Tür Karşılaştırma Ekranı
Kuşların fiziksel özelliklerini, seslerini, habitatlarını ve tanımlarını yan yana karşılaştırmak için iki tür seçin.
Küçük Gümüş Martı
Larus canus
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Küçük Gümüş Martı, büyük martılardan daha küçük ve zarif yapılı, Karabaş Martıdan ise daha iri görünen orta boy bir martıdır. Erişkinin yuvarlak başında koyu iris, ince ve lekesiz sarı-yeşil gaga, yeşilimsi-sarı bacaklar, orta gri sırt ve siyah-beyaz kanat uçları birlikte aranır. Gümüş Martıdaki kalın gaga ve kırmızı gaga beneği yoktur. Üreme döneminde baş beyazdır; kışın baş ve ensede ince gri-kahverengi çizgiler oluşabilir.
Tek bir renk kesin tanı sağlamaz. Bacaklar ışığa göre sarı, gri-yeşil veya donuk görünebilir; sırtın gri tonu da çevredeki kuşlarla, gökyüzü ve fotoğraf ayarıyla değişir. Bu yüzden önce gövde büyüklüğü ve narinlik, sonra baş-gaga oranı, iris, gaga deseni ve kanat ucu birlikte değerlendirilir. Türkiye'deki sürülerde farklı yaşlardan ve farklı martı türlerinden bireyler yan yana bulunduğundan, yalnız “küçük gri martı” görünüşü yeterli değildir.
Genel Görünüm ve Duruş
Baş yuvarlak, alın yumuşak eğimli ve gaga büyük Larus martılarına göre ince-kısadır. Erişkinin başı, boynu, göğsü, karnı ve kuyruğu beyaz; sırtı ve kanat üstü orta gridir. Dış uçuş telekleri siyah, uçlarındaki ve bazı teleklerdeki beyaz alanlar belirgindir. Kapalı kanatta uzun kanat uçları kuyruğun gerisine uzanır. İnce bacaklar yeşilimsi-sarıdır. Koyu göz, kuşa iri martılara göre daha yumuşak bir yüz ifadesi verir; bu yalnız başına bilimsel bir işaret değil, baş-gaga oranının kolay hatırlanan bir sonucudur.
Kış giysisinde başın özellikle tepesi, ensesi ve yanlarında ince koyu çizgiler belirir. Gagada dar ve dağınık koyu bir iz oluşabilir. Bu iz Halkalı Gaga Martıdaki kalın, keskin ve tam siyah halkayla aynı değildir. Üreme giysisine geçerken baş çizgileri azalır. Tüy değişiminin zamanı bireyler arasında farklılık gösterebildiğinden, bir takvim gününde bütün erişkinlerin aynı baş desenini taşıması beklenmez.
Biyolojik bilgiler panelindeki 38–44 santimetrelik boy, 110–130 santimetrelik kanat açıklığı ve 300–480 gramlık ağırlık, The Wildlife Trusts'ın tür hesabında doğrudan yayımlanan ortak aralıklardır. Kaynak erkek ve dişi için ayrı değer vermediğinden aynı aralıklar iki kutuda ortak tür değeri olarak gösterilir. Aralık uçları eşeylere paylaştırılmaz ve ortalama hesaplanmaz. Erkekler ortalamada daha iri olabilse de geniş örtüşme nedeniyle tek bireyin ölçüsünden güvenilir eşey tayini yapılmaz.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erişkin erkek ve dişi aynı temel tüy desenini taşır. Erkek ortalamada biraz daha büyük olabilir; ancak duruş, uzaklık ve bireysel değişkenlik bu farkı sahada güvenilmez kılar. Gaga ya da bacak renginden eşey belirlenmez. Çift davranışı görülse bile hangi bireyin erkek ya da dişi olduğu doğrudan davranış veya ölçüm kanıtı olmadan kesin yazılmaz.
Genç kuş gri-kahverengi görünür. Üst tarafta açık kenarlı tüyler, baş ve gövdede çizgiler, pembe tonlu ve ucu koyu gaga, pembemsi bacaklar bulunur. Kuyruk beyaz zemin üzerinde geniş koyu uç bandı taşır. İlk kışa doğru sırtta erişkin grisi gelişmeye başlarken kanat örtülerinde kahverengi desen ve kuyruk bandı sürer. Yaş tayini tek bir tüy alanından değil, sırt, örtüler, uçuş telekleri, kuyruk, gaga ve bacakların birlikte görülmesiyle yapılır.
