Tür Karşılaştırma Ekranı
Kuşların fiziksel özelliklerini, seslerini, habitatlarını ve tanımlarını yan yana karşılaştırmak için iki tür seçin.
Kutup Martısı
Larus hyperboreus
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Kutup Martısı, bilimsel adıyla Larus hyperboreus, çok iri gövdesi, kalın gagası ve her yaşta siyah içermeyen ya da belirgin biçimde açık renkli kanat uçlarıyla tanınan bir kuzey martısıdır. Erişkinin sırtı çok açık inci grisi, başı ve alt tarafı beyaz, kanat uçları bütünüyle beyazdır. Bacaklar pembe, göz soluk sarı, güçlü sarı gaganın alt ucunda kırmızı leke vardır. İlk kış kuşu krem, açık kahverengi ve beyaz benekli görünür; gagası pembe tabanlı ve keskin siyah uçludur.
Bu türü yalnız beyazlığına bakarak tanımlamak güvenli değildir. Aşınmış, güneşte açılmış ya da kısmi renk eksikliği bulunan başka martılar da çok soluk görünebilir. Kutup Martısında iri baş, derin göğüs, kısa görünen kanat ucu, kalın gaga, pembe bacak ve açık birincil uçuş telekleri birlikte değerlendirilir. Türkiye'de düzenli kışlayan bir martı değildir; fotoğraf, yaş, tarih ve benzer türlerle karşılaştırma olağan dışı bir kaydın temel parçalarıdır.
Genel Görünüm ve Duruş
Kutup Martısı ağır yapılı, geniş göğüslü ve büyük başlıdır. Gövdesi Gümüş Martıdan çoğu kez daha iri, kanatları geniş, bacakları orta uzunluktadır. Dinlenirken kanat uçları kuyruğun ötesine fazla taşmaz; bu görünüm iri baş ve güçlü gagayla birlikte tıknaz bir siluet oluşturur. Oiseaux.net tür için doğrudan 77 santimetre boy, 132–142 santimetre kanat açıklığı ve 1,25–2 kilogram ağırlık verir. Değerler eşeye göre ayrılmadığı için panelde ortak tür aralığı olarak iki kutuda aynen gösterilir.
Erişkinin sırtı ve üst kanat örtüleri çok açık gridir. Baş, boyun, kuyruk ve alt taraf beyaz; dış birincil uçuş telekleri de siyah lekesiz beyazdır. Kışın baş ve boyunda soluk gri-kahverengi ince çizgiler görülebilir. Sarı gaga kalın ve uca doğru hafifçe kıvrık, alt çenedeki kırmızı leke belirgindir. Soluk sarı göz çevresinde kırmızımsı halka bulunabilir. Pembe bacaklar parlak sarı değildir.
Tür kıyıda, limanda, balıkçı barınağında, atık su çıkışında, deniz buzu kenarında ve açık denizde görülebilir. Yerde sakin ve ağır adımlarla yürür; besin çevresinde başka iri martılara karşı güçlü davranabilir. Dinlenirken boynunu kısaltıp çok yuvarlak görünebilir, alarm hâlinde boynu uzar ve baş-gaga büyüklüğü daha kolay anlaşılır.
Tüy rengi ışığa çok duyarlıdır. Kapalı havada erişkin sırtı neredeyse beyaz, sert güneşte genç kuşun krem desenleri silik görünebilir. Fotoğrafta yalnız pozlamayı açarak kanat ucunu beyaz göstermek tanı kanıtı değildir. Ham görüntüde dış birincil teleklerin rengi, gaga oranı, kanat-kuyruk ilişkisi ve yanındaki martıların ölçeği korunmalıdır.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkek ve dişi aynı temel giysiyi taşır; erkek ortalamada daha büyük olabilir, fakat tek kuşun eşeyi görünüşten güvenilir biçimde belirlenmez. Erişkinler üreme döneminde temiz beyaz başlı, açık gri sırtlı ve beyaz kanat uçludur. Üreme dışı dönemde baş-boyun çizgilenmesi artabilir. Yaşa bağlı değişim birkaç yıl sürer ve ara yaşlar erişkin ile ilk yıl arasında karışık desenler gösterebilir.
İlk yıl kuşu baştan kuyruğa açık bisküvi, krem ve soluk kahverengi beneklerle kaplıdır. Uçuş telekleri koyu kahverengi değil, gövdeyle benzer açık tondadır; bu özellik uçuşta belirgin, soluk bir bütünlük yaratır. Kuyruk ucu zayıf biçimde koyulaşabilir. İki renkli gaganın büyük bölümü pembe, uç bölümü siyahtır. İkinci ve üçüncü yaşta sırt giderek grileşir, gaga sararmaya başlar ve eski desenli tüylerle yeni açık gri tüyler yan yana görülebilir.
