Hızlı Tanı

Küçük Gümüş Martı, büyük martılardan daha küçük ve zarif yapılı, Karabaş Martıdan ise daha iri görünen orta boy bir martıdır. Erişkinin yuvarlak başında koyu iris, ince ve lekesiz sarı-yeşil gaga, yeşilimsi-sarı bacaklar, orta gri sırt ve siyah-beyaz kanat uçları birlikte aranır. Gümüş Martıdaki kalın gaga ve kırmızı gaga beneği yoktur. Üreme döneminde baş beyazdır; kışın baş ve ensede ince gri-kahverengi çizgiler oluşabilir.

Tek bir renk kesin tanı sağlamaz. Bacaklar ışığa göre sarı, gri-yeşil veya donuk görünebilir; sırtın gri tonu da çevredeki kuşlarla, gökyüzü ve fotoğraf ayarıyla değişir. Bu yüzden önce gövde büyüklüğü ve narinlik, sonra baş-gaga oranı, iris, gaga deseni ve kanat ucu birlikte değerlendirilir. Türkiye'deki sürülerde farklı yaşlardan ve farklı martı türlerinden bireyler yan yana bulunduğundan, yalnız “küçük gri martı” görünüşü yeterli değildir.

Genel Görünüm ve Duruş

Baş yuvarlak, alın yumuşak eğimli ve gaga büyük Larus martılarına göre ince-kısadır. Erişkinin başı, boynu, göğsü, karnı ve kuyruğu beyaz; sırtı ve kanat üstü orta gridir. Dış uçuş telekleri siyah, uçlarındaki ve bazı teleklerdeki beyaz alanlar belirgindir. Kapalı kanatta uzun kanat uçları kuyruğun gerisine uzanır. İnce bacaklar yeşilimsi-sarıdır. Koyu göz, kuşa iri martılara göre daha yumuşak bir yüz ifadesi verir; bu yalnız başına bilimsel bir işaret değil, baş-gaga oranının kolay hatırlanan bir sonucudur.

Kış giysisinde başın özellikle tepesi, ensesi ve yanlarında ince koyu çizgiler belirir. Gagada dar ve dağınık koyu bir iz oluşabilir. Bu iz Halkalı Gaga Martıdaki kalın, keskin ve tam siyah halkayla aynı değildir. Üreme giysisine geçerken baş çizgileri azalır. Tüy değişiminin zamanı bireyler arasında farklılık gösterebildiğinden, bir takvim gününde bütün erişkinlerin aynı baş desenini taşıması beklenmez.

Biyolojik bilgiler panelindeki 38–44 santimetrelik boy, 110–130 santimetrelik kanat açıklığı ve 300–480 gramlık ağırlık, The Wildlife Trusts'ın tür hesabında doğrudan yayımlanan ortak aralıklardır. Kaynak erkek ve dişi için ayrı değer vermediğinden aynı aralıklar iki kutuda ortak tür değeri olarak gösterilir. Aralık uçları eşeylere paylaştırılmaz ve ortalama hesaplanmaz. Erkekler ortalamada daha iri olabilse de geniş örtüşme nedeniyle tek bireyin ölçüsünden güvenilir eşey tayini yapılmaz.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin erkek ve dişi aynı temel tüy desenini taşır. Erkek ortalamada biraz daha büyük olabilir; ancak duruş, uzaklık ve bireysel değişkenlik bu farkı sahada güvenilmez kılar. Gaga ya da bacak renginden eşey belirlenmez. Çift davranışı görülse bile hangi bireyin erkek ya da dişi olduğu doğrudan davranış veya ölçüm kanıtı olmadan kesin yazılmaz.

