kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Kutup Martısı (Larus hyperboreus)
VS
Seçildi Büyük Kara Sırtlı Martı (Larus marinus)

Kutup Martısı

Larus hyperboreus

Takım Charadriiformes
Familya Martıgiller (Laridae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Buz Martısından daha iri gövdesi, daha kalın gagası ve daha kısa kanat çıkıntısıyla ayrılır. Gümüş ve Hazar martılarının erişkinlerinde siyah kanat uçları bulunur.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Kutup Martısı, Larus hyperboreus, iri gövdesi, derin göğsü, büyük başı ve kalın gagasıyla güçlü yapılı bir kuzey martısıdır. Erişkinde açık inci grisi sırtla beyaz kanat uçları birlikte aranır. Soluk renk tek başına yeterli değildir; gaga ve gövde oranları da önemlidir.

Genel Görünüm ve Duruş

Erişkinin gözü ve gagası sarı, alt gaganın ucuna yakın lekesi kırmızı, bacakları pembedir. Yazın başı temiz beyazken kışın kahverengi çizgiler belirir. Kuyruk beyazdır. Dinlenen kuşta gaga kalınlığını ve başın büyüklüğünü görmek, uzaktaki beyaz kanat ucundan daha kolay olabilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek daha iri olabilir; bu fark, tek kuşun eşeyini bakarak kesinleştirmez. İzlanda’da üreme döneminden en az 40 erkek ve 25 dişiyi karşılaştıran 1969 yayını, erkeklerin daha uzun ve kalın gagalı olduğunu gösterdi. Araştırmacı, doğada eşeyleri ayırmanın güç olduğunu da belirtti.

Genç kuş krem, devetüyü ve beyazın değişen oranlarda karıştığı benekli bir görünüm taşır. Gözü koyu, gagası pembe dipli ve belirgin siyah uçludur. Ara yaşlarda erişkinin grisiyle gençlik desenleri bir arada görülebilir; çok beyazlaşmış bir genç, sırf rengi yüzünden erişkin sayılmaz.

Uçuşta Görünüm

Uçuşta erişkinin çok açık gri kanat üstü, beyaz uçları ve açık alt tarafı dikkat çeker. Gençte de kanat uçları beyaz veya büyük ölçüde beyazdır. Kanat rengini değerlendirmek için kuşun doğal uçuşu beklenir; ışığın koyu alanları silmediğinden emin olunur.

Ses ve Davranış

Çağrıları başka iri martıların seslerine benzer; bazıları daha sert ve kabadır. Karışık bir sürüde yalnız ses tonuyla Kutup Martısı seçilmez. Görülen kuşun gaga yapısı, yaşı ve kanat ucu deseni birlikte incelenir.

Karıştırılabilecek Türler

İngilizce adı Iceland Gull olan Larus glaucoides daha küçük ve narin gagalıdır; kapalı kanat uçları kuyruğun oldukça ötesine uzanır. Kanat uçları alt türe göre beyazdan koyu griye, hatta siyaha değişebilir. Bu nedenle yalnız beyaz kanada bakılmaz; Kutup Martısı’nın daha güçlü baş-gaga yapısı ve gövdesi de değerlendirilir.

Kuzey Gümüş Martısı, Larus argentatus, erişkinde dış uçuş tüylerinin uç bölümlerinde siyah taşır. Bazı tüy uçları geniş beyaz alanlarla kaplı olsa da desenin bütünü Kutup Martısı’nın beyaz uçlu kanadından farklıdır. Karşılaştırma yalnız tek bir beyaz tüy ucuyla yapılmaz.

Bir başka yakın benzer, İngilizce adı Glaucous-winged Gull olan Larus glaucescens’tir. Erişkinde kanat uçları sırtla benzer gri tondadır; gençte de soluk kahverengi olabilir. İlk kış gaga çoğunlukla koyudur. Kutup Martısı’nın o yaştaki belirgin pembe-siyah gagası yararlı olsa da tek işaretle karar verilmez.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Üreme yerleri Arktik kıyıların kayalık çıkıntıları, adaları ve kıyı düzlükleridir. Tundra göllerindeki adalar da kullanılabilir. Deniz kuşu kolonilerinin yakınında bulunması hem yuva çevresini hem besin kaynaklarını etkiler; bütün çiftler büyük ve sık bir koloni kurmaz.

Yuva Yeri

Yuva, ot, yosun, deniz yosunu ve küçük dalların ortası çukur bırakılarak yığılmasıyla kurulur. İki eş de yapım ve yavru bakımına katılır. BTO’nun uzman derlemesinde tipik üç, gözlenen aralıkta 2–4 yumurta; iki eşin paylaştığı 27–28 günlük kuluçka ve 45–50 günde ilk uçuş verilir. Bu değerler Türkiye’de ölçülmüş bir yuva dizisi değildir. Yavrular daha önce çevrede yürüyebilir; yuvadan çıkmaları uçabilecekleri anlamına gelmez. Yuvaya yaklaşılmadan uzaktan gözlem yapılmalıdır.

Günlük Alan Kullanımı

Üreme dışında kıyılar, limanlar, nehir ağızları ve iç göller kullanılabilir. Balık işleme alanlarıyla çöplükler de besin sağlayabilir. Kuzeyde buzların arasında açık su bulunması önemlidir; kıyıda veya gölde görünmesi tek başına yakında ürediğini göstermez.

Dünya Yayılışı

Kuzey Kutbu çevresinde; kuzey Avrupa ve Rusya, Grönland, İzlanda, Alaska ve Kanada’nın kuzeyinde ürer. Güncel AviList bu geniş tür içinde dört alt tür ayırır. Bunların sırt tonu ve büyüklüğü aynı değildir; yalnız açık renge bakılarak coğrafi bir gruba kesin ad verilmez.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de olağan dışı bir ziyaretçidir. Sandgrouse’un 2015 bölgesel raporu, 12 Aralık 2014’te Rize’de fotoğraflanan ilk kış kuşunu ülkenin ikinci kaydı olarak bildirir; ay sonuna kadar orada kaldığını yazar. Bu raporun kayıtları aktarması, ülke kayıt komitesinin kabul kararı yerine geçmez. Tek bireyden düzenli kışlama veya üreme sonucu çıkarılamaz.

Göç Yolculuğu

Yerleşik kalanlarla kısmen göç eden topluluklar vardır. EURING’in Avrupa halkalama derlemesinde Svalbard yavrularının sonraki kayıtları, adaların güneybatısından güneydoğusuna geniş bir alana dağılır. Kışın halkalanan bazı kuşların yeniden yakın yerlerde görülmesi, kışlama yerine bağlılığı düşündürür. Bu sınırlı Avrupa verisi Türkiye’ye sabit bir göç yolu çizmez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Balık, deniz solucanları, yumuşakçalar, kabuklular ve denizkestanelerini yer. Kuşlar ve yumurtaları, böcekler, meyveler, deniz yosunu, leş ve insan kaynaklı yiyecekler de alınabilir. Fırsatçı olması, her bireyin bu besinlerin hepsini aynı oranda tükettiği anlamına gelmez.

Nasıl Avlanır?

Yürüyerek veya yüzerek av toplar; havadan alçalıp su yüzeyindeki besini kapabilir ve küçük kuşları uçarken yakalayabilir. Başka kuşların taşıdığı besini de alır. Avlanma, leşten yararlanma ve besin kapma aynı bireyde farklı zamanlarda görülebilen yöntemlerdir.

İlginç Bilgiler

## Ördeklerin Yakaladığı Besin Norveç’in Svalbard bölgesindeki Adventfjorden’de, 2008 ilkbaharında 62 deniz ördeği sürüsü gözlendi. Kutup Martıları 20 sürüye eşlik ediyor, altısında ördeklerin besinini kapmaya çalışıyordu; yalnız erişkin martılar görüldü. Suya dalıp kabuklu avla dönen ördeğe yaklaşan martı, aldığı besini kıyıya taşıyabiliyordu. Gözlemler 30 Nisan–9 Haziran arasındaki 14 günde, sürü başına yaklaşık 10–15 dakika sürdü. Araştırmacı bu sürenin saldırı ve başarı oranlarını hesaplamaya yetmediğini belirtti. Dolayısıyla sürü yanında duran her martı, o anda besin çalmış sayılmaz. ## Kandaki Kirleticiler ve Yeniden Görülme Norveç’in Bjørnøya adasında 1997’de 61 dişi ve 50 erkek erişkinden kan örneği alındı; 1998–2004 yeniden görülme kayıtlarıyla yerel sağkalım modellendi. Klor içeren kalıcı kirleticilerin en yüksek olduğu gruplarda sağkalım daha düşüktü; ilişkinin görüldüğü kirlilik eşiği dişilerde daha düşüktü. Ancak kirletici düzeyi yalnız bir yılda ölçülmüştü ve kesin yaşlar bilinmiyordu. Bu, her kuşun ölüm nedenini tek tek belirleyen bir deney değildir. Çalışma, kirlilikle yaşam olasılığı arasındaki ilişkiyi gösterirken, maddelerin etkilerini ve topluluk düzeyindeki sonucu ayırmanın güçlüğünü de açıklar. ## İki Kolonide İki Farklı Eğilim Norveç Kutup Enstitüsü’nün 2026’da güncellenen izlemesi, aynı bölgedeki bütün kolonilerin aynı yönde değişmediğini gösterir. Bjørnøya’da 1987’den beri izlenen üreyen topluluk belirgin azalırken, Kongsfjorden’de 2011’de başlayan izleme artışın ardından daha durağan bir görünüm bildirir. Sayılan şey etkin yuvalardır; yuva sayısı bütün bireylerin sayısıyla aynı değildir. Kongsfjorden’deki farkın nedeni kesinleşmemiştir. Daha az kirlilik ve kazlardan sağlanan besin, değerlendirilen olasılıklardır; kanıtlanmış tek açıklama gibi sunulmaz.

Takım Charadriiformes
Familya Martıgiller (Laridae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Dev ölçek, siyah sırt, pembe bacak, ağır gaga ve iri beyaz kanat aynaları.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Büyük Kara Sırtlı Martı çok iri bir martıdır. Erişkinde beyaz baş ve gövde, siyaha yakın sırt, pembe perdeli ayaklar ve alt yanında kırmızı lekesi bulunan güçlü sarı gaga birlikte aranır. Genç kuşun gövdesi ise kahverengi ve beyazla yoğun biçimde desenlidir.

Genel Görünüm ve Duruş

Kalın gövdeli ve güçlü gagalıdır; konduğunda hafif kambur durabilir. Uçuşu ağır görünür. Uzaklıktan kaynaklanan boy yanılsamasına karşı yalnız büyüklüğü değil, gövdenin dolgunluğunu ve gaganın kalınlığını da değerlendirmek gerekir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkekle dişinin tüy deseni benzerdir; erkek genellikle daha hacimli görünür. Kış erişkininin başıyla boynunda hafif gri-kahverengi çizgiler belirebilir. Bu mevsimsel çizgiler eşey işareti değildir.

İlk kışta sırt ve kanatlar gri-kahverengi, sarımsı kahverengi ve beyazla damalıdır; boyunla göğüs çizgilidir. Sağrı açık, kuyruk uç bandı siyahtır. Gençlerin koyu gagası ilk kışta iki renkli görünebilir; uçuş tüyleri siyahımsıdır. Erişkinin koyu sırtına geçiş yaklaşık dört yıla yayılır; ara yaştaki tüyler tek bir siyah işaretle yaşlandırılmaz.

Uçuşta Görünüm

Geniş kanatların arka kenarında belirgin beyaz bir şerit, dıştaki koyu uçuş tüylerinin uçlarında iri beyaz alanlar vardır. İri baş, kalın boyun ve gaga uçuşta da seçilir. Kanat çırpışı güçlüdür; deniz üstünde alçaktan süzülebilir.

Ses ve Davranış

Kalın ve boğuk çağrıları, iri yapısıyla birlikte değerlendirilir. “Haô-haô” gibi duyulan sesler çıkarabilir; yazılı heceyi kesin tanı anahtarı saymamak gerekir. Tek başına veya küçük kolonilerde ürer, yuva çevresini savunur.

Karıştırılabilecek Türler

Kara Sırtlı Martı Larus fuscus daha ince yapılı ve daha narin gagalıdır; erişkininin bacakları genellikle sarıdır. Onun da bazı alt türleri siyaha yakın sırtlıdır. Genç Kara Sırtlıların bacakları pembe olabildiğinden, pembe bacağı her yaşta tek başına tür kanıtı saymayın.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Kıyı adaları ve kumullarda, bitkilerle örtülü yerlerde yuva kurabilir. Kaya çıkıntıları ve bazı yerlerde çatılar da kullanılır. Bunlar Türkiye’de düzenli ürediğinin kanıtı olarak sunulmaz.

Yuva Yeri

Yerdeki çanak bitki parçaları ve tüylerle döşenir; kaya veya bitki siperine yakın olabilir. İnsan artığı ip ve plastik de taşınabildiğinden kıyıda çöp bırakılmamalıdır. Britanya kuşları için hazırlanan BTO uzman derlemesi tipik iki–üç yumurta, iki eşin paylaştığı 27–28 günlük kuluçka ve 50–55 günlük uçuşa gelişim süresi verir. Cornell’in Kuzey Amerika hesabında kuluçka 30–32 gündür. İki derlemedeki farkın nedeni burada doğrulanamadığı için bunlar tek bir 27–32 günlük aralıkmış gibi birleştirilmez; Türkiye’de ölçülmüş süreler olarak da sunulmaz.

Günlük Alan Kullanımı

Açık deniz, haliç ve kıyıda beslenebilir; büyük iç sularla tarlalarda da görülebilir. Dinlenen kuşun bulunduğu kıyı parçası, yuva alanıyla aynı yer olmak zorunda değildir.

Dünya Yayılışı

Kuzey Atlantik çevresinin türüdür. AviList v2025b, üreme alanını güney Grönland ve İzlanda’dan Svalbard ile Baltık ülkelerine, Kuzey Amerika’da kuzeydoğu Kanada’dan Büyük Göller ve New Jersey kıyılarına uzanan alanlar olarak verir. Kışın güneybatı Avrupa ve Florida kıyılarına ulaşır. Larus marinus bu listede alt türlere ayrılmaz.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye’nin 2007–2011 kayıtlarını değerlendiren, 2014’te yayımlanan İngilizce kuş raporu türü rastlantısal konuk veya seyrek kış ziyaretçisi olarak tanımlar. İstanbul, Filyos ve Kızılırmak çevresinden kayıtlar verir; bu dönemdeki kayıtların çoğunun aynı uzun süre kalan bireye ait olabileceğini belirtir. Bu tarihli değerlendirme, 2026 için ülke çapında sayım yerine geçmez.

Göç Yolculuğu

EURING/CMS atlasında Britanya ve İrlanda kuşlarının bir bölümü yerleşik veya kısa mesafede hareketli, kuzey Avrupa toplulukları ise daha göçmen görünür. Norveç ve kuzey Finlandiya kuşlarının Danimarka, doğu Britanya ve kuzey Fransa’yla kış bağlantıları vardır. Bu Avrupa halkalama örüntüsü, Türkiye’deki her kuşa aynı kökeni veya yolu atamaz.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Balık, yengeç, midye ve denizkestanesi gibi avlar alır; leş ve atıklardan da yararlanır. Başka kuşların yumurtalarını, yavrularını ve bazen erişkinlerini yiyebilir. Kuzey Amerika hesabındaki bu geniş besin listesi, her bireyin aynı avı seçtiği anlamına gelmez.

Nasıl Avlanır?

Kıyıda veya su yüzeyine yakın avlanır. Bazı kabuklu avları sert zemine bırakarak kırar; başka kuşların yakaladığı besini de çalabilir. Bu davranışları görmek için martıları yemlemek veya öteki kuşların yuvalarını açığa çıkarmak gerekmez.

İlginç Bilgiler

## Çiftler Arasında Besin Farkı Galler’in Skokholm Adası’nda 7 Mayıs–9 Temmuz 2017’de 26 üreyen çiftin yuvaları çevresinden 1.035 kusuntu topağı toplandı. Bunlar kuşun geri çıkardığı, tüy ve kemik gibi sindirilemeyen parçaları içeren küçük yığınlardır. 2019’da yayımlanan çalışma, farklı av gruplarını kullanan çiftlerin yanında belirli avlara daha çok yönelen çiftler de buldu. Sert kalıntılara dayanan bu yöntem bütün avları eşit temsil etmeyebilir; topaklardaki kuş veya memeli payı, doğrudan yenilen etin ağırlığı demek değildir. Aynı adadaki çiftler bile tek bir beslenme kalıbına sığmaz. ## Her Konum Av Yakalama Değildir Kanada’nın Newfoundland kıyısındaki North Cabot Adası’nda 2018’de sekiz erişkine GPS kaydedicisi takıldı. 2021’de yayımlanan çalışmada, balık bolluğunun değiştiği dönemlerde karşılaştırılabilen kuşlar farklı tepkiler verdi: bazıları alan kullanımını değiştirirken bazıları benzer düzeni sürdürdü. Örneklem küçüktü ve çoğu yuvasını kaybetmiş erkekti. Konumlar 15 dakikada bir alındığından yavaş hareketli bir nokta beslenme kadar dinlenmeyi de gösterebiliyordu; haritadaki her nokta doğrudan av yakalama kanıtı değildi. ## Uzun Yaşam Kaydı BTO’nun Britanya halkalama hesabında 2015’te belirlenen en uzun kayıt 26 yıl, 8 ay ve 8 gündür. Bu, ortalama ömür değildir; halkalı bir bireyin ulaşabildiği yaşı gösterir. Yavruların çoğunun bu yaşa ulaştığı veya her erişkinin bu kadar yaşayacağı sonucu çıkarılamaz.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...