Üreme alanlarında kıyı adaları, bataklık ve göl kenarları, çakıllıklar, kumullar, kayalık çıkıntılar ve bazı bölgelerde çatılar kullanılabilir. Yuva yerde ya da alçak bir yükseltide ot, yosun ve başka bitki parçalarıyla döşenmiş sığ çanaktır. Tek çift veya gevşek koloni halinde yuvalayabilir. BTO verisine göre tipik kuluçka üç yumurtadır; kaydedilen aralık 2–5, ortalama 2,58'dir. Kuluçkayı iki eş paylaşır ve 22–28 gün sürer. Yavrular tüylü, yarı erken gelişmiştir; yaklaşık 34–36 günde uçar. Bu Britanya verisi Türkiye'de üreme kanıtı değildir. Koloniye girilmez, köpek yaklaştırılmaz, çatı yuvasına çıkılmaz ve yetişkinler alarm veriyorsa mesafe artırılır.
Uçuşta Görünüm
Erişkin uçarken üstten orta gri kanat, beyaz arka kenar ve siyah dış teleklerdeki beyaz benekler görülür. Alttan kanat büyük ölçüde açık, dış uçlar siyah-beyaz desenlidir. Kuyruk erişkinde temiz beyaz ve bantsızdır. Kanatlar iri martılardan daha dar ve hareketli bir izlenim verir; düzenli kanat vuruşları ile kısa süzülüşler birbirini izler.
Genç ve ilk kış kuşunda kanat üstünde koyu ikincil telek şeridi, kahverengi örtüler ve kuyruk ucunda geniş siyah bant bulunur. Bu yaşlarda erişkinin sade gri-beyaz görünüşü beklenmez. Uçuşta yalnız koyu kuyruk bandına bakmak başka genç martılarla karışmaya yol açar; gövde büyüklüğü, kanat deseni, baş-gaga oranı ve kuyruk sokumunun rengi birlikte değerlendirilir.
Kanat ucu desenindeki beyaz alanlar yaş, aşınma ve görüş açısıyla değişir. Tek bir beyaz benek kesin tür tayini değildir. Üstten ve alttan kanat işaretleri aynı yüzeydeymiş gibi anlatılmamalı; fotoğraf ya da levhanın açısı açıkça belirtilmelidir. Uzak kuşta gaga ve bacak görünmüyorsa teşhis yalnız siluete dayandırılmaz.
Ses ve Davranış
En sık duyulan çağrı ince, tiz ve miyavlamayı andıran bir sestir. Uzun çağrı daha hızlı, ritmik bir dizi halinde verilebilir ve büyük martıların kalın seslerinden daha tizdir. Yazıyla verilen ses benzetmeleri yaklaşık anlatımlardır; kalabalık martı sürüsünde tek bir ses, sesi çıkaran birey görülmeden kesin tanı sağlamaz. Sesin ritmi, bağlamı ve görünüş birlikte kaydedilir.
Kıyı, liman, göl, nehir ağzı, tarla, ıslak çayır ve parkta beslenebilir. Toprakta yürürken ayaklarını hızlı biçimde titreterek solucan ve başka omurgasızların yüzeye çıkmasına yol açması dikkat çekicidir. Suda yüzeyden besin toplar, kıyıda av arar ve fırsat bulduğunda leş ya da insan kaynaklı artıklardan yararlanır. Başka martılarla karışık sürüler oluşturur ve geniş su yüzeylerinde toplu geceleyebilir.
İnsanlara yakın beslenebilmesi rahatsızlığa duyarsız olduğu anlamına gelmez. Dinlenen sürünün içine yürümek, halka okumak için kuşları kaldırmak veya yiyecekle yakına çekmek enerji kaybına ve doğal davranışın değişmesine yol açar. Kuşlar başlarını kaldırıyor, topluca yürüyor ya da havalanıyorsa geri çekilmek gerekir. Ekmek ve işlenmiş yiyecek verilmez.
Karıştırılabilecek Türler
Gümüş Martı belirgin biçimde daha iri ve güçlüdür. Erişkinin gagası daha kalın, alt gaga ucunda kırmızı benek bulunur; göz çoğunlukla daha açık, bacaklar birçok bireyde pembedir. Küçük Gümüş Martının koyu gözü, daha kısa-ince lekesiz gagası, yeşilimsi bacakları ve narin gövdesi birlikte ayrımı destekler. Uzakta yalnız sırt grisine bakılmaz.
Halkalı Gaga Martı erişkinde gaga çevresinde belirgin ve keskin siyah halka, çoğunlukla daha açık iris ve daha canlı sarı bacaklar taşır. Küçük Gümüş Martının kışın gagasında görülebilen dar, silik koyuluk aynı yapıda değildir. Kanat ucu desenleri ve gövde oranları da karşılaştırılmalıdır; tek bir gaga fotoğrafı yeterli olmayabilir.