Genç kuş gri-kahverengi görünür. Üst tarafta açık kenarlı tüyler, baş ve gövdede çizgiler, pembe tonlu ve ucu koyu gaga, pembemsi bacaklar bulunur. Kuyruk beyaz zemin üzerinde geniş koyu uç bandı taşır. İlk kışa doğru sırtta erişkin grisi gelişmeye başlarken kanat örtülerinde kahverengi desen ve kuyruk bandı sürer. Yaş tayini tek bir tüy alanından değil, sırt, örtüler, uçuş telekleri, kuyruk, gaga ve bacakların birlikte görülmesiyle yapılır.

Üreme alanlarında kıyı adaları, bataklık ve göl kenarları, çakıllıklar, kumullar, kayalık çıkıntılar ve bazı bölgelerde çatılar kullanılabilir. Yuva yerde ya da alçak bir yükseltide ot, yosun ve başka bitki parçalarıyla döşenmiş sığ çanaktır. Tek çift veya gevşek koloni halinde yuvalayabilir. BTO verisine göre tipik kuluçka üç yumurtadır; kaydedilen aralık 2–5, ortalama 2,58'dir. Kuluçkayı iki eş paylaşır ve 22–28 gün sürer. Yavrular tüylü, yarı erken gelişmiştir; yaklaşık 34–36 günde uçar. Bu Britanya verisi Türkiye'de üreme kanıtı değildir. Koloniye girilmez, köpek yaklaştırılmaz, çatı yuvasına çıkılmaz ve yetişkinler alarm veriyorsa mesafe artırılır.

Uçuşta Görünüm

Erişkin uçarken üstten orta gri kanat, beyaz arka kenar ve siyah dış teleklerdeki beyaz benekler görülür. Alttan kanat büyük ölçüde açık, dış uçlar siyah-beyaz desenlidir. Kuyruk erişkinde temiz beyaz ve bantsızdır. Kanatlar iri martılardan daha dar ve hareketli bir izlenim verir; düzenli kanat vuruşları ile kısa süzülüşler birbirini izler.

Genç ve ilk kış kuşunda kanat üstünde koyu ikincil telek şeridi, kahverengi örtüler ve kuyruk ucunda geniş siyah bant bulunur. Bu yaşlarda erişkinin sade gri-beyaz görünüşü beklenmez. Uçuşta yalnız koyu kuyruk bandına bakmak başka genç martılarla karışmaya yol açar; gövde büyüklüğü, kanat deseni, baş-gaga oranı ve kuyruk sokumunun rengi birlikte değerlendirilir.

Kanat ucu desenindeki beyaz alanlar yaş, aşınma ve görüş açısıyla değişir. Tek bir beyaz benek kesin tür tayini değildir. Üstten ve alttan kanat işaretleri aynı yüzeydeymiş gibi anlatılmamalı; fotoğraf ya da levhanın açısı açıkça belirtilmelidir. Uzak kuşta gaga ve bacak görünmüyorsa teşhis yalnız siluete dayandırılmaz.

Ses ve Davranış

En sık duyulan çağrı ince, tiz ve miyavlamayı andıran bir sestir. Uzun çağrı daha hızlı, ritmik bir dizi halinde verilebilir ve büyük martıların kalın seslerinden daha tizdir. Yazıyla verilen ses benzetmeleri yaklaşık anlatımlardır; kalabalık martı sürüsünde tek bir ses, sesi çıkaran birey görülmeden kesin tanı sağlamaz. Sesin ritmi, bağlamı ve görünüş birlikte kaydedilir.

Kıyı, liman, göl, nehir ağzı, tarla, ıslak çayır ve parkta beslenebilir. Toprakta yürürken ayaklarını hızlı biçimde titreterek solucan ve başka omurgasızların yüzeye çıkmasına yol açması dikkat çekicidir. Suda yüzeyden besin toplar, kıyıda av arar ve fırsat bulduğunda leş ya da insan kaynaklı artıklardan yararlanır. Başka martılarla karışık sürüler oluşturur ve geniş su yüzeylerinde toplu geceleyebilir.

