kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Kutup Martısı (Larus hyperboreus)
VS
Seçildi Kara Sırtlı Martı (Larus fuscus)

Kutup Martısı

Larus hyperboreus

Takım Charadriiformes
Familya Martıgiller (Laridae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Buz Martısından daha iri gövdesi, daha kalın gagası ve daha kısa kanat çıkıntısıyla ayrılır. Gümüş ve Hazar martılarının erişkinlerinde siyah kanat uçları bulunur.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Kutup Martısı, Larus hyperboreus, iri gövdesi, derin göğsü, büyük başı ve kalın gagasıyla güçlü yapılı bir kuzey martısıdır. Erişkinde açık inci grisi sırtla beyaz kanat uçları birlikte aranır. Soluk renk tek başına yeterli değildir; gaga ve gövde oranları da önemlidir.

Genel Görünüm ve Duruş

Erişkinin gözü ve gagası sarı, alt gaganın ucuna yakın lekesi kırmızı, bacakları pembedir. Yazın başı temiz beyazken kışın kahverengi çizgiler belirir. Kuyruk beyazdır. Dinlenen kuşta gaga kalınlığını ve başın büyüklüğünü görmek, uzaktaki beyaz kanat ucundan daha kolay olabilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek daha iri olabilir; bu fark, tek kuşun eşeyini bakarak kesinleştirmez. İzlanda’da üreme döneminden en az 40 erkek ve 25 dişiyi karşılaştıran 1969 yayını, erkeklerin daha uzun ve kalın gagalı olduğunu gösterdi. Araştırmacı, doğada eşeyleri ayırmanın güç olduğunu da belirtti.

Genç kuş krem, devetüyü ve beyazın değişen oranlarda karıştığı benekli bir görünüm taşır. Gözü koyu, gagası pembe dipli ve belirgin siyah uçludur. Ara yaşlarda erişkinin grisiyle gençlik desenleri bir arada görülebilir; çok beyazlaşmış bir genç, sırf rengi yüzünden erişkin sayılmaz.

Uçuşta Görünüm

Uçuşta erişkinin çok açık gri kanat üstü, beyaz uçları ve açık alt tarafı dikkat çeker. Gençte de kanat uçları beyaz veya büyük ölçüde beyazdır. Kanat rengini değerlendirmek için kuşun doğal uçuşu beklenir; ışığın koyu alanları silmediğinden emin olunur.

Ses ve Davranış

Çağrıları başka iri martıların seslerine benzer; bazıları daha sert ve kabadır. Karışık bir sürüde yalnız ses tonuyla Kutup Martısı seçilmez. Görülen kuşun gaga yapısı, yaşı ve kanat ucu deseni birlikte incelenir.

Karıştırılabilecek Türler

İngilizce adı Iceland Gull olan Larus glaucoides daha küçük ve narin gagalıdır; kapalı kanat uçları kuyruğun oldukça ötesine uzanır. Kanat uçları alt türe göre beyazdan koyu griye, hatta siyaha değişebilir. Bu nedenle yalnız beyaz kanada bakılmaz; Kutup Martısı’nın daha güçlü baş-gaga yapısı ve gövdesi de değerlendirilir.

Kuzey Gümüş Martısı, Larus argentatus, erişkinde dış uçuş tüylerinin uç bölümlerinde siyah taşır. Bazı tüy uçları geniş beyaz alanlarla kaplı olsa da desenin bütünü Kutup Martısı’nın beyaz uçlu kanadından farklıdır. Karşılaştırma yalnız tek bir beyaz tüy ucuyla yapılmaz.

Bir başka yakın benzer, İngilizce adı Glaucous-winged Gull olan Larus glaucescens’tir. Erişkinde kanat uçları sırtla benzer gri tondadır; gençte de soluk kahverengi olabilir. İlk kış gaga çoğunlukla koyudur. Kutup Martısı’nın o yaştaki belirgin pembe-siyah gagası yararlı olsa da tek işaretle karar verilmez.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Üreme yerleri Arktik kıyıların kayalık çıkıntıları, adaları ve kıyı düzlükleridir. Tundra göllerindeki adalar da kullanılabilir. Deniz kuşu kolonilerinin yakınında bulunması hem yuva çevresini hem besin kaynaklarını etkiler; bütün çiftler büyük ve sık bir koloni kurmaz.

Yuva Yeri

Yuva, ot, yosun, deniz yosunu ve küçük dalların ortası çukur bırakılarak yığılmasıyla kurulur. İki eş de yapım ve yavru bakımına katılır. BTO’nun uzman derlemesinde tipik üç, gözlenen aralıkta 2–4 yumurta; iki eşin paylaştığı 27–28 günlük kuluçka ve 45–50 günde ilk uçuş verilir. Bu değerler Türkiye’de ölçülmüş bir yuva dizisi değildir. Yavrular daha önce çevrede yürüyebilir; yuvadan çıkmaları uçabilecekleri anlamına gelmez. Yuvaya yaklaşılmadan uzaktan gözlem yapılmalıdır.

Günlük Alan Kullanımı

Üreme dışında kıyılar, limanlar, nehir ağızları ve iç göller kullanılabilir. Balık işleme alanlarıyla çöplükler de besin sağlayabilir. Kuzeyde buzların arasında açık su bulunması önemlidir; kıyıda veya gölde görünmesi tek başına yakında ürediğini göstermez.

Dünya Yayılışı

Kuzey Kutbu çevresinde; kuzey Avrupa ve Rusya, Grönland, İzlanda, Alaska ve Kanada’nın kuzeyinde ürer. Güncel AviList bu geniş tür içinde dört alt tür ayırır. Bunların sırt tonu ve büyüklüğü aynı değildir; yalnız açık renge bakılarak coğrafi bir gruba kesin ad verilmez.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de olağan dışı bir ziyaretçidir. Sandgrouse’un 2015 bölgesel raporu, 12 Aralık 2014