Hızlı Tanı

Küçük Gümüş Martı, büyük martılardan daha küçük ve zarif yapılı, Karabaş Martıdan ise daha iri görünen orta boy bir martıdır. Erişkinin yuvarlak başında koyu iris, ince ve lekesiz sarı-yeşil gaga, yeşilimsi-sarı bacaklar, orta gri sırt ve siyah-beyaz kanat uçları birlikte aranır. Gümüş Martıdaki kalın gaga ve kırmızı gaga beneği yoktur. Üreme döneminde baş beyazdır; kışın baş ve ensede ince gri-kahverengi çizgiler oluşabilir.

Tek bir renk kesin tanı sağlamaz. Bacaklar ışığa göre sarı, gri-yeşil veya donuk görünebilir; sırtın gri tonu da çevredeki kuşlarla, gökyüzü ve fotoğraf ayarıyla değişir. Bu yüzden önce gövde büyüklüğü ve narinlik, sonra baş-gaga oranı, iris, gaga deseni ve kanat ucu birlikte değerlendirilir. Türkiye'deki sürülerde farklı yaşlardan ve farklı martı türlerinden bireyler yan yana bulunduğundan, yalnız “küçük gri martı” görünüşü yeterli değildir.

Genel Görünüm ve Duruş

Baş yuvarlak, alın yumuşak eğimli ve gaga büyük Larus martılarına göre ince-kısadır. Erişkinin başı, boynu, göğsü, karnı ve kuyruğu beyaz; sırtı ve kanat üstü orta gridir. Dış uçuş telekleri siyah, uçlarındaki ve bazı teleklerdeki beyaz alanlar belirgindir. Kapalı kanatta uzun kanat uçları kuyruğun gerisine uzanır. İnce bacaklar yeşilimsi-sarıdır. Koyu göz, kuşa iri martılara göre daha yumuşak bir yüz ifadesi verir; bu yalnız başına bilimsel bir işaret değil, baş-gaga oranının kolay hatırlanan bir sonucudur.

Kış giysisinde başın özellikle tepesi, ensesi ve yanlarında ince koyu çizgiler belirir. Gagada dar ve dağınık koyu bir iz oluşabilir. Bu iz Halkalı Gaga Martıdaki kalın, keskin ve tam siyah halkayla aynı değildir. Üreme giysisine geçerken baş çizgileri azalır. Tüy değişiminin zamanı bireyler arasında farklılık gösterebildiğinden, bir takvim gününde bütün erişkinlerin aynı baş desenini taşıması beklenmez.

Biyolojik bilgiler panelindeki 38–44 santimetrelik boy, 110–130 santimetrelik kanat açıklığı ve 300–480 gramlık ağırlık, The Wildlife Trusts'ın tür hesabında doğrudan yayımlanan ortak aralıklardır. Kaynak erkek ve dişi için ayrı değer vermediğinden aynı aralıklar iki kutuda ortak tür değeri olarak gösterilir. Aralık uçları eşeylere paylaştırılmaz ve ortalama hesaplanmaz. Erkekler ortalamada daha iri olabilse de geniş örtüşme nedeniyle tek bireyin ölçüsünden güvenilir eşey tayini yapılmaz.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin erkek ve dişi aynı temel tüy desenini taşır. Erkek ortalamada biraz daha büyük olabilir; ancak duruş, uzaklık ve bireysel değişkenlik bu farkı sahada güvenilmez kılar. Gaga ya da bacak renginden eşey belirlenmez. Çift davranışı görülse bile hangi bireyin erkek ya da dişi olduğu doğrudan davranış veya ölçüm kanıtı olmadan kesin yazılmaz.

Genç kuş gri-kahverengi görünür. Üst tarafta açık kenarlı tüyler, baş ve gövdede çizgiler, pembe tonlu ve ucu koyu gaga, pembemsi bacaklar bulunur. Kuyruk beyaz zemin üzerinde geniş koyu uç bandı taşır. İlk kışa doğru sırtta erişkin grisi gelişmeye başlarken kanat örtülerinde kahverengi desen ve kuyruk bandı sürer. Yaş tayini tek bir tüy alanından değil, sırt, örtüler, uçuş telekleri, kuyruk, gaga ve bacakların birlikte görülmesiyle yapılır.