İnsanlara yakın beslenebilmesi rahatsızlığa duyarsız olduğu anlamına gelmez. Dinlenen sürünün içine yürümek, halka okumak için kuşları kaldırmak veya yiyecekle yakına çekmek enerji kaybına ve doğal davranışın değişmesine yol açar. Kuşlar başlarını kaldırıyor, topluca yürüyor ya da havalanıyorsa geri çekilmek gerekir. Ekmek ve işlenmiş yiyecek verilmez.

Karıştırılabilecek Türler

Gümüş Martı belirgin biçimde daha iri ve güçlüdür. Erişkinin gagası daha kalın, alt gaga ucunda kırmızı benek bulunur; göz çoğunlukla daha açık, bacaklar birçok bireyde pembedir. Küçük Gümüş Martının koyu gözü, daha kısa-ince lekesiz gagası, yeşilimsi bacakları ve narin gövdesi birlikte ayrımı destekler. Uzakta yalnız sırt grisine bakılmaz.

Halkalı Gaga Martı erişkinde gaga çevresinde belirgin ve keskin siyah halka, çoğunlukla daha açık iris ve daha canlı sarı bacaklar taşır. Küçük Gümüş Martının kışın gagasında görülebilen dar, silik koyuluk aynı yapıda değildir. Kanat ucu desenleri ve gövde oranları da karşılaştırılmalıdır; tek bir gaga fotoğrafı yeterli olmayabilir.

Karabaş Martı daha küçük, daha ince gagalıdır; gaga ve bacaklar kırmızımsı, kış başında koyu kulak lekesi belirgindir. Uçuşta beyaz ön kanat kenarı farklı bir görünüm oluşturur. Akdeniz Martısında erişkinin gaga ve bacakları kırmızı, uçuş telekleri büyük ölçüde beyazdır; üreme döneminde siyah başlık bulunur. Genç martılarda ayrım daha zordur ve bütün tüy alanları belgelenmeden kesinleştirilmemelidir.

Hızlı Tanı

Kutup Martısı, bilimsel adıyla Larus hyperboreus, çok iri gövdesi, kalın gagası ve her yaşta siyah içermeyen ya da belirgin biçimde açık renkli kanat uçlarıyla tanınan bir kuzey martısıdır. Erişkinin sırtı çok açık inci grisi, başı ve alt tarafı beyaz, kanat uçları bütünüyle beyazdır. Bacaklar pembe, göz soluk sarı, güçlü sarı gaganın alt ucunda kırmızı leke vardır. İlk kış kuşu krem, açık kahverengi ve beyaz benekli görünür; gagası pembe tabanlı ve keskin siyah uçludur.

Bu türü yalnız beyazlığına bakarak tanımlamak güvenli değildir. Aşınmış, güneşte açılmış ya da kısmi renk eksikliği bulunan başka martılar da çok soluk görünebilir. Kutup Martısında iri baş, derin göğüs, kısa görünen kanat ucu, kalın gaga, pembe bacak ve açık birincil uçuş telekleri birlikte değerlendirilir. Türkiye'de düzenli kışlayan bir martı değildir; fotoğraf, yaş, tarih ve benzer türlerle karşılaştırma olağan dışı bir kaydın temel parçalarıdır.

Genel Görünüm ve Duruş

Kutup Martısı ağır yapılı, geniş göğüslü ve büyük başlıdır. Gövdesi Gümüş Martıdan çoğu kez daha iri, kanatları geniş, bacakları orta uzunluktadır. Dinlenirken kanat uçları kuyruğun ötesine fazla taşmaz; bu görünüm iri baş ve güçlü gagayla birlikte tıknaz bir siluet oluşturur. Oiseaux.net tür için doğrudan 77 santimetre boy, 132–142 santimetre kanat açıklığı ve 1,25–2 kilogram ağırlık verir. Değerler eşeye göre ayrılmadığı için panelde ortak tür aralığı olarak iki kutuda aynen gösterilir.

