişmez diyeti olarak genellenmemelidir.

Nasıl Avlanır?

Ses ve Davranış: Davranış ve Beslenme

Çalı tepesi, tel, çit kazığı veya kuru dalda dik durarak çevreyi tarar. Böcek ya da küçük omurgalıyı görünce kısa ve hızlı bir dalış yapar, avı yakalayıp aynı ya da yakın tüneğe döner. Büyük böcekleri, küçük kertenkeleleri, kemirgenleri ve kuş yavrularını diken ya da tel üzerine saplayarak parçalayabilir veya saklayabilir.

Besinin çoğunu iri çekirgeler, kınkanatlılar, arılar, yaban arıları ve başka omurgasızlar oluşturur. Yerde de kısa sıçramalarla avlanır; böceklerin bol olduğu düşük yoğunluklu tarım mozaikleri önemlidir.

Ses

Alarm çağrıları sert, kısa ve tekrarlı “çek-çek” ya da cırtlak seslerdir. Ötüş alçak, geveze ve fazla uzağa taşımayan bir dizidir; başka kuşların çağrı ve ötüşlerinden taklitler içerebilir. Sesi tüy deseni ve açık tünek davranışıyla doğrulayın.

Alarm: Sert, kısa ve tekrarlı ‘çek-çek’ ya da cırtlak uyarı sesleri.

Ötüş: Alçak, geveze bir dizi; başka kuşların seslerini taklit eden parçalar içerebilir.

Dinleme ipucu: Ötüş uzaktan silik kalabilir; açık tünek davranışı ve erkek tüy deseniyle doğrulayın.

Mevsim boyunca gözlenebilen davranışlar: Ocak: Afrika kışlama alanlarındadır; Türkiye kaydı olağandışıdır ve ayrıntılı belgelenmelidir. Şubat: Çoğunlukla Afrika'dadır; erken kayıt için açık çalılık ve tarla kenarlarını dikkatle tarayın. Mart: İlk dönüşler ay sonunda görülebilir; dikenli çalı tepelerinde hareketsiz bekleyen kuşları arayın. Nisan: Göç güçlenir; makilik, fundalık ve tarla çitlerinde erkeklerin gri baş–kızıl sırtını seçin. Mayıs: Üreme alanlarına yerleşir; çalı tepesi, tel ve kuru dal gibi açık av gözcülerini tarayın. Haziran: Yuva ve kuluçka dönemidir; yoğun dikenli çalılara yaklaşmayın, besin taşıyan kuşları uzaktan izleyin. Temmuz: Yavrulu ailelerde kahverengi pullu gençleri dişiden ayırırken üst taraf desenini de kontrol edin. Ağustos: Dağılma ve göç başlar; gençler açık çalılık, bahçe ve tarla kenarlarında sık görülür. Eylül: Sonbahar geçişi güçlüdür; kahverengi bireylerde kısa kuyruk, kancalı gaga ve pullu altı birlikte arayın. Ekim: Geç kalanları güney kıyıları ve açık makiliklerde arayın; İsabel Örümcekkuşu'nu sistemli eleyin. Kasım: Çoğunlukla Afrika'ya ulaşmıştır; istisnai kaydı fotoğraf ve sesle belgeleyin. Aralık: Türkiye dışında kışlar; görülen örümcekkuşunu bütün işaretlerle yeniden doğrulayın.

Avlanma davranışını okuma: Kuşun hangi yüzeyi kullandığını, hareket biçimini, suya ya da zemine temasını, bekleme ile aktif arama sürelerini ve avı aldıktan sonraki davranışını ayrı ayrı not edin. Yalnız kuşun bulunduğu habitatı görerek ne yediği çıkarılamaz. Yem atarak, ses çalarak veya kuşu avın bulunduğu alana doğru sürerek doğal davranışı değiştirmeyin; gözlem mesafesi kuşun beslenmeye kesintisiz devam edebildiği kadar uzak olmalıdır.

İlginç Bilgiler

Avını diken ya da dikenli tel üzerine saplayarak hem parçalayabilir hem de kısa süreli besin deposu oluşturabilir. ## Saha Rehberinden Doğrulanmış Ayrıntılar **Gri başta siyah maske:** Erkekte mavi-gri başı, gagadan kulağa uzanan kalın siyah maske keser. **Kızıl-kestane sırt:** Erkeğin başı griyken sırt ve omuzlar sıcak kızıl-kestanedir; kanat koyudur. **Kancalı güçlü gaga:** Kısa, güçlü ve ucu belirgin kancalı gaga avcı örümcekkuşu yapısını gösterir. **Mayıs–Temmuz:** Çoğunlukla yılda tek kuluçka; nadiren ikinci deneme olabilir. **Yuva yeri ve yapısı:** Yoğun dikenli çalı ya da küçük ağaçta; sap, kök ve otlardan gevşek çanak, içi ince ot, kıl ve yosunla döşelidir. **Genellikle 4–6 yumurta:** Kayıtlarda 1–9; açık gri-beyazdan pembeye zemin üzerinde kahverengi ve gri-mor lekeler taşır. **Yaklaşık 14 gün:** Kuluçkayı dişi yürütür; çıplak ve yardıma muhtaç yavrular 14–15 günde yuvadan ayrılır. **Alarm:** Sert, kısa ve tekrarlı ‘çek-çek’ ya da cırtlak uyarı sesleri. **Ötüş:** Alçak, geveze bir dizi; başka kuşların seslerini taklit eden parçalar içerebilir. **Dinleme ipucu:** Ötüş uzaktan silik kalabilir; açık tünek davranışı ve erkek tüy deseniyle doğrulayın. **İsabel Örümcekkuşu:** **Sırt:** Daha tekdüze kum rengi **Kuyruk:** Daha uzun ve kızıl **Dişi / genç:** Kanatta açık panel olabilir **Kızıl Başlı Örümcekkuşu:** **Baş:** Tepede geniş kızıl başlık **Kanat:** Belirgin beyaz yama **Sırt:** Siyah, kızıl değil **Kara Alınlı Örümcekkuşu:** **Sırt:** Gri **Alın:** Siyah **Kanat:** Büyük beyaz yama ## Bir Kaydı Bilgiye Dönüştürmek Bu türle ilgili dikkat çekici bir gözlem, yalnız ad ve konumdan ibaret değildir. Tarih, saat, birey sayısı, tüy durumu, görülen açı, doğal ses, davranış ve habitat birlikte kaydedildiğinde sonraki karşılaştırmalar için çok daha güçlü bir kanıt oluşur. Fotoğrafta görünmeyen ayrıntı sonradan varmış gibi eklenmemeli; emin olunmayan özellik açıkça belirsiz bırakılmalıdır. Harita noktası göç rotası, yaz kaydı yuvalama ve tek bir ses de kesin tür teşhisi değildir. Bu sınırlar, sıra dışı gözlemin değerini azaltmaz; tersine kaydın başkaları tarafından doğru biçimde sınanabilmesini sağlar. Kuşun doğal davranışını değiştirmeden yapılan gözlem en güvenilir olandır. Yaklaşma yüzünden beslenmenin kesilmesi, alarm verilmesi ya da sürünün havalanması hem kuş için gereksiz enerji kaybı yaratır hem de gözlenen davranışı bozar. Özellikle üreme döneminde yuva yerini aramak, bitki örtüsünü açmak veya konumu yaygın biçimde paylaşmak yerine güvenli mesafeden kısa kayıt alınmalı ve alan sessizce terk edilmelidir.