kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Küçük Kerkenez (Falco naumanni)
VS
Seçildi Ada Doğanı (Falco eleonorae)

Küçük Kerkenez

Falco naumanni

Takım Falconiformes
Familya Doğangiller (Falconidae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Açık tırnak, lekesiz erkek sırtı, gri kanat paneli, sade yüz ve koloni davranışı.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Küçük Kerkenez (Falco naumanni), Kerkeneze benzeyen narin yapılı, uzun kanatlı ve kuyruklu küçük bir doğandır. İngilizce adı Lesser Kestrel’dir. Erkek daha kolay, kahverengi dişi ve gençler ise daha güç ayırt edilir.

Genel Görünüm ve Duruş

Konmuş kuşta kanat uçları, kuyruğun uç bölümündeki geniş koyu banda kadar uzanabilir. Kuyruk, Kerkenezinkine göre biraz daha kısadır.

Göz koyu kahverengidir; sarı olan gözün çevresindeki halkadır. Gaganın tabanındaki tüysüz bölüm ve ayaklar da sarıdır. Tırnaklar beyazımsıdır; bu küçük ayrıntı ancak yakından ve iyi ışıkta değerlendirilebilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin erkeğin başı ve kuyruğu mavi-gridir. Sırtı lekesiz kestane rengindedir; kanadın üstündeki geniş mavimsi alan, koyu uçuş tüyleriyle karşıtlık oluşturur. Alt tarafı açık devetüyü renginde, küçük koyu beneklidir. Kuyruğun ucuna yakın geniş siyah bant bulunur.

Dişinin başı çizgili, sırtı koyu desenli ve kuyruğu bantlıdır. Kuyrukta gri renk de görülebilir; bu yüzden gri kuyruk tek başına erkek olduğunu göstermez. Erkeğin geniş mavi kanat alanı ve lekesiz sırtı dişide bulunmaz.

Genç kuşlar dişiye benzer. Tüy desenleri yeterince belirgin olmadığında genç erkek ile dişiyi güvenilir biçimde ayırmak mümkün değildir. İlk kısmi tüy değişiminden sonra vücut erişkine benzeyebilirken kanat ve kuyrukta gençlik tüyleri kalır. Bazı ikinci yıl erkekleri hâlâ dişiye benzer görünebilir; kahverengi bir kuşu hemen dişi saymayın.

Uçuşta Görünüm

Uçuşu hafif, hızlı kanat çırpışlıdır. Kerkeneze göre kanat uçları biraz daha yuvarlak, hareketleri daha zarif görünebilir. Havada asılı kalarak yere bakar, ancak bunu Kerkenez kadar uzun süre sürdüremeyebilir. Dişi ve gençlerde koyu dış kanat ile daha açık iç bölüm arasındaki karşıtlık yardımcıdır.

Ses ve Davranış

Çağrısı Kerkenezinkine benzer, fakat daha boğuk ve uzatılmış duyulur. Uçuşta tiz, tekrarlı sesler çıkarabilir.

Topluluk halinde yaşaması belirgindir. Üreme döneminde koloniler oluşturur; kışlama alanlarında ortak tüneklere toplanır ve yiyeceğin bol olduğu yerlerde birlikte avlanabilir. Kur sırasında erkek, dişinin üzerinde daireler çizerek uçabilir ve yerdeki dişiye doğru dalışlar yapabilir.

Karıştırılabilecek Türler

Kerkenez (Falco tinnunculus), özellikle dişi ve genç kuşlarda başlıca benzer türdür. Erkek Kerkenezin kestane sırtı siyah beneklidir; tırnakları koyudur ve yüzündeki bıyık benzeri koyu çizgi daha belirgindir. Kahverengi kuşlarda yüz, üst taraf deseni, kanat oranları ve tırnak rengi birlikte incelenmelidir.

Aladoğan (Falco vespertinus), erişkin erkekte gövdesi ve kanatları da koyu mavimsi-gri olan, bacak çevresinde kızıl tüyler taşıyan bir doğandır. Dişisi açık renkli başı, mavimsi-gri üst tarafı ve koyu kanat bantlarıyla ayrılır. “Kızıl Ayaklı Doğan” adı burada ikinci bir türü anlatmaz; aynı bilimsel ada ait bu kuşla yapılan karşılaştırmadır.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Üreme alanlarında kurak ve açık arazileri kullanır. Köy ve kasabalardaki yapılar ile bunların çevresindeki avlanma açıklıkları bir arada önem taşır.