Erişkinin sırtı ve üst kanat örtüleri çok açık gridir. Baş, boyun, kuyruk ve alt taraf beyaz; dış birincil uçuş telekleri de siyah lekesiz beyazdır. Kışın baş ve boyunda soluk gri-kahverengi ince çizgiler görülebilir. Sarı gaga kalın ve uca doğru hafifçe kıvrık, alt çenedeki kırmızı leke belirgindir. Soluk sarı göz çevresinde kırmızımsı halka bulunabilir. Pembe bacaklar parlak sarı değildir.

Tür kıyıda, limanda, balıkçı barınağında, atık su çıkışında, deniz buzu kenarında ve açık denizde görülebilir. Yerde sakin ve ağır adımlarla yürür; besin çevresinde başka iri martılara karşı güçlü davranabilir. Dinlenirken boynunu kısaltıp çok yuvarlak görünebilir, alarm hâlinde boynu uzar ve baş-gaga büyüklüğü daha kolay anlaşılır.

Tüy rengi ışığa çok duyarlıdır. Kapalı havada erişkin sırtı neredeyse beyaz, sert güneşte genç kuşun krem desenleri silik görünebilir. Fotoğrafta yalnız pozlamayı açarak kanat ucunu beyaz göstermek tanı kanıtı değildir. Ham görüntüde dış birincil teleklerin rengi, gaga oranı, kanat-kuyruk ilişkisi ve yanındaki martıların ölçeği korunmalıdır.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi aynı temel giysiyi taşır; erkek ortalamada daha büyük olabilir, fakat tek kuşun eşeyi görünüşten güvenilir biçimde belirlenmez. Erişkinler üreme döneminde temiz beyaz başlı, açık gri sırtlı ve beyaz kanat uçludur. Üreme dışı dönemde baş-boyun çizgilenmesi artabilir. Yaşa bağlı değişim birkaç yıl sürer ve ara yaşlar erişkin ile ilk yıl arasında karışık desenler gösterebilir.

İlk yıl kuşu baştan kuyruğa açık bisküvi, krem ve soluk kahverengi beneklerle kaplıdır. Uçuş telekleri koyu kahverengi değil, gövdeyle benzer açık tondadır; bu özellik uçuşta belirgin, soluk bir bütünlük yaratır. Kuyruk ucu zayıf biçimde koyulaşabilir. İki renkli gaganın büyük bölümü pembe, uç bölümü siyahtır. İkinci ve üçüncü yaşta sırt giderek grileşir, gaga sararmaya başlar ve eski desenli tüylerle yeni açık gri tüyler yan yana görülebilir.

Yuva yüksek Arktik kıyılarında, adalarda, kayalık çıkıntılarda veya düz tundra zemininde kurulan sığ bir çukurdur. Çevrede bulunan ot, saz, yosun, deniz yosunu, ince dal ve tüylerle döşenir. BTO tipik üç yumurta, 2–4 yumurtalık doğrulanmış aralık ve iki eşin paylaştığı 27–28 günlük kuluçka bildirir. Yavrular yoğun boz-kahverengi havla çıkar, kısa sürede yuva çevresinde yürür ve yaklaşık 45–50 günde uçabilir.

Koloni yakınına çıkmak, kayalıkta yuvaya doğru tırmanmak veya yetişkini havalandırmak etik değildir. Arktik yaz kısa olduğu için yumurta ve yavrunun soğuması ciddi risk yaratabilir; erişkinlerin alarm çağrısı mesafenin azaltılması değil artırılması gerektiğini gösterir. Uzun odaklı gözlem yapılır, yuva konumu paylaşılmaz ve kuşun tekrarlanan saldırı uçuşu yapmasına yol açılmaz.

Uçuşta Görünüm

Uçuşta geniş ve uzun kanatlar, ağır fakat güçlü vuruşlar ve iri gövde görülür. Erişkinde üst kanat açık gri, arka kenar ve bütün dış uçlar beyazdır; alışılmış büyük martılardaki siyah kanat ucu deseni yoktur. Alt kanat çok açık ve büyük ölçüde beyaz görünür. Geniş kanat, kısa görünen kuyruk ve iri baş-gaga silueti türün soluk renginden bağımsız yapısal ipuçlarıdır.