Karabaş Martı daha küçük, daha ince gagalıdır; gaga ve bacaklar kırmızımsı, kış başında koyu kulak lekesi belirgindir. Uçuşta beyaz ön kanat kenarı farklı bir görünüm oluşturur. Akdeniz Martısında erişkinin gaga ve bacakları kırmızı, uçuş telekleri büyük ölçüde beyazdır; üreme döneminde siyah başlık bulunur. Genç martılarda ayrım daha zordur ve bütün tüy alanları belgelenmeden kesinleştirilmemelidir.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Üreme döneminde kıyı adaları, tuzlu ve tatlı su bataklıkları, göl kenarları, çakıllıklar, kumullar, kayalık kıyılar, kısa otlu iç kesimler ve bazı yerlerde bina çatıları kullanılır. Yakında güvenli beslenme alanı ve yırtıcılardan korunmuş yuva yüzeyi bulunması önemlidir. Tek çiftler kadar gevşek koloniler de görülebilir.
Yuva Yeri
Yuva çoğunlukla zeminde veya alçak bir çıkıntıda, ot, yosun ve ince bitki parçalarıyla döşenmiş sığ çanaktır. BTO'ya göre tipik üç yumurta bırakılır; 2–5 yumurta kaydedilmiştir. İki eşin paylaştığı kuluçka 22–28 gün, yavruların uçabilir hale gelmesi yaklaşık 34–36 gün sürer. Yavrular erken dönemde yuvanın çevresinde yürüyebilir. Koloniye girilmez, köpek ve insansız hava aracı uzak tutulur, çatı yuvasına müdahale edilmez.
Günlük Alan Kullanımı
Üreme dışında kıyı, liman, nehir ağzı, göl, baraj, tarla, ıslak çayır, park ve spor alanı arasında hareket edebilir. Gündüz beslenme yüzeyleri ile geceleme suyu farklı olabilir. Gelgit, don, tarımsal çalışma ve insan kaynaklı besinler günlük dağılımı değiştirir. Dinlenen sürüler açık kıyı ve adacıklarda rahatsız edilmeden bırakılır.
Dünya Yayılışı
Küçük Gümüş Martı Palearktik'in serin ve ılıman kuşağında, İzlanda ve Britanya'dan İskandinavya üzerinden Rusya'nın Uzak Doğusuna kadar geniş bir alanda ürer. Kuzeybatı Avrupa'daki bazı topluluklar kısmen yerleşik kalabilir; kuzey ve doğudaki kuşların önemli bölümü sonbaharda güneye ve batıya iner. Kış dağılımı Avrupa kıyıları ve iç sularından Akdeniz, Karadeniz ve Hazar çevresine; doğuda Doğu Asya kıyılarına uzanır. Üreme ve kış haritaları aynı alanı göstermez.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye'de başlıca geçit ve kış döneminde görülen bir martıdır. Karadeniz ve Marmara kıyıları, boğazlar, deltalar, lagünler, limanlar, büyük göller, nehir ağızları, barajlar ve ıslak çayırlar kullanılabilir. İç bölgelerde sert hava ve açık suyun durumu dağılımı etkiler. Yazın görülen tek bir birey Türkiye'de üreme kanıtı değildir; yaş, tarih ve davranış ayrıca belgelenir. Gözlem haritasındaki yoğunluk, gözlemci çabası ve erişimden etkilenir.
Göç Yolculuğu
Kuzey ve doğu toplulukları sonbaharda daha ılıman bölgelere hareket eder, ilkbaharda üreme alanlarına döner. Türkiye'ye gelen kuşların tamamı aynı kaynaktan veya aynı rotadan gelmez. Halkalı bireyler göç bağlantılarını gösterebilir; halkasız tek bir kuşa ülke dizisi ya da kilometre atanmaz. Soğuk hava hareketleri kısa sürede sayı ve yer değişimine yol açabilir. Bir limandaki ardışık kayıtları birleştirmek, aynı bireyin izlenmiş yolculuğu değildir.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Beslenmesi fırsatçıdır. İç kesimlerde solucanlar, böcekler ve larvaları, başka karasal ve sucul omurgasızlar ile bazı tohumları; kıyıda yumuşakçalar, kabuklular, küçük balıklar, ölü balık ve deniz yosunuyla ilişkili besinleri alabilir. Küçük memeli, kuş yumurtası veya yavrusu gibi başka öğeler de fırsat oluştuğunda tüketilebilir. İnsan kaynaklı artık kullanması, bu yiyeceklerin sağlıklı veya gerekli olduğu anlamına gelmez.