Yuva yüksek Arktik kıyılarında, adalarda, kayalık çıkıntılarda veya düz tundra zemininde kurulan sığ bir çukurdur. Çevrede bulunan ot, saz, yosun, deniz yosunu, ince dal ve tüylerle döşenir. BTO tipik üç yumurta, 2–4 yumurtalık doğrulanmış aralık ve iki eşin paylaştığı 27–28 günlük kuluçka bildirir. Yavrular yoğun boz-kahverengi havla çıkar, kısa sürede yuva çevresinde yürür ve yaklaşık 45–50 günde uçabilir.
Koloni yakınına çıkmak, kayalıkta yuvaya doğru tırmanmak veya yetişkini havalandırmak etik değildir. Arktik yaz kısa olduğu için yumurta ve yavrunun soğuması ciddi risk yaratabilir; erişkinlerin alarm çağrısı mesafenin azaltılması değil artırılması gerektiğini gösterir. Uzun odaklı gözlem yapılır, yuva konumu paylaşılmaz ve kuşun tekrarlanan saldırı uçuşu yapmasına yol açılmaz.
Uçuşta Görünüm
Uçuşta geniş ve uzun kanatlar, ağır fakat güçlü vuruşlar ve iri gövde görülür. Erişkinde üst kanat açık gri, arka kenar ve bütün dış uçlar beyazdır; alışılmış büyük martılardaki siyah kanat ucu deseni yoktur. Alt kanat çok açık ve büyük ölçüde beyaz görünür. Geniş kanat, kısa görünen kuyruk ve iri baş-gaga silueti türün soluk renginden bağımsız yapısal ipuçlarıdır.
Genç kuşta üst ve alt kanat krem-kahverengi ince desenli, birincil telekler gövde kadar soluktur. Uzakta tek renkli açık bir martı izlenimi verir. Buz Martısı da açık kanat uçlu olabilir; Kutup Martısı daha iri, daha kalın gagalı ve daha geniş kanatlıdır. Karma sürüde aynı düzlemdeki Gümüş Martı ya da Kuzey Gümüş Martısı ölçek sağlar, fakat perspektif farkı gerçek boyutu yanıltabilir.
Doğal kalkış sırasında kanat ucu, kuyruk, sağrı ve gaga aynı kayıt dizisinde görüntülenmelidir. Kuşu uçuş deseni görmek için araçla sıkıştırmak ya da üzerine yürümek gerekmez. Çok soluk iri martılarda melezlik olasılığı bulunduğundan tek kare yerine iki kanat yüzünü, duruşu ve gaga oranını gösteren seri tercih edilir.
Ses ve Davranış
Çağrıları öteki büyük Larus martılarına benzer; güçlü, kalın ve yankılı kahkaha dizileri, kısa havlama benzeri notalar ve yuvada uyarı çağrıları verir. Ses tonu tek başına güvenilir ayrım sağlamaz. Yapı, yaş giysisi, kanat ucu rengi ve coğrafi bağlam birlikte değerlendirilir.
Fırsatçı bir beslenicidir. Kıyıda yürür, su yüzeyinden av toplar, sığ dalış yapar, balıkçı teknelerini izler ve leş başında beslenir. Kuş kolonileri yakınında yumurta ve yavru alabilir. Güçlü gagasıyla kabuklu avı parçalar; bazen başka kuşların bulduğu besini kapar. Arktik bölgede deniz buzu kenarı ve açık su alanları günlük hareketini belirler.
Üreme dışında gevşek sürülerde dinlenebilir, ancak yiyecek çevresinde saldırganlaşır. Bazı bireyler üreme alanına yakın kalırken bazıları kışın daha güneye iner. Sert hava ve besin koşulları güneydeki görülme sayısını etkileyebilir. Tek bir Türkiye kaydı bu davranıştan düzenli göç yolu sonucu çıkarılmasına yetmez.
Karıştırılabilecek Türler
Buz Martısı daha küçük ve daha ince yapılıdır; gagası belirgin biçimde daha narin, başı daha yuvarlak ve dinlenen kuşta kanat ucu kuyruğun ötesine daha uzun uzanır. Çok iri Buz Martısı ile küçük Kutup Martısı örtüşebileceğinden yalnız boy değil gaga kalınlığı, gövde hacmi ve kanat-kuyruk oranı birlikte kullanılmalıdır.