Yuva Yeri

Duvar ve çatı boşlukları, eski binalar, harabeler, kaya yüzeylerindeki oyuklar ve taş ocakları yuva yeri olabilir. BirdLife Güney Afrika’nın türün üreme alanlarına ilişkin uzman derlemesi, genellikle 3–6 yumurta ve 26–29 günlük kuluçka bildirir. İki eş de katılır, fakat kuluçkayı çoğunlukla dişi sürdürür. Yavrular yaklaşık 36 günde uçabilecek duruma gelir, ardından yaklaşık bir hafta daha ebeveynlerine bağımlı kalır. Bunlar Türkiye’de ölçülmüş bir yuva örnekleminin sonuçları değildir. Yuva boşluğuna yaklaşarak kuşları rahatsız etmeyin.

Günlük Alan Kullanımı

Güney Portekiz’de Belver, Pardieiro ve Mértola kolonilerinden 2000 ve 2004 yıllarında toplam 88 yetişkin radyo vericileriyle izlendi. Belver ve Pardieiro’daki beslenme noktaları koloniye daha yakınken Mértola’daki kuşlar daha uzağa gidiyordu. Araştırma, nadasların ve tahıl tarlalarının alan kullanımındaki önemini gösterdi; bir koloninin avlanma uzaklığı bütün tür için sabit mesafe değildir.

Dünya Yayılışı

Üreme alanı Akdeniz havzasından doğu Çin’e kadar uzanır. Kışın güney Asya ve güney Afrika’ya kadar görülebilir. Güncel taksonomi bu alan boyunca Küçük Kerkenezi tek bir tür olarak kabul eder; tanınmış alt türü yoktur.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye için 2021’de yayımlanan İngilizce omurgalı derlemesinde yaz ziyaretçisi ve geçit kuşu olarak listelenir. Bu, üreme döneminde ülkede bulunduğunu ve göç sırasında da görüldüğünü anlatır. Her yerde aynı bollukta olduğu veya tek bir kaydın orada ürediğini kanıtladığı anlamına gelmez.

Göç Yolculuğu

Türün önemli bir bölümü göç eder; ancak Akdeniz’de yerleşik bireylerin bulunduğu topluluklar da vardır. Bu nedenle bütün Küçük Kerkenezleri zorunlu göçmen saymak doğru değildir. İspanya ve İtalya’da izlenen kuşların yolculukları, Türkiye’deki her bireyin aynı yolu kullandığını göstermez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

İri böcekler ve başka eklembacaklılar beslenmesinde önemlidir. Iğdır’ın Aralık ilçesi ile Ağrı Dağı arasındaki yarı kurak alandan 30 Nisan 2018’de toplanan 17 besin yumağında 182 av kaydı belirlendi. Av sayısının yüzde 59,34’ü böceklerden oluşuyordu; böğü denen örümceğimsiler, akrepler, sürüngenler ve az sayıda küçük memeli de saptandı. Bu oran tek yer ve tarihteki küçük örnekleme aittir; yıl boyunca Türkiye’deki bütün kuşların besin oranı değildir.

Nasıl Avlanır?

Alçak uçuşla zemini tarar, kısa süre havada asılı kalıp avının üzerine iner. Bir tünekten bekleyerek ya da yerde yürüyerek de besin arayabilir. Uçan böcekleri havada yakalayabilir ve küçük avlarını uçarken yiyebilir. Kertenkele ve küçük memeli gibi omurgalıları da alır.