Nasıl Avlanır?
Kıyıda ve sığ suda yürüyerek toplar, su yüzeyinden besin alır, tarlada ve kısa çimde görsel arama yapar. Ayaklarını hızla titreterek zemindeki solucan ve böcekleri harekete geçirebilir; ardından gagasıyla yakalar. Başka kuşların bıraktığı besinden ya da leşten yararlanabilir. Tek gözlem bütün diyete genellenmez; av görülmüyorsa kesin tür adı yazılmaz. Yem atmak, sürüyü beslenme alanına doğru sürmek veya çöple beslemeyi teşvik etmek doğal davranışı bozar.
İlginç Bilgiler
## Adındaki “Küçük” Ne Anlatır? Tür Karabaş Martı gibi küçük martılardan daha iri, Gümüş Martı gibi büyük Larus türlerinden daha küçüktür. Türkçe adındaki “Küçük”, onu özellikle Gümüş Martıyla karşılaştırır. Sürü içinde boyut yararlı olsa da uzaklık ve duruş algıyı değiştirir; baş-gaga oranı, göz, gaga ve bacak rengiyle desteklenmelidir. ## Ayağıyla Yağmur Taklidi Kısa çimde veya ıslak zeminde ayaklarını hızla titrettiğinde oluşan hareket, solucan ve başka omurgasızların yüzeye çıkmasına yol açabilir. Kuş hemen ardından görünür avı toplar. Bu davranış, martıların yalnız denizde balık arayan kuşlar olmadığını; kara yüzeylerindeki küçük canlıları da etkin biçimde bulabildiğini gösterir. ## Koyu Gözün Sınırı Erişkin Küçük Gümüş Martıda koyu iris önemli bir destekleyici işarettir. Ancak ışık, uzaklık ve fotoğraf pozlaması göz rengini değiştirebilir; bazı bireysel farklılıklar da bulunur. Teşhis yalnız “göz koyu” denilerek tamamlanmaz. Küçük lekesiz gaga, yeşilimsi bacak, gövde oranları ve kanat ucu birlikte aranır. ## Yaşla Değişen Kuyruk Erişkinin kuyruğu temiz beyazdır. Genç ve ilk kış kuşunda ise geniş koyu uç bandı bulunur. Bu değişim, kuyruk bandının tür işareti sanılmaması gerektiğini gösterir. Aynı türün farklı yaşları birbirinden çok farklı görünebilir; martı tanısında yaş belirlemek tür belirlemek kadar önemlidir. ## Uzun Yaşam ve Düşük Genç Sağkalımı BTO halkalama verilerinde üreme yaşına ulaşan bireyin tipik yaşam beklentisi yaklaşık on yıl, kaydedilmiş en yüksek yaş ise 27 yıl 10 ayın üzerindedir. Aynı hesap gençlerin ilk yıllardaki sağkalımının erişkinlerden düşük olduğunu gösterir. Bu sayılar Britanya halkalama bağlamına aittir; her Türkiye bireyinin ömrü olarak kullanılmaz. ## İç Su ve Deniz Arasında Küçük Gümüş Martı hem kıyı hem iç su ve tarım alanlarını kullanabilir. Aynı gün içinde beslenme için çayıra, dinlenme için göl kıyısına, geceleme için geniş suya gidebilir. Bu esneklik onu yalnız “deniz kuşu” olarak tanımlamanın eksik olduğunu gösterir. Koruma değerlendirmesinde yuva alanı kadar beslenme ve geceleme alanları da dikkate alınmalıdır.
Kara Sırtlı Martı
Larus fuscus
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Kara Sırtlı Martı, erişkin giysisinde koyu gri ile siyaha yakın sırtı, beyaz alt tarafı ve sarı bacaklarıyla dikkat çeken büyük bir martıdır. Sarı gagasının alt ucunda kırmızı bir leke bulunur. Uzun kanatları, dinlenirken kuyruğun gerisine belirgin biçimde uzanır. Gövdesi ve gagası, çok iri martılara göre daha ince görünür. Sırtın koyuluğu topluluklar arasında değiştiğinden adındaki kara sözcüğü bütün erişkinlerde aynı siyah tonu aranacağı anlamına gelmez.
Bu kolay tanınan renkler genç kuşlarda yoktur. İlk giyside kahverengi ve açık kenarlı tüyler, koyu gaga ve koyu kuyruk ucu görülür. Bir martının bacakları sarı değil diye Kara Sırtlı Martı olamayacağı söylenemez; önce yaşı değerlendirilmelidir. Erişkinde bile sırt rengi, kanat oranı, gaga ve bacaklar birlikte incelenir. Sadece uzaktan görülen koyu bir sırt, yakın türleri elemek için yeterli değildir.