Gümüş Martı, Kuzey Gümüş Martısı ve Hazar Martısının erişkinlerinde dış birincil teleklerde siyah alan vardır. Kısmi renk eksikliği bulunan bireylerde bu alan azalabilir; o durumda göz, gaga, bacak, sırt tonu ve kalan tüy deseni incelenir. Büyük Kara Sırtlı Martı çok iri olsa da sırtı koyu arduvaz-siyah ve kanat uçları siyahtır.
İlk kış Kutup Martısı soluk genç Gümüş Martılardan açık uçuş telekleri, daha kalın iki renkli gaga ve iri yapısıyla ayrılır. Fotoğrafta aşırı aydınlatma koyu telekleri silebilir. Kutup Martısı ile başka büyük martıların melezleri ara özellik taşıyabilir; siyahımsı birincil uç, farklı gaga oranı veya beklenmedik sırt tonu varsa kayıt zorla saf türe bağlanmaz ve uzman incelemesine açık tutulur.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Yüksek Arktik kıyılar, tundra gölleri, kayalık adalar, uçurum çıkıntıları ve deniz kuşu kolonilerinin çevresi kullanılır. Açık görüş ve yakındaki deniz besin alanları önemlidir. Tür bazen başka deniz kuşlarının kolonisinin yanında ürer; yumurta ve yavruları avlayabilmesi bu alanları beslenme bakımından da değerli kılar.
Yuva Yeri
Yuva zeminde ya da kayalık çıkıntıda açılan sığ çukurdur; ot, yosun, deniz yosunu, ince dal ve tüylerle döşenir. Tipik üç, doğrulanmış olarak 2–4 yumurta bulunur. İki eş 27–28 gün kuluçkaya katılır; yarı hareketli yavrular yaklaşık 45–50 günde uçar. Yuvaya yaklaşılmaz ve erişkin alarm veriyorsa hemen geri çekilinir.
Günlük Alan Kullanımı
Kıyı, gelgit düzlükleri, liman, nehir ağzı, açık deniz ve buz kenarı arasında dolaşır. Dinlenme kayalıklarıyla besin alanı arasında düzenli uçuş yapabilir. Kışın balıkçı tekneleri, atık alanları ve leşler çevresinde toplanması doğal kıyı kullanımının yerini bütünüyle aldığı anlamına gelmez. Tekrarlanan besleme, davranışı ve kayıt değerini bozar.
Dünya Yayılışı
Kutup Martısı yüksek Arktik'in çevresel bir türüdür. Grönland, İzlanda, Svalbard, kuzey Rusya, Kanada Arktiği ve Alaska'nın kıyıları ile adalarında ürer. Birçok birey yıl boyunca kuzey denizlerinde kalır; kışın buz kenarı, açık kıyı ve limanlara yönelir. Kuzey Atlantik ve Kuzey Pasifik'in ılıman kıyılarına düzenli kış hareketleri olur, fakat türün bütün bireyleri aynı uzaklığa göçmez.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye normal üreme ve kışlama alanının çok güneyindedir. OSME bölgesel listesi 2014'te bildirilen ilk ve ikinci Türkiye kayıtlarını olağan dışı bölgesel hareket bağlamında anar. Bu nedenle tür düzenli kış ziyaretçisi ya da belirli bir kıyının her yıl görülen kuşu gibi sunulmaz. Her olası kayıtta tarih, yer, yaş giysisi, ham fotoğraf ve benzer açık renkli martılarla ayrım belgelenmelidir.
Göç Yolculuğu
Hareketler kısmi ve değişkendir. Bazı erişkinler üreme alanına yakın buzsuz sularda kalır; gençler ve başka bireyler Kuzey Atlantik, Kuzey Denizi ve Kuzey Pasifik boyunca daha güneye dağılır. Fırtına, buz koşulu ve besin erişimi görülme yerini etkileyebilir. Türkiye'ye ulaşan olağan dışı birey için sabit rota, kilometre veya düzenli ay takvimi izleme verisi olmadan çizilmez; tek kayıt yalnız o bireyin varlığını kanıtlar.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Balık, deniz solucanı, yumuşakça, kabuklu, denizyıldızı ve başka deniz omurgasızlarını yer. Leş, balıkçılık artığı ve insan kaynaklı yiyecekten yararlanabilir. Deniz kuşu kolonilerinde yumurta ve yavru, tundrada küçük memeli, böcek, tohum ve meyve de alınabilir. Diyet fırsatçı olduğundan tek bölgedeki mide içeriği bütün yayılışa genellenmez.