Genç kuşta üst ve alt kanat krem-kahverengi ince desenli, birincil telekler gövde kadar soluktur. Uzakta tek renkli açık bir martı izlenimi verir. Buz Martısı da açık kanat uçlu olabilir; Kutup Martısı daha iri, daha kalın gagalı ve daha geniş kanatlıdır. Karma sürüde aynı düzlemdeki Gümüş Martı ya da Kuzey Gümüş Martısı ölçek sağlar, fakat perspektif farkı gerçek boyutu yanıltabilir.

Doğal kalkış sırasında kanat ucu, kuyruk, sağrı ve gaga aynı kayıt dizisinde görüntülenmelidir. Kuşu uçuş deseni görmek için araçla sıkıştırmak ya da üzerine yürümek gerekmez. Çok soluk iri martılarda melezlik olasılığı bulunduğundan tek kare yerine iki kanat yüzünü, duruşu ve gaga oranını gösteren seri tercih edilir.

Ses ve Davranış

Çağrıları öteki büyük Larus martılarına benzer; güçlü, kalın ve yankılı kahkaha dizileri, kısa havlama benzeri notalar ve yuvada uyarı çağrıları verir. Ses tonu tek başına güvenilir ayrım sağlamaz. Yapı, yaş giysisi, kanat ucu rengi ve coğrafi bağlam birlikte değerlendirilir.

Fırsatçı bir beslenicidir. Kıyıda yürür, su yüzeyinden av toplar, sığ dalış yapar, balıkçı teknelerini izler ve leş başında beslenir. Kuş kolonileri yakınında yumurta ve yavru alabilir. Güçlü gagasıyla kabuklu avı parçalar; bazen başka kuşların bulduğu besini kapar. Arktik bölgede deniz buzu kenarı ve açık su alanları günlük hareketini belirler.

Üreme dışında gevşek sürülerde dinlenebilir, ancak yiyecek çevresinde saldırganlaşır. Bazı bireyler üreme alanına yakın kalırken bazıları kışın daha güneye iner. Sert hava ve besin koşulları güneydeki görülme sayısını etkileyebilir. Tek bir Türkiye kaydı bu davranıştan düzenli göç yolu sonucu çıkarılmasına yetmez.

Karıştırılabilecek Türler

Buz Martısı daha küçük ve daha ince yapılıdır; gagası belirgin biçimde daha narin, başı daha yuvarlak ve dinlenen kuşta kanat ucu kuyruğun ötesine daha uzun uzanır. Çok iri Buz Martısı ile küçük Kutup Martısı örtüşebileceğinden yalnız boy değil gaga kalınlığı, gövde hacmi ve kanat-kuyruk oranı birlikte kullanılmalıdır.

Gümüş Martı, Kuzey Gümüş Martısı ve Hazar Martısının erişkinlerinde dış birincil teleklerde siyah alan vardır. Kısmi renk eksikliği bulunan bireylerde bu alan azalabilir; o durumda göz, gaga, bacak, sırt tonu ve kalan tüy deseni incelenir. Büyük Kara Sırtlı Martı çok iri olsa da sırtı koyu arduvaz-siyah ve kanat uçları siyahtır.

İlk kış Kutup Martısı soluk genç Gümüş Martılardan açık uçuş telekleri, daha kalın iki renkli gaga ve iri yapısıyla ayrılır. Fotoğrafta aşırı aydınlatma koyu telekleri silebilir. Kutup Martısı ile başka büyük martıların melezleri ara özellik taşıyabilir; siyahımsı birincil uç, farklı gaga oranı veya beklenmedik sırt tonu varsa kayıt zorla saf türe bağlanmaz ve uzman incelemesine açık tutulur.