Genel Görünüm ve Duruş
Üreme giysisindeki erişkinin başı, boynu, göğsü ve karnı beyazdır. Koyu sırt ile beyaz baş arasındaki sınır belirgindir. Kanat uçları siyahtır ve uçlara yakın beyaz işaretler bulunur. Kapalı kanatta bu beyazlıkların bir kısmı üst üste gelir; uçuşta daha farklı bir düzen görülür. Göz genellikle açık sarı tonludur. İnce sayılabilecek sarı gaga, başın genel yapısıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Üreme dışı dönemde baş ve boyunda gri-kahverengi çizgilenme gelişebilir. Bu görünüm kuşun kirlenmiş olduğu anlamına gelmez. Çizgilerin miktarı bireye, mevsime ve topluluğa göre değişir. Başın beyaz kalması veya çizgili görünmesi tek başına türü belirlemez. Sırt tonunu karşılaştırırken aynı ışık altındaki kuşlar kullanılmalıdır; gölgede duran açık sırtlı bir martı, güneşte duran koyu sırtlı bir kuşa yaklaşan renkte görünebilir.
Kara Sırtlı Martı karada yürüyerek, su üzerinde yüzerek ve havadan çevreyi tarayarak besin arayabilir. Dinlenirken başını omuz tüylerine gömebilir; bu duruş boyun ve gaga oranlarını saklar. Ayağa kalkıp başını kaldırdığı anlar, yapısal özellikleri görmek için daha uygundur. Uzun kapalı kanadın kuyruktan taşması yararlı bir görünüm özelliğidir, fakat fotoğraf açısı ve tüy yenilenmesi bu izlenimi değiştirebilir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkek ve dişinin temel tüy deseni aynıdır. Erkekler ortalama olarak daha iri olabilir; ancak farklı topluluklardan ve farklı yaştan iki kuşu yalnız büyüklüklerine göre eşeylendirmek güvenilir değildir. Sürüdeki en büyük bireye erkek, en küçük bireye dişi etiketi verilmemelidir. Dişiler de erişkin olduklarında koyu sırt, beyaz gövde ve sarı bacak taşıyabilir.
Genç kuşun sırt ve kanat üstündeki koyu tüyler açık kenarlıdır; bu nedenle pullu veya desenli bir görünüm oluşur. Gaga başlangıçta koyudur. Kuyruk ucundaki koyu şerit, açık kuyruk sokumuyla karşıtlık yapar. Gençliğin ilk aylarındaki koyu baş, daha sonra tüy aşınması ve yenilenmesiyle açılabilir. Farklı aylarda çekilmiş genç fotoğraflarının birbirine tam benzememesi bu yüzden olağandır.
Erişkin görünümü bir anda ortaya çıkmaz. Sonraki yıllarda sırt üzerinde erişkine benzeyen koyu tüyler artarken kanat, kuyruk veya gagada gençlik izleri kalabilir. Genel olarak dördüncü yıl dolayında erişkin giysiye ulaşılır; tüy değişiminin ayrıntıları topluluklara göre farklılaşır. Siyah lekeli bir gaga ile koyu erişkin sırtının birlikte görülmesi bu nedenle mutlaka ayrı bir tür anlamına gelmez. Yaşı kesinleştirmek için tek bir bölge yerine bütün tüy takımı değerlendirilir.
Uçuşta Görünüm
Uçuşta uzun ve sivrilen kanatlar, beyaz baş-gövde ve koyu üst kanat dikkat çeker. Alttan bakıldığında kanadın geniş açık yüzeyi ile koyu dış uçlar görülür. Üst ve alt yüzeyler aynı renk dağılımına sahip değildir. Bir fotoğrafın hangi açıdan çekildiği anlaşılmadan kanadın açıklığı veya koyuluğu üzerinden tanı yapılmamalıdır. Erişkinin kuyruğu genel olarak beyazdır; belirgin koyu kuyruk şeridi gençlik değerlendirmesini gerektirir.
Kanat çırparak ilerleyebildiği gibi uygun hava koşullarında süzülür. Dinlenme alanı ile beslenme alanı arasında yaptığı uçuş, her zaman mevsimsel göç değildir. Kıyı boyunca aynı yönde ilerleyen kuşları değerlendirirken süre, sayı ve davranış da kaydedilmelidir. Tüy değişimindeki boşluklar kanadın ucunu alışılmadık gösterebilir; eksik tüyün oluşturduğu şekil kalıcı tür özelliği olarak kullanılmamalıdır.
Ses ve Davranış
Sert, yüksek ve bazen gülüşü andıran ses dizileri çıkarır. Çağrı sırasında başını uzatıp kaldırabilir. Kolonide veya besin çevresinde sesler, tehdit duruşları ve kovalamalar birlikte görülür. Başka büyük martılar da benzer sesler çıkardığından, kalabalık bir sürüde duyulan çağrının hangi bireye ait olduğu görülmeden tür belirlemek güçtür. Kısa bir ses benzerliği, görüntüdeki uyuşmazlıkları ortadan kaldırmaz.
Üreme dışında başka martılarla birlikte dinlenebilir ve beslenebilir. Üreme sırasında ise çiftler yuva çevresindeki alanlarını savunur. Besin paylaşımı, kur davranışının bir parçası olabilir; ebeveynler yavruları da besler. Aynı sürüde bulunmak aynı tür olmak anlamına gelmediği gibi, bir kuşun diğerini kovalaması da tek başına farklı tür olduklarını göstermez. Toplumsal davranışın anlamı bulunduğu döneme ve yere bağlıdır.
Karıştırılabilecek Türler
Gümüş Martı, özellikle sarı bacaklı erişkinlerde en önemli karşılaştırmalardan biridir. Kara Sırtlı Martının sırtı genellikle daha koyu, kanatları daha uzun ve genel yapısı daha ince görünür. Ancak bacak rengini tek başına kullanmak iki türü ayırmaz. Baş-gaga oranı, sırt tonu ve açılmış kanat deseni aynı birey üzerinde birlikte incelenmelidir.
Büyük Karasırtlı Martı çok daha güçlü baş ve gaga yapısıyla, iri gövdesiyle ve erişkindeki pembemsi bacaklarıyla ayrılır. Uzaklık büyüklük algısını bozduğundan, farklı mesafedeki iki kuş karşılaştırılmamalıdır. Koyu sırtlı oluş her iki türde de görülebilir; Kara Sırtlı Martıda daha ince ve uzun kanatlı görünüm önem kazanır.
Hazar Martısı ve Ermeni Martısı gibi büyük martıların gençleri de karmaşık desenler taşır. Bu yaşlarda erişkinlerin sırt rengi karşılaştırması kullanılamaz. Açılmış kanat, kuyruk, baş ve gaganın yeterli görüntüsü yoksa tanı belirsiz bırakılabilir. Ayrıca Kara Sırtlı Martının kendi coğrafi toplulukları arasında da koyuluk farkı vardır; her koyu bireye yalnız renkten alt tür adı vermek doğru değildir.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Üreme döneminde kıyı adaları, açık kıyılar, bitkili ya da kayalık alanlar ve bazı iç su adaları kullanılır. Avrupa'nın bazı bölgelerinde düz çatılarda da koloniler oluşmuştur. Çatı kullanımı, bütün Kara Sırtlı Martıların insan yapıları olmadan yaşayamadığı anlamına gelmez; doğal ve kentsel koloniler farklı beslenme alanlarına yönelebilir.
İngiltere'nin kuzeybatısında komşu iki koloniyi karşılaştıran GPS araştırmasında, şehirde üreyen kuşlar daha çok kentsel alanlarda, kıyıda üreyenler ise kıyı yaşam alanlarında beslenmiştir. Aynı türün birbirine yakın toplulukları bile çevreyi aynı biçimde kullanmayabilir. Bu bölgesel sonuç Türkiye'deki her martı sürüsüne doğrudan uygulanmamalıdır.
Yuva Yeri
Yuva çoğunlukla zemine kurulmuş, ortası çukur bitkisel bir yığındır. Otlar, yosun ve çevreden toplanan başka malzemeler kullanılabilir; iç bölüm daha ince malzemeyle döşenir. Her iki eş de yuva yapımına katılır. Ada veya kıyıdaki yuvalarla çatıdaki yuvaların çevresel riskleri aynı değildir; ancak her ikisinde de yumurta ve yavrular rahatsız edilmemelidir.
Tipik kuluçka üç yumurtadır; kaynaklarda bir ile dört arasında yumurta da kaydedilir. BTO'nun verdiği kuluçka süresi 24–27 gündür ve iki eş de kuluçkaya yatar. Yavrular havlı çıkar, birkaç gün sonra yuva çevresinde hareket edebilir ve iki ebeveyn tarafından beslenir. İlk uçuş için 30–40 günlük dönem bildirilir. Yuvadan yürüyerek ayrılmak, uçabilecek yaşa gelmekle aynı değildir.