İlginç Bilgiler

## Yuva ve Beslenme Alanı Güney Portekiz’deki Mértola kolonisi, yuvayı korumakla beslenme alanını korumanın birlikte düşünülmesi gerektiğini gösterir. 1995–2007 arasında 120’den fazla yapay yuva yeri sağlanmasına karşın çift sayısı 81’den 25’e düştü. Koloni çevresindeki uygun avlanma alanlarının payı da 1990 ile 2002 arasında azalmıştı. Bu gözlemsel çalışmada yuva sayısının tek başına toparlanmayı sağlamadığı görüldü; araştırmacılar habitat bozulmasını düşüşün olası başlıca açıklaması olarak değerlendirdi. ## Gece Yolculuğu Gündüz göç eden bir doğanın gece de yol alabildiğini vericiler ortaya koydu. 2014–2019’da İspanya ve İtalya’da işaretlenen kuşlardan 70 yetişkinin 141 tamamlanmış göç yolculuğu incelendi. Akdeniz ve Sahra gibi geçilmesi güç alanlarda uçuş hem gündüz hem gece sürdü. Bu sonuç, yalnız incelenen göçleri anlatır; her kuşun her gece uçtuğu veya Türkiye’deki bireylerin hızlarının aynı olduğu anlamına gelmez. ## Bölgesel Koruma Durumu Bir türün dünya ölçeğindeki durumu ile bir bölgede yaşadığı sorun aynı olmayabilir. BirdLife Güney Afrika’nın 2025 değerlendirmesi, Güney Afrika, Lesotho ve Esvatini kapsamındaki Küçük Kerkenezi bölgesel olarak “Hassas” sınıfına aldı. Aynı hesap dünya değerlendirmesini “Asgari Endişe” olarak bildirir. Bu iki sınıf çelişmez; farklı coğrafi kapsamları anlatır.

Ada Doğanı

Falco eleonorae

Takım Falconiformes
Familya Doğangiller (Falconidae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Çok uzun dar kanatlar; uzun kuyruk; koyu kanat altı örtüleri; açık veya koyu renk morfu

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Ada Doğanında çok uzun dar kanat, uzun kuyruk ve ince gövde birlikte aranır. Açık renkli kuşta açık yanak, koyu yanak şeridi ve çizgili pas rengi alt taraf da yardımcıdır.

Genel Görünüm ve Duruş

Ada Doğanı ince gövdeli, uzun kuyruklu ve çok uzun, dar kanatlı orta boy bir doğandır. Tünediğinde kapalı kanat uçları kuyruğun ucuna ulaşabilir veya onu biraz geçebilir.

Açık ve koyu renkli bireyleri vardır. Açık görünümde üst taraf gri veya koyu kahverengi, yanak ve boğaz açıktır; koyu yanak şeridi ile çizgili krem-pas alt taraf seçilir. Koyu görünümde kuş çoğunlukla koyu kahverengidir. Kanat altında koyu örtü tüyleriyle uçuş tüylerinin açık tabanları karşıtlık oluşturur.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Dişi ortalama daha iridir; yalnız büyüklükten kesin eşey seçilemez. Açık ve koyu renkli bireyler her iki eşeyde de bulunur. İspanya’nın Alegranza Adası’nda 2007–2009’da yapılan araştırmada erişkin erkeklerin göz çevresi, gaga dibi ve ayakları parlak sarı; dişilerinki daha donuk gri veya yeşilimsi sarı olarak tarif edilir. Fotoğraf ışığı bu renkleri yanıltabilir.

Genç kuş daha kahverengidir; üst tüylerinde açık kenarlar, alt tarafında koyu çizgiler bulunur. Kanat altındaki açık-koyu farkı erişkindeki kadar güçlü olmayabilir. Yaşa uygun desen, kanat ve kuyruk oranlarıyla birlikte değerlendirilir.

Uçuşta Görünüm

Av ararken deniz veya kayalıklar üzerinde süzülebilir. Avına yöneldiğinde hızlanır, çevik dönüşler ve dik dalışlar yapar. Göç uçuşunda kanat vuruşları daha yavaş ve derindir.

Ses ve Davranış

Üreme topluluğunda keskin, hızlı tekrarlanan “kiye, kiye, kiye” benzeri çağrılar çıkarır. Benzer sesler başka doğanlarda da bulunduğundan görünüşü de değerlendirilmelidir.

Karıştırılabilecek Türler

Delice Doğan, Ada Doğanına göre daha kısa kuyruklu ve daha küçük yapılıdır. Erişkin Delice Doğanda bacakların üstünü ve kuyruğun altını örten kızıl tüyler belirgindir. Genç Delice Doğanda bu kızıllık bulunmadığından, erişkin için yararlı olan işaret genç kuşa aynen uygulanmaz. Uzunluk oranları ve kanat altı deseni birlikte değerlendirilmelidir.

Gri Doğanın erişkini, özellikle kötü ışıkta koyu renkli Ada Doğanına benzeyebilir. Gri Doğan genellikle daha küçük, daha açık gri ve daha kısa kuyrukludur. Ortadaki kuyruk tüylerinin biraz daha uzun olması kuyruk ucuna kama görünümü verir. Genç Gri Doğan erişkin gibi düz gri değildir; üst tarafı kahverengimsi, alt tarafı koyu desenlidir. Bu yüzden iki türün erişkinleri için kullanılan renk karşılaştırması gençlere doğrudan uygulanmaz.

Yuva, Yumurta ve Kuluçka

Genellikle 2–3 yumurta ve yılda bir üreme görülür. Uzman derlemeleri kuluçkayı 28–30 veya 28–33 gün; ilk uçuşu yaklaşık 30 ya da 35–40 gün verir. Bunlar Türkiye ölçümleri değildir ve farklı uçuş aşamaları aynı sayılmamalıdır. Kuluçkayı ağırlıkla dişi üstlenir, erkek av getirir.

Biyometri

ÖlçüErkekDişi
---------
Toplam boy38 cm38 cm
Kanat açıklığı90 cm105 cm
Ağırlık341 g414 g

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Üreme alanları deniz adaları, küçük adacıklar ve ulaşılması güç sarp kıyı falezleridir. Bazı koloniler anakara kıyısındadır. Yuvalama kayalığı dışında da besin aranır. Koloninin altına tekneyle yaklaşılmamalı, kayalığa tırmanılmamalı veya drone uçurulmamalıdır.

Yuva Yeri

Yuva, toprak veya gevşek taş parçalarında açılmış sığ bir çukurdur; dal yığını kurulmaz. Kaya oyuğu, korunaklı çıkıntı, büyük taş altı ya da seyrek çalı dibi kullanılabilir. Rüzgârdan korunmuş noktalar kullanılır. Çiftler, aynı toplulukta yuvalasalar da yuvanın çevresindeki küçük alanı savunur.

Günlük Alan Kullanımı

Göçte sulak alan ve akarsu vadilerinde durabilir, yüksek ağaçlara konabilir. Madagaskar’daki kışlama döneminde orman ve açık ağaçlıkları da kullanır. Alarm veren veya avla yuvaya dönemeyen kuştan uzaklaşılmalıdır.

Dünya Yayılışı

Akdeniz havzası ve doğu Atlantik adalarında koloniler halinde ürer. Kanarya Adaları, Fas’ın Atlantik kıyıları, Balearlar, Sardinya, Sicilya çevresi, Hırvatistan kıyıları, Ege adaları, Girit, Kıbrıs ve Türkiye kıyıları bu dağılımın parçalarıdır. Koloniler kesintisiz bir kıyı şeridi oluşturmaz; yuvalar uygun ada ve sarp kıyılarda kümelenir.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de Ege ve Akdeniz kıyılarıyla adalarında yazın ve göç dönemlerinde görülen, uygun yerlerde üreyen bir doğandır. Antalya’nın Adrasan çevresinde 2013–2018 yıllarında yürütülen araştırmada nisan ile ekim arasındaki gözlemlerde düzenli olarak kaydedilmiş ve üremesi belgelenmiştir. Araştırmacılar bazı çiftleri görmüş, ancak hepsinin yuvasını bulamamıştır; görülen çift sayısı ile kesin bulunan yuva sayısı bu nedenle aynı değildir. Bu yerel çalışma Türkiye’deki bütün kıyıların üreyen kuş sayısını vermez. Akdeniz genelinde üreme, çoğu yırtıcıya göre geç gerçekleşir; yavru büyütme dönemi yaz sonu ve sonbahardaki küçük kuş göçüyle örtüşür.

Göç Yolculuğu

Ada Doğanı Sahra’yı ve tropikal Afrika’yı aşan uzun mesafeli bir göçmendir. Üreme sonrasında Afrika üzerinden başlıca Madagaskar’a ulaşır. İtalya’nın Sardinya Adası’nda 2003–2006 döneminde izlenen kuşları ele alan araştırma, bireylerin aynı dar kıyı yolunu kullanmadığını göstermiştir. İzlenen gençler ve erişkinler farklı yollar izlemiş, bazı gençler Batı Afrika’da mola vermiştir. Bu sonuç, Türkiye’deki her kuşun aynı ülkelerden geçtiği veya aynı mesafeyi uçtuğu anlamına gelmez. Bir haritadaki tek gözlem de kuşun bütün göç yolunu göstermez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Besini mevsime göre değişir. Kışlama, ilkbahar göçü ve üreme öncesinde yusufçuk, çekirge, cırcır böceği, kelebek, güve ve kanatlı karınca gibi böcekler önemlidir. Akdeniz ülkeleri ve Kanarya Adaları’nı kapsayan 2025 derlemesinde böcekçilliğin yaşam döngüsünün büyük bölümünde sürdüğü, yumurtlama ve yavru büyütürken küçük göçmen kuşların payının arttığı anlatılır. Bölgesel av oranları bütün kolonilere genellenmez.

Nasıl Avlanır?

Avını uçuş sırasında ayaklarıyla yakalar. Yunanistan’ın Girit çevresindeki Dionysades Adaları’nda 1965–2001 arasındaki 26 arazi ziyaretine dayanan çalışmada, avın bol olduğu günlerde yakalanan fazla kuşların yuva yakınındaki besin depolarında saklanıp av azaldığında tüketildiği anlatılır. Bu yerel kayıt her bireyin her gün aynı davranışı yaptığını göstermez. Kuşu çekmek için yem atılmamalıdır.

İlginç Bilgiler

## Genç Kuşların İlk Geri Dönüşü İspanya’nın Kanarya Adaları’ndaki Alegranza’da yapılan izlemelerde, 2010’da yavruyken halkalanan bazı kuşlar 2011’de doğdukları toplulukta yeniden görülmüştür. Bu yaşta geri dönmek, mutlaka üremek anlamına gelmez. Araştırmacılar, gençlerin sonraki yıllarda kullanabilecekleri alanları ve erişkinlerin davranışlarını tanımasının olası bir yarar olduğunu tartışır. Bu açıklama araştırmacıların yorumudur; her genç kuşun niyetinin doğrudan ölçüldüğü bir sonuç değildir. ## Tüy Renginin Kalıtsal Temeli İspanya’nın Alegranza Adası’nda 2007–2009 yıllarında yürütülen bir araştırma, tüy rengindeki farkın kalıtsal temelini incelemiştir. Tüylere koyu renk veren maddenin üretiminde rol alan MC1R adlı gendeki bir farklılık, incelenen kuşların açık veya koyu görünümüyle eşleşmiştir. Böylece yalnız gözle görülen renk farkı ile aileden yavruya aktarılan özellik arasında bağlantı kurulmuştur. Aynı araştırmada ölçülen bağışıklık tepkisi, bir kuşun renginden genel sağlık durumunu kesin olarak anlama yöntemi değildir. ## Kışın Aynı Alanlara Dönüş Madagaskar’daki 2003–2014 kışlama izlemelerini değerlendiren ve 2017’de yayımlanan bir araştırmada, birden fazla kış boyunca izlenebilen altı erişkinin kullandığı alanların büyük ölçüde örtüştüğü görülmüştür. Farklı üreme topluluklarından gelen kuşlar da kışın aynı bölgeleri kullanabilmiştir. Bu nedenle birbirinden uzak kıyılarda üreyen kuşların korunması, ortak kışlama alanlarının durumuyla bağlantılıdır. Araştırmanın iklim senaryolarıyla ürettiği gelecek haritaları ise gerçekleşmiş dağılım kayıtları değil, koşullara bağlı öngörülerdir. ## Besin Çeşitliliği Nasıl Araştırılır? Akdeniz ülkeleri ve Kanarya Adaları’ndaki beslenme araştırmalarını bir araya getiren 2025 tarihli derleme, av olarak kaydedilmiş 120 böcek türü veya görünüşüne göre ayrılmış böcek grubunu bildirir. Kayıtlar 47 böcek familyasına yayılır. Bu toplam, tek bir kuşun midesinden çıkan çeşit sayısı değildir: farklı yerlerde, yıllarda ve yöntemlerle toplanmış bulguların birleşimidir. Yalnız avı uzaktan izlemekle, kuşun çıkardığı sindirilmemiş besin topağını incelemek aynı ayrıntı düzeyini sağlamaz. ## Adının Arkasındaki Koruma Öyküsü İngilizce ve bilimsel adı, İtalya’nın Sardinya Adası’nda hüküm süren Eleonora d’Arborea’yı anar. Sardinya Orman Koruma kurumunun açıklaması, onun 1392 tarihli Carta de Logu düzenlemesinde erişkin doğanların avlanmasını ve yuvalardan yavru alınmasını yasakladığını belirtir. Türün adı bu tarihsel koruma girişimini hatırlatır.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...