Üreme alanlarında kıyı adaları, bataklık ve göl kenarları, çakıllıklar, kumullar, kayalık çıkıntılar ve bazı bölgelerde çatılar kullanılabilir. Yuva yerde ya da alçak bir yükseltide ot, yosun ve başka bitki parçalarıyla döşenmiş sığ çanaktır. Tek çift veya gevşek koloni halinde yuvalayabilir. BTO verisine göre tipik kuluçka üç yumurtadır; kaydedilen aralık 2–5, ortalama 2,58'dir. Kuluçkayı iki eş paylaşır ve 22–28 gün sürer. Yavrular tüylü, yarı erken gelişmiştir; yaklaşık 34–36 günde uçar. Bu Britanya verisi Türkiye'de üreme kanıtı değildir. Koloniye girilmez, köpek yaklaştırılmaz, çatı yuvasına çıkılmaz ve yetişkinler alarm veriyorsa mesafe artırılır.

Uçuşta Görünüm

Erişkin uçarken üstten orta gri kanat, beyaz arka kenar ve siyah dış teleklerdeki beyaz benekler görülür. Alttan kanat büyük ölçüde açık, dış uçlar siyah-beyaz desenlidir. Kuyruk erişkinde temiz beyaz ve bantsızdır. Kanatlar iri martılardan daha dar ve hareketli bir izlenim verir; düzenli kanat vuruşları ile kısa süzülüşler birbirini izler.

Genç ve ilk kış kuşunda kanat üstünde koyu ikincil telek şeridi, kahverengi örtüler ve kuyruk ucunda geniş siyah bant bulunur. Bu yaşlarda erişkinin sade gri-beyaz görünüşü beklenmez. Uçuşta yalnız koyu kuyruk bandına bakmak başka genç martılarla karışmaya yol açar; gövde büyüklüğü, kanat deseni, baş-gaga oranı ve kuyruk sokumunun rengi birlikte değerlendirilir.

Kanat ucu desenindeki beyaz alanlar yaş, aşınma ve görüş açısıyla değişir. Tek bir beyaz benek kesin tür tayini değildir. Üstten ve alttan kanat işaretleri aynı yüzeydeymiş gibi anlatılmamalı; fotoğraf ya da levhanın açısı açıkça belirtilmelidir. Uzak kuşta gaga ve bacak görünmüyorsa teşhis yalnız siluete dayandırılmaz.

Ses ve Davranış

En sık duyulan çağrı ince, tiz ve miyavlamayı andıran bir sestir. Uzun çağrı daha hızlı, ritmik bir dizi halinde verilebilir ve büyük martıların kalın seslerinden daha tizdir. Yazıyla verilen ses benzetmeleri yaklaşık anlatımlardır; kalabalık martı sürüsünde tek bir ses, sesi çıkaran birey görülmeden kesin tanı sağlamaz. Sesin ritmi, bağlamı ve görünüş birlikte kaydedilir.

Kıyı, liman, göl, nehir ağzı, tarla, ıslak çayır ve parkta beslenebilir. Toprakta yürürken ayaklarını hızlı biçimde titreterek solucan ve başka omurgasızların yüzeye çıkmasına yol açması dikkat çekicidir. Suda yüzeyden besin toplar, kıyıda av arar ve fırsat bulduğunda leş ya da insan kaynaklı artıklardan yararlanır. Başka martılarla karışık sürüler oluşturur ve geniş su yüzeylerinde toplu geceleyebilir.

İnsanlara yakın beslenebilmesi rahatsızlığa duyarsız olduğu anlamına gelmez. Dinlenen sürünün içine yürümek, halka okumak için kuşları kaldırmak veya yiyecekle yakına çekmek enerji kaybına ve doğal davranışın değişmesine yol açar. Kuşlar başlarını kaldırıyor, topluca yürüyor ya da havalanıyorsa geri çekilmek gerekir. Ekmek ve işlenmiş yiyecek verilmez.

Karıştırılabilecek Türler

Gümüş Martı belirgin biçimde daha iri ve güçlüdür. Erişkinin gagası daha kalın, alt gaga ucunda kırmızı benek bulunur; göz çoğunlukla daha açık, bacaklar birçok bireyde pembedir. Küçük Gümüş Martının koyu gözü, daha kısa-ince lekesiz gagası, yeşilimsi bacakları ve narin gövdesi birlikte ayrımı destekler. Uzakta yalnız sırt grisine bakılmaz.

Halkalı Gaga Martı erişkinde gaga çevresinde belirgin ve keskin siyah halka, çoğunlukla daha açık iris ve daha canlı sarı bacaklar taşır. Küçük Gümüş Martının kışın gagasında görülebilen dar, silik koyuluk aynı yapıda değildir. Kanat ucu desenleri ve gövde oranları da karşılaştırılmalıdır; tek bir gaga fotoğrafı yeterli olmayabilir.

Karabaş Martı daha küçük, daha ince gagalıdır; gaga ve bacaklar kırmızımsı, kış başında koyu kulak lekesi belirgindir. Uçuşta beyaz ön kanat kenarı farklı bir görünüm oluşturur. Akdeniz Martısında erişkinin gaga ve bacakları kırmızı, uçuş telekleri büyük ölçüde beyazdır; üreme döneminde siyah başlık bulunur. Genç martılarda ayrım daha zordur ve bütün tüy alanları belgelenmeden kesinleştirilmemelidir.

Hızlı Tanı

Gümüş Martı iri, güçlü gövdeli, geniş kanatlı bir martıdır. Erişkinin başı, boynu, kuyruğu ve alt tarafı beyaz; sırtı ile kanat örtüleri orta-koyu gri; dış uçuş telekleri siyah ve uçlarındaki beyaz lekeler belirgindir. Kalın sarı gaganın alt kenarındaki kırmızı leke, sarı bacaklar ve kırmızı göz çevresi halkası yakından destekleyicidir. Türkiye'de büyük martı tanısında yalnız sarı bacağa güvenilmez: gövde oranı, baş-gaga biçimi, sırt tonu, kanat ucu deseni, yaş ve mevsim birlikte okunur.

Erişkin kuş ayakta güçlü göğüslü, uzun bacaklı ve görece köşeli başlı görünür. Üreme dışı dönemde baş ve ense ince koyu çizgiler kazanabilir; çizgilenmenin yoğunluğu bireye ve tarihe göre değişir. Gençler erişkin gibi gri-beyaz değildir: ilk yaşta kahverengi, pullu ve alacalıdır; gaga koyu, bacaklar pembemsi-soluk olabilir. Bu yüzden genç bir Gümüş Martıyı yalnız “sarı bacak” arayarak tanımak mümkün değildir.

Genel Görünüm ve Duruş

Baş iri ve önden köşeli, alın eğimi belirgin, gaga kalın ve uçta aşağı kıvrıktır. Boyun orta uzunlukta, göğüs dolgun, karın ağırdır. Kapalı kanatlar kuyruğun biraz ötesine uzanabilir; kanat uçlarındaki siyah-beyaz desen dinlenen kuşta dar bir siyah uç alanı gibi görünür. Erişkinin sırt grisi Kuzey Gümüş Martısından çoğu zaman daha koyu, Kara Sırtlı Martıdan ise belirgin biçimde daha açıktır; ışık, kamera beyaz ayarı ve aşınma bu tonu değiştirebilir.

Ayakta duran erişkinde parlak sarı bacaklar adıyla uyumludur, fakat her birey aynı doygunlukta değildir. Kışın veya genç yaşlarda bacak daha soluk görünebilir. Göz çoğunlukla açık renkli, çevresindeki çıplak deri kırmızıdır. Gaga alt kenarındaki kırmızı leke erişkin büyük martılarda tek başına özgün değildir. Kuyruk erişkinde beyazdır; yaşlanan gençlerde koyu kuyruk bandı giderek azalır.

Tüy gelişimi birkaç takvim yılı sürer. İlk takvim yılında üst taraf koyu kahverengi merkezli, açık kenarlı tüylerle pullu; göğüs ve böğürler çizgili, kuyruk ucu koyudur. İkinci ve üçüncü takvim yıllarında gri sırt tüyleri artar, gaga açılır, kuyruk ve alt taraf beyazlaşır; fakat kanat örtülerinde kahverengi gençlik tüyleri kalabilir. Yaş tayini tek tüy yerine kanat örtüleri, primerler, kuyruk ve gaganın birlikte değerlendirilmesini ister.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin erkek ile dişinin temel tüy deseni aynıdır. Erkek ortalamada daha iri, daha kalın gagalı ve daha ağır; dişi daha küçük ve ince başlı olabilir, ancak ölçüler geniş ölçüde örtüşür. Yan yana duran eşlerde boyut farkı yardımcı olabilir; tek kuşun fotoğrafından yalnız baş büyüklüğü veya gaga kalınlığıyla kesin eşey söylenmez. Mevcut erkek–dişi sürgüsü tüy farkı vaat etmemeli, ortak erişkin deseni ve istatistiksel boyut farkını açıklamalıdır.

Üreme çağındaki iki eş de kuluçka ve yavru bakımına katılır. Mevsimsel baş çizgilenmesi iki eşeyde de görülebilir. Bölgesel popülasyonlar arasında ölçü farkı bulunduğu için Batı Akdeniz'deki bir eşey formülü Türkiye'deki her kuşa mekanik olarak uygulanmaz. Biyometri panelindeki değerler yayımlanmış araştırma örneklemlerinin doğrudan ortalamalarıdır; sahada cetvelsiz eşey tayini aracı değildir.

Genç kuş koyu gözlü, koyu gagalı ve yoğun kahverengi desenlidir. İlk kışta baş ve alt taraf açılabilir, sırt tüyleri daha düzenli gri-kahverengi görünür. İkinci yaşta erişkin grisi belirginleşse de dış kanat ve kuyrukta gençlik izi sürer. Büyük martılardaki yaş ve bireysel değişkenlik çok yüksek olduğundan tek bir “genç resmi” bütün ara giysileri temsil etmez.

Uçuşta Görünüm

Üstten görünüşte geniş gri kanat, beyaz arka kenar, siyah dış primer alanı ve beyaz primer uçları birlikte görülür. Erişkin kuyruğu ve sağrısı beyazdır. Kanat ucu deseni bireysel, yaşa bağlı ve coğrafi olarak değişebilir; dış primerdeki beyaz ayna faydalıdır fakat tek başına kesin tür tanısı değildir. Üstten bakış sırt tonunu, siyah kanat ucunun kapsamını ve beyaz arka kenarı değerlendirmek için değerlidir.

Alttan görünüşte gövde, kuyruk ve kanat örtüleri büyük ölçüde beyaz; uçuş telekleri daha gri ve dış uç siyah görünür. Sarı bacaklar gövdenin gerisine uzanabilir. Alttan açı, kanat oranını ve siyah uç alanını gösterir; sırt grisi görünmediği için benzer büyük martılardan ayrımda tek başına yetersizdir. İki yüzey de önemli olduğundan saha rehberinde ayrı açı mantığı korunur.

Uçuş güçlü ve doğrudandır; düzenli derin kanat vuruşlarını süzülme izleyebilir. Kıyıda rüzgârı kullanarak yamaç boyunca süzülebilir, su üstünde besin ararken daire çizebilir. Gençlerin üst ve alt kanadı erişkinden çok daha koyu ve alacalıdır; erişkin kanat deseni genç kuşa kopyalanmaz. Mevcut üst-alt uçuş levhaları genel renk bloklarını taşır fakat kusursuz simetri ve düzenli beyaz lekeler doğal değişkenliği olduğundan daha kesin gösterir.

Ses ve Davranış

Çağrılar iri martılara özgü gür, burundan gelen ve kahkahayı andıran dizilerdir. Uzun çağrıda baş önce aşağı, sonra yukarı kaldırılabilir; kısa temas, alarm ve dilenme sesleri bağlama göre değişir. Ses, yakın akraba büyük martılardan tek başına güvenli ayrım sağlamaz; kayıt davranış ve görüntüyle birlikte yorumlanır.

Gümüş Martı fırsatçı ve uyarlanabilir bir türdür. Kıyı, liman, balıkçı barınağı, ada, göl, tarla, çöp depolama alanı ve kent çatısı arasında gidip gelebilir. Üreme döneminde kolonide bölge savunur; yuvaya yaklaşan insanı yüksek ses, dalış ve dışkılama ile uzaklaştırabilir. Besin kaynağında kalabalık topluluk oluşturur, geceyi güvenli kıyı, ada, çatı veya su yüzeyindeki ortak tüneklerde geçirebilir.

Karıştırılabilecek Türler

Kuzey Gümüş Martısının erişkininde bacaklar çoğunlukla pembemsi, sırt daha açık gri ve baş çizgilenmesi genellikle daha yaygındır; yine de aykırı bireyler ve melezlenme olasılığı nedeniyle yalnız bacak rengi yeterli değildir. Kara Sırtlı Martı daha koyu arduvaz sırtlı, daha ince-uzun yapılı ve çoğu zaman daha uzun kanatlı görünür. Küçük Gümüş Martı daha küçük, daha narin, daha koyu gözlü ve daha ince gagalıdır.

Hazar Martısı uzun ve paralel kenarlı gagası, daha küçük-koyu gözü, eğimli alnı, uzun bacağı ve farklı primer deseniyle ayrılabilir; ancak yaş, açı ve bölgesel değişkenlik ayrımı güçleştirir. Van Gölü Martısı erişkinde koyu göz, daha kısa gaga, daha küçük yapı ve farklı siyah-beyaz kanat ucu deseni taşır. Büyük martı sürüsündeki olağandışı birey için açık kanat fotoğrafı, bacak rengi, baş profili, yaş ve mümkünse çağrı kaydedilmeli; tek otomatik sonuç kesin tanı sayılmamalıdır.