Koloniye girmek, yavruyu eline almak veya erişkinleri fotoğraf için yuvadan kaldırmak uygun değildir. Yuvadan uzaklaşan yavru hâlâ anne-babasının bakımında olabilir. Kuşların sürekli alarm verdiği ya da yuva üzerinde bekleyemediği bir gözlem noktasından uzaklaşılmalıdır. Çatılardaki yuvalara yönelik işlem, uzman değerlendirmesi olmadan yapılmamalıdır.
Günlük Alan Kullanımı
Üreme dışında kıyılar, göller, akarsular, liman çevreleri ve açık arazilerde görülebilir. Beslendiği yer ile toplu geceleme yeri ayrı olabilir. Bir limanda gün içinde çok sayıda martı bulunması, hepsinin orada ürediğini göstermez. Güvenli dinlenme alanlarının korunması, yalnız besinin bulunduğu noktaları korumak kadar önem taşır. İnsan kaynaklı atıklar kuşları toplayabilir, fakat bu alanların güvenli olduğu varsayılmamalıdır.
Dünya Yayılışı
Kara Sırtlı Martının üreme alanları Avrupa'nın kuzey ve batı kesimlerinde geniş yer tutar. İzlanda, Britanya çevresi, Kuzey Denizi ve Baltık bölgesindeki topluluklar aynı göç davranışını göstermez. Bazı kaynaklar daha doğudaki yakın martı topluluklarını da geniş bir Larus fuscus hesabına dahil eder. Bu nedenle dünya haritaları karşılaştırılırken kullanılan takson sınırı dikkate alınmalıdır.
Batıdaki graellsii görünümü, Baltık çevresindeki fuscus görünümünden genellikle daha açık sırtlıdır; intermedius adı verilen topluluklar da bu çeşitliliğin parçasıdır. Dağılımdaki bu farklar tek bir koyuluk ölçeğiyle bütün bireylere ad vermeyi sağlamaz. Kuzey Amerika'da da türün kayıtları vardır, ancak bu kayıtların mevsimsel durumu Türkiye'nin durumunu anlatmak için kullanılamaz.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye, türün göç sırasında ve kışın görülebildiği alanlar arasındadır. BirdLife'ın 2021 Avrupa değerlendirmesinde Türkiye için kışlama verisi bulunur. Bu kayıtlar, ülkenin başlıca üreme alanlarından biri olduğu anlamına gelmez. Kıyı, göl ve diğer sulak alanlardaki kuşlar yaş ve mevsim bilgisiyle değerlendirilmelidir; yazın kalan genç veya üremeyen bir birey, tek başına yuvalama kanıtı değildir.
Ülke için eski bir sayım aralığını bugünkü kesin toplam gibi vermek de doğru olmaz. Sayım yapılan alanlar, tarihler ve teşhis güçlükleri sonuçları etkiler. Türkiye'de karşılaşılan koyu sırtlı bir martının kökenini belirlemek için yalnız fotoğraftaki siyahlık yeterli değildir; okunabilen halka veya güvenilir izleme bilgisi çok daha güçlü kanıt sağlar.
Göç Yolculuğu
EURING/CMS Göç Atlası, batı Avrupa topluluklarıyla Baltık toplulukları arasında farklı bağlantılar gösterir. Atlantik çevresindeki kuşlarda güneybatıya, Baltık'ın kuzey ve doğusundaki kuşlarda ise Orta Doğu ve Doğu Afrika yönüne uzanan hareketler öne çıkar. Bununla birlikte aynı kolonideki bireyler bile farklı uzaklıklarda kışlayabilir.
Bu çeşitlilik nedeniyle bütün Kara Sırtlı Martılar için tek bir ülke sırası veya değişmez kilometre değeri verilemez. Kıyıdaki günlük beslenme uçuşları, göçün iki ucu arasındaki uzaklıkla aynı şey değildir. Bir halka okuması kuşun daha önce işaretlendiği yerle bağlantı kurabilir; aradaki yolu hangi sırayla geçtiğini tek başına göstermez. Kaydın anlattığı ile tahmin edilen rota birbirinden ayrı tutulmalıdır.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Kara Sırtlı Martı tek bir besinle sınırlı değildir. Balık, böcek, solucan, kabuklu ve yumuşakça gibi hayvansal besinleri kullanır; leş ve insan kaynaklı yenebilir artıklarla da beslenebilir. Yumurta veya küçük yavru kuşları aldığı durumlar vardır. Bu geniş beslenme seçeneği, her bireyin aynı oranda aynı besinleri tükettiği anlamına gelmez.
Kıyıda beslenen bir birey ile tarım alanına veya şehir içine yönelen bir bireyin günlük besini farklı olabilir. Bölgesel çalışmaların bulduğu oranlar bütün türün değişmez beslenme tablosu olarak verilmemelidir. Yalnız balıkçı teknesi arkasında görülmesi de kuşun yalnız balık artığıyla yaşadığını göstermez. Tür hem kendi avını yakalar hem de hazır besin kaynaklarını değerlendirebilir.
Nasıl Avlanır?
Su yüzeyine alçalarak besin alabilir, yüzerken yakındaki parçaları toplayabilir veya karada yürüyerek av arayabilir. Başka kuşların yakaladığı besini ele geçirmeye çalışması da mümkündür. Bu yöntemler çevredeki fırsata göre değişir. Sürekli derin dalış yapan bir kuş gibi düşünülmemelidir; yüzeye yakın besinler ve karadaki kaynaklar günlük yaşamında önemli yer tutar.
Besin çevresindeki kovalamalar, türün toplu ve rekabetçi davranışını görünür kılar. Yine de bir sürüdeki bütün kuşlar aynı kaynağa aynı ölçüde bağımlı değildir. Atık yönetimindeki değişikliklerin kolonileri farklı etkilemesi bu nedenle mümkündür. Gözlem için ekmek veya başka artıklar dökmek, doğal davranışı değiştirir ve kuşları araç, misina ya da kirli atıklarla karşılaşabilecekleri noktalara çekebilir. Beslenme davranışı uzaktan ve yem verilmeden izlenmelidir.
İlginç Bilgiler
## Komşu koloniler farklı yerlerde beslenebilir Langley ve çalışma arkadaşlarının Ibis'te yayımlanan araştırması, İngiltere'nin kuzeybatısındaki kıyı ve şehir kolonilerini GPS ile karşılaştırdı. Kentsel kolonideki kuşlar şehir yaşam alanlarını, kıyı kolonisindekiler ise kıyı alanlarını daha çok kullanıyordu. Üstelik aynı koloninin bireyleri arasında da farklılıklar vardı. Yani Kara Sırtlı Martının esnek beslenmesi, her bireyin her yerde aynı şekilde davrandığı anlamına gelmiyor. Bu sonuç, koruma planında yalnız tür adının değil, koloninin nerede ürediğinin ve nasıl beslendiğinin de önemli olduğunu gösterir. Bir yerdeki besin kaynağının azalması bütün kolonileri eşit etkilemeyebilir. Araştırma graellsii topluluğuna ait belirli iki koloniyle ilgilidir; Türkiye'deki bütün kuşların aynı alan seçimini yaptığı sonucuna dönüştürülemez. ## Kısa göç, az uçuş demek olmayabilir Shamoun-Baranes ve arkadaşlarının 2017 tarihli çalışması, kışlama yerinin uzaklığı ile yıl boyunca kat edilen yolun aynı ölçü olmadığını ortaya koydu. Araştırılan Kara Sırtlı Martılarda kısa mesafeli göçmenler, günlük hareketleri de hesaba katıldığında uzun mesafeli göçmenlere yaklaşan toplam yol alabiliyordu. Haritada üreme ve kışlama noktalarını bir çizgiyle birleştirmek, kuşun bütün hareketini anlatmıyor. Bu ayrım, göçü yalnız başlangıç ve bitiş arasındaki kilometreyle değerlendirmemek gerektiğini gösterir. Besin arama uçuşları, dinlenme alanlarına gidip gelme ve duraklamalar da yaşamın parçasıdır. Çalışmanın sonucu bütün bireylerin eşit enerji harcadığı anlamına gelmez; toplam yol ile enerji maliyeti de birbirinden farklı büyüklüklerdir. ## Kahverengi kuş başka bir tür olmak zorunda değildir Kara Sırtlı Martının genç ve erişkin giysileri arasındaki fark çok büyüktür. İlk kez martı gözleyen biri aynı sürüdeki kahverengi gençleri, beyaz başlı ve koyu sırtlı erişkinlerden tamamen ayrı bir tür sanabilir. Oysa birkaç yıla yayılan tüy değişimleri bu iki görünüm arasında geçiş oluşturur. Bu yüzden martılara bakarken ilk soru yalnız hangi tür olduğu değil, hangi yaş grubunda olabileceğidir. Tarihli fotoğraflar, değişimin izlenmesini kolaylaştırır. Bununla birlikte bütün kahverengi martılar Kara Sırtlı Martı değildir; yakın türlerin gençleri benzer olduğundan kanat ve kuyruk ayrıntıları görülmeden kesin ad vermemek gerekir.