Nasıl Avlanır?
Sığ suda yürüyerek toplar, su yüzeyinden kapar, kısa dalışla av alır ve kıyıya vurmuş canlıları çevirir. Güçlü gagasıyla kabuklu avı açabilir; başka kuşu kovalayıp taşıdığı besini düşürmeye zorlayabilir. Kuş kolonisi çevresinde yürüyerek savunmasız yumurta veya yavru arar. Balıkçı teknesi ve atık noktasında yoğunlaşması av bolluğundan çok kolay erişilen insan artığını gösterebilir; gözlemde besinin kaynağı ayrı kaydedilir.
İlginç Bilgiler
## Siyahsız Kanat Ucu Yaşa Bağlı Bir Ayrıntı Değildir Erişkin Kutup Martısının dış uçuş telekleri beyazdır; genç kuşun telekleri de koyu siyah değil, krem ya da açık kahverengidir. Bu yüzden bütün yaşlarda kanat ucunun gövdeyle benzer açıklıkta olması önemlidir. Yine de renk tek başına yetmez; yapı ve gaga birlikte doğrulanır. ## Dünyanın En Ağır Martılarından Biridir Oiseaux.net 1,25–2 kilogramlık doğrudan ağırlık aralığı verir, BTO ise 1,6 kilogramlık tür değeri yayımlar. Büyük Kara Sırtlı Martı çoğu ölçütte daha uzun olabilir; “en büyük” sözü boy, kanat açıklığı ve ağırlık aynı şeymiş gibi kullanılmaz. ## Yavrular Yürür Ama Hemen Uçamaz Yoğun havlı yavrular yumurtadan açık gözlü ve hareketli çıkar, yuva çevresinde yürüyebilir. Bu erken hareket 45–50 günlük uçuş gelişiminin tamamlandığı anlamına gelmez. Yerde görülen yavru alınmaz; erişkinlerin uzaktan bakım vermesine izin verilir. ## Her Birey Uzun Mesafe Göçmez Bazı Kutup Martıları sert kışta bile Arktik buz kenarına yakın kalır, bazıları ılıman kıyılara iner. Yaşa, deniz buzuna, fırtınaya ve besine bağlı bu değişkenlik türü tek okla gösterilen basit bir göçmen yapmaz. Güneydeki olağan dışı kayıtlar düzenli koridor kanıtı değildir. ## Soluk Martılarda Melezlik Tanıyı Zorlaştırır Büyük Larus martıları bazı bölgelerde melezleşebilir. Kanat ucu beklenenden koyu, gaga oranı ara ya da sırt tonu uyumsuzsa “yaklaşık benziyor” diye saf Kutup Martısı yazılmaz. Çok açılı fotoğraf ve deneyimli kayıt incelemesi gerekir. ## Arktik Kolonide Hem Avcı Hem Leşçidir Tür denizden balık ve omurgasız toplarken başka kuşların yumurta ve yavrularını da avlayabilir. Bu davranış ekosistemde doğal bir avcı rolüdür; tek olaydan koloniyi yok ettiği sonucu çıkarılmaz. İnsan atıkları çevresindeki yoğunluk ise ayrıca değerlendirilir.
Kara Sırtlı Martı
Larus fuscus
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Kara Sırtlı Martı, erişkin giysisinde koyu gri ile siyaha yakın sırtı, beyaz alt tarafı ve sarı bacaklarıyla dikkat çeken büyük bir martıdır. Sarı gagasının alt ucunda kırmızı bir leke bulunur. Uzun kanatları, dinlenirken kuyruğun gerisine belirgin biçimde uzanır. Gövdesi ve gagası, çok iri martılara göre daha ince görünür. Sırtın koyuluğu topluluklar arasında değiştiğinden adındaki kara sözcüğü bütün erişkinlerde aynı siyah tonu aranacağı anlamına gelmez.
Bu kolay tanınan renkler genç kuşlarda yoktur. İlk giyside kahverengi ve açık kenarlı tüyler, koyu gaga ve koyu kuyruk ucu görülür. Bir martının bacakları sarı değil diye Kara Sırtlı Martı olamayacağı söylenemez; önce yaşı değerlendirilmelidir. Erişkinde bile sırt rengi, kanat oranı, gaga ve bacaklar birlikte incelenir. Sadece uzaktan görülen koyu bir sırt, yakın türleri elemek için yeterli değildir.
Genel Görünüm ve Duruş
Üreme giysisindeki erişkinin başı, boynu, göğsü ve karnı beyazdır. Koyu sırt ile beyaz baş arasındaki sınır belirgindir. Kanat uçları siyahtır ve uçlara yakın beyaz işaretler bulunur. Kapalı kanatta bu beyazlıkların bir kısmı üst üste gelir; uçuşta daha farklı bir düzen görülür. Göz genellikle açık sarı tonludur. İnce sayılabilecek sarı gaga, başın genel yapısıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Üreme dışı dönemde baş ve boyunda gri-kahverengi çizgilenme gelişebilir. Bu görünüm kuşun kirlenmiş olduğu anlamına gelmez. Çizgilerin miktarı bireye, mevsime ve topluluğa göre değişir. Başın beyaz kalması veya çizgili görünmesi tek başına türü belirlemez. Sırt tonunu karşılaştırırken aynı ışık altındaki kuşlar kullanılmalıdır; gölgede duran açık sırtlı bir martı, güneşte duran koyu sırtlı bir kuşa yaklaşan renkte görünebilir.
Kara Sırtlı Martı karada yürüyerek, su üzerinde yüzerek ve havadan çevreyi tarayarak besin arayabilir. Dinlenirken başını omuz tüylerine gömebilir; bu duruş boyun ve gaga oranlarını saklar. Ayağa kalkıp başını kaldırdığı anlar, yapısal özellikleri görmek için daha uygundur. Uzun kapalı kanadın kuyruktan taşması yararlı bir görünüm özelliğidir, fakat fotoğraf açısı ve tüy yenilenmesi bu izlenimi değiştirebilir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkek ve dişinin temel tüy deseni aynıdır. Erkekler ortalama olarak daha iri olabilir; ancak farklı topluluklardan ve farklı yaştan iki kuşu yalnız büyüklüklerine göre eşeylendirmek güvenilir değildir. Sürüdeki en büyük bireye erkek, en küçük bireye dişi etiketi verilmemelidir. Dişiler de erişkin olduklarında koyu sırt, beyaz gövde ve sarı bacak taşıyabilir.
Genç kuşun sırt ve kanat üstündeki koyu tüyler açık kenarlıdır; bu nedenle pullu veya desenli bir görünüm oluşur. Gaga başlangıçta koyudur. Kuyruk ucundaki koyu şerit, açık kuyruk sokumuyla karşıtlık yapar. Gençliğin ilk aylarındaki koyu baş, daha sonra tüy aşınması ve yenilenmesiyle açılabilir. Farklı aylarda çekilmiş genç fotoğraflarının birbirine tam benzememesi bu yüzden olağandır.
Erişkin görünümü bir anda ortaya çıkmaz. Sonraki yıllarda sırt üzerinde erişkine benzeyen koyu tüyler artarken kanat, kuyruk veya gagada gençlik izleri kalabilir. Genel olarak dördüncü yıl dolayında erişkin giysiye ulaşılır; tüy değişiminin ayrıntıları topluluklara göre farklılaşır. Siyah lekeli bir gaga ile koyu erişkin sırtının birlikte görülmesi bu nedenle mutlaka ayrı bir tür anlamına gelmez. Yaşı kesinleştirmek için tek bir bölge yerine bütün tüy takımı değerlendirilir.
Uçuşta Görünüm
Uçuşta uzun ve sivrilen kanatlar, beyaz baş-gövde ve koyu üst kanat dikkat çeker. Alttan bakıldığında kanadın geniş açık yüzeyi ile koyu dış uçlar görülür. Üst ve alt yüzeyler aynı renk dağılımına sahip değildir. Bir fotoğrafın hangi açıdan çekildiği anlaşılmadan kanadın açıklığı veya koyuluğu üzerinden tanı yapılmamalıdır. Erişkinin kuyruğu genel olarak beyazdır; belirgin koyu kuyruk şeridi gençlik değerlendirmesini gerektirir.
Kanat çırparak ilerleyebildiği gibi uygun hava koşullarında süzülür. Dinlenme alanı ile beslenme alanı arasında yaptığı uçuş, her zaman mevsimsel göç değildir. Kıyı boyunca aynı yönde ilerleyen kuşları değerlendirirken süre, sayı ve davranış da kaydedilmelidir. Tüy değişimindeki boşluklar kanadın ucunu alışılmadık gösterebilir; eksik tüyün oluşturduğu şekil kalıcı tür özelliği olarak kullanılmamalıdır.
Ses ve Davranış
Sert, yüksek ve bazen gülüşü andıran ses dizileri çıkarır. Çağrı sırasında başını uzatıp kaldırabilir. Kolonide veya besin çevresinde sesler, tehdit duruşları ve kovalamalar birlikte görülür. Başka büyük martılar da benzer sesler çıkardığından, kalabalık bir sürüde duyulan çağrının hangi bireye ait olduğu görülmeden tür belirlemek güçtür. Kısa bir ses benzerliği, görüntüdeki uyuşmazlıkları ortadan kaldırmaz.
Üreme dışında başka martılarla birlikte dinlenebilir ve beslenebilir. Üreme sırasında ise çiftler yuva çevresindeki alanlarını savunur. Besin paylaşımı, kur davranışının bir parçası olabilir; ebeveynler yavruları da besler. Aynı sürüde bulunmak aynı tür olmak anlamına gelmediği gibi, bir kuşun diğerini kovalaması da tek başına farklı tür olduklarını göstermez. Toplumsal davranışın anlamı bulunduğu döneme ve yere bağlıdır.
Karıştırılabilecek Türler
Gümüş Martı, özellikle sarı bacaklı erişkinlerde en önemli karşılaştırmalardan biridir. Kara Sırtlı Martının sırtı genellikle daha koyu, kanatları daha uzun ve genel yapısı daha ince görünür. Ancak bacak rengini tek başına kullanmak iki türü ayırmaz. Baş-gaga oranı, sırt tonu ve açılmış kanat deseni aynı birey üzerinde birlikte incelenmelidir.
Büyük Karasırtlı Martı çok daha güçlü baş ve gaga yapısıyla, iri gövdesiyle ve erişkindeki pembemsi bacaklarıyla ayrılır. Uzaklık büyüklük algısını bozduğundan, farklı mesafedeki iki kuş karşılaştırılmamalıdır. Koyu sırtlı oluş her iki türde de görülebilir; Kara Sırtlı Martıda daha ince ve uzun kanatlı görünüm önem kazanır.
Hazar Martısı ve Ermeni Martısı gibi büyük martıların gençleri de karmaşık desenler taşır. Bu yaşlarda erişkinlerin sırt rengi karşılaştırması kullanılamaz. Açılmış kanat, kuyruk, baş ve gaganın yeterli görüntüsü yoksa tanı belirsiz bırakılabilir. Ayrıca Kara Sırtlı Martının kendi coğrafi toplulukları arasında da koyuluk farkı vardır; her koyu bireye yalnız renkten alt tür adı vermek doğru değildir.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Üreme döneminde kıyı adaları, açık kıyılar, bitkili ya da kayalık alanlar ve bazı iç su adaları kullanılır. Avrupa'nın bazı bölgelerinde düz çatılarda da koloniler oluşmuştur. Çatı kullanımı, bütün Kara Sırtlı Martıların insan yapıları olmadan yaşayamadığı anlamına gelmez; doğal ve kentsel koloniler farklı beslenme alanlarına yönelebilir.
İngiltere'nin kuzeybatısında komşu iki koloniyi karşılaştıran GPS araştırmasında, şehirde üreyen kuşlar daha çok kentsel alanlarda, kıyıda üreyenler ise kıyı yaşam alanlarında beslenmiştir. Aynı türün birbirine yakın toplulukları bile çevreyi aynı biçimde kullanmayabilir. Bu bölgesel sonuç Türkiye'deki her martı sürüsüne doğrudan uygulanmamalıdır.
Yuva Yeri
Yuva çoğunlukla zemine kurulmuş, ortası çukur bitkisel bir yığındır. Otlar, yosun ve çevreden toplanan başka malzemeler kullanılabilir; iç bölüm daha ince malzemeyle döşenir. Her iki eş de yuva yapımına katılır. Ada veya kıyıdaki yuvalarla çatıdaki yuvaların çevresel riskleri aynı değildir; ancak her ikisinde de yumurta ve yavrular rahatsız edilmemelidir.
Tipik kuluçka üç yumurtadır; kaynaklarda bir ile dört arasında yumurta da kaydedilir. BTO'nun verdiği kuluçka süresi 24–27 gündür ve iki eş de kuluçkaya yatar. Yavrular havlı çıkar, birkaç gün sonra yuva çevresinde hareket edebilir ve iki ebeveyn tarafından beslenir. İlk uçuş için 30–40 günlük dönem bildirilir. Yuvadan yürüyerek ayrılmak, uçabilecek yaşa gelmekle aynı değildir.
Koloniye girmek, yavruyu eline almak veya erişkinleri fotoğraf için yuvadan kaldırmak uygun değildir. Yuvadan uzaklaşan yavru hâlâ anne-babasının bakımında olabilir. Kuşların sürekli alarm verdiği ya da yuva üzerinde bekleyemediği bir gözlem noktasından uzaklaşılmalıdır. Çatılardaki yuvalara yönelik işlem, uzman değerlendirmesi olmadan yapılmamalıdır.
Günlük Alan Kullanımı
Üreme dışında kıyılar, göller, akarsular, liman çevreleri ve açık arazilerde görülebilir. Beslendiği yer ile toplu geceleme yeri ayrı olabilir. Bir limanda gün içinde çok sayıda martı bulunması, hepsinin orada ürediğini göstermez. Güvenli dinlenme alanlarının korunması, yalnız besinin bulunduğu noktaları korumak kadar önem taşır. İnsan kaynaklı atıklar kuşları toplayabilir, fakat bu alanların güvenli olduğu varsayılmamalıdır.
Dünya Yayılışı
Kara Sırtlı Martının üreme alanları Avrupa'nın kuzey ve batı kesimlerinde geniş yer tutar. İzlanda, Britanya çevresi, Kuzey Denizi ve Baltık bölgesindeki topluluklar aynı göç davranışını göstermez. Bazı kaynaklar daha doğudaki yakın martı topluluklarını da geniş bir Larus fuscus hesabına dahil eder. Bu nedenle dünya haritaları karşılaştırılırken kullanılan takson sınırı dikkate alınmalıdır.
Batıdaki graellsii görünümü, Baltık çevresindeki fuscus görünümünden genellikle daha açık sırtlıdır; intermedius adı verilen topluluklar da bu çeşitliliğin parçasıdır. Dağılımdaki bu farklar tek bir koyuluk ölçeğiyle bütün bireylere ad vermeyi sağlamaz. Kuzey Amerika'da da türün kayıtları vardır, ancak bu kayıtların mevsimsel durumu Türkiye'nin durumunu anlatmak için kullanılamaz.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye, türün göç sırasında ve kışın görülebildiği alanlar arasındadır. BirdLife'ın 2021 Avrupa değerlendirmesinde Türkiye için kışlama verisi bulunur. Bu kayıtlar, ülkenin başlıca üreme alanlarından biri olduğu anlamına gelmez. Kıyı, göl ve diğer sulak alanlardaki kuşlar yaş ve mevsim bilgisiyle değerlendirilmelidir; yazın kalan genç veya üremeyen bir birey, tek başına yuvalama kanıtı değildir.
Ülke için eski bir sayım aralığını bugünkü kesin toplam gibi vermek de doğru olmaz. Sayım yapılan alanlar, tarihler ve teşhis güçlükleri sonuçları etkiler. Türkiye'de karşılaşılan koyu sırtlı bir martının kökenini belirlemek için yalnız fotoğraftaki siyahlık yeterli değildir; okunabilen halka veya güvenilir izleme bilgisi çok daha güçlü kanıt sağlar.
Göç Yolculuğu
EURING/CMS Göç Atlası, batı Avrupa topluluklarıyla Baltık toplulukları arasında farklı bağlantılar gösterir. Atlantik çevresindeki kuşlarda güneybatıya, Baltık'ın kuzey ve doğusundaki kuşlarda ise Orta Doğu ve Doğu Afrika yönüne uzanan hareketler öne çıkar. Bununla birlikte aynı kolonideki bireyler bile farklı uzaklıklarda kışlayabilir.
Bu çeşitlilik nedeniyle bütün Kara Sırtlı Martılar için tek bir ülke sırası veya değişmez kilometre değeri verilemez. Kıyıdaki günlük beslenme uçuşları, göçün iki ucu arasındaki uzaklıkla aynı şey değildir. Bir halka okuması kuşun daha önce işaretlendiği yerle bağlantı kurabilir; aradaki yolu hangi sırayla geçtiğini tek başına göstermez. Kaydın anlattığı ile tahmin edilen rota birbirinden ayrı tutulmalıdır.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Kara Sırtlı Martı tek bir besinle sınırlı değildir. Balık, böcek, solucan, kabuklu ve yumuşakça gibi hayvansal besinleri kullanır; leş ve insan kaynaklı yenebilir artıklarla da beslenebilir. Yumurta veya küçük yavru kuşları aldığı durumlar vardır. Bu geniş beslenme seçeneği, her bireyin aynı oranda aynı besinleri tükettiği anlamına gelmez.
Kıyıda beslenen bir birey ile tarım alanına veya şehir içine yönelen bir bireyin günlük besini farklı olabilir. Bölgesel çalışmaların bulduğu oranlar bütün türün değişmez beslenme tablosu olarak verilmemelidir. Yalnız balıkçı teknesi arkasında görülmesi de kuşun yalnız balık artığıyla yaşadığını göstermez. Tür hem kendi avını yakalar hem de hazır besin kaynaklarını değerlendirebilir.
Nasıl Avlanır?
Su yüzeyine alçalarak besin alabilir, yüzerken yakındaki parçaları toplayabilir veya karada yürüyerek av arayabilir. Başka kuşların yakaladığı besini ele geçirmeye çalışması da mümkündür. Bu yöntemler çevredeki fırsata göre değişir. Sürekli derin dalış yapan bir kuş gibi düşünülmemelidir; yüzeye yakın besinler ve karadaki kaynaklar günlük yaşamında önemli yer tutar.
Besin çevresindeki kovalamalar, türün toplu ve rekabetçi davranışını görünür kılar. Yine de bir sürüdeki bütün kuşlar aynı kaynağa aynı ölçüde bağımlı değildir. Atık yönetimindeki değişikliklerin kolonileri farklı etkilemesi bu nedenle mümkündür. Gözlem için ekmek veya başka artıklar dökmek, doğal davranışı değiştirir ve kuşları araç, misina ya da kirli atıklarla karşılaşabilecekleri noktalara çekebilir. Beslenme davranışı uzaktan ve yem verilmeden izlenmelidir.
İlginç Bilgiler
## Komşu koloniler farklı yerlerde beslenebilir Langley ve çalışma arkadaşlarının Ibis'te yayımlanan araştırması, İngiltere'nin kuzeybatısındaki kıyı ve şehir kolonilerini GPS ile karşılaştırdı. Kentsel kolonideki kuşlar şehir yaşam alanlarını, kıyı kolonisindekiler ise kıyı alanlarını daha çok kullanıyordu. Üstelik aynı koloninin bireyleri arasında da farklılıklar vardı. Yani Kara Sırtlı Martının esnek beslenmesi, her bireyin her yerde aynı şekilde davrandığı anlamına gelmiyor. Bu sonuç, koruma planında yalnız tür adının değil, koloninin nerede ürediğinin ve nasıl beslendiğinin de önemli olduğunu gösterir. Bir yerdeki besin kaynağının azalması bütün kolonileri eşit etkilemeyebilir. Araştırma graellsii topluluğuna ait belirli iki koloniyle ilgilidir; Türkiye'deki bütün kuşların aynı alan seçimini yaptığı sonucuna dönüştürülemez. ## Kısa göç, az uçuş demek olmayabilir Shamoun-Baranes ve arkadaşlarının 2017 tarihli çalışması, kışlama yerinin uzaklığı ile yıl boyunca kat edilen yolun aynı ölçü olmadığını ortaya koydu. Araştırılan Kara Sırtlı Martılarda kısa mesafeli göçmenler, günlük hareketleri de hesaba katıldığında uzun mesafeli göçmenlere yaklaşan toplam yol alabiliyordu. Haritada üreme ve kışlama noktalarını bir çizgiyle birleştirmek, kuşun bütün hareketini anlatmıyor. Bu ayrım, göçü yalnız başlangıç ve bitiş arasındaki kilometreyle değerlendirmemek gerektiğini gösterir. Besin arama uçuşları, dinlenme alanlarına gidip gelme ve duraklamalar da yaşamın parçasıdır. Çalışmanın sonucu bütün bireylerin eşit enerji harcadığı anlamına gelmez; toplam yol ile enerji maliyeti de birbirinden farklı büyüklüklerdir. ## Kahverengi kuş başka bir tür olmak zorunda değildir Kara Sırtlı Martının genç ve erişkin giysileri arasındaki fark çok büyüktür. İlk kez martı gözleyen biri aynı sürüdeki kahverengi gençleri, beyaz başlı ve koyu sırtlı erişkinlerden tamamen ayrı bir tür sanabilir. Oysa birkaç yıla yayılan tüy değişimleri bu iki görünüm arasında geçiş oluşturur. Bu yüzden martılara bakarken ilk soru yalnız hangi tür olduğu değil, hangi yaş grubunda olabileceğidir. Tarihli fotoğraflar, değişimin izlenmesini kolaylaştırır. Bununla birlikte bütün kahverengi martılar Kara Sırtlı Martı değildir; yakın türlerin gençleri benzer olduğundan kanat ve kuyruk ayrıntıları görülmeden kesin ad vermemek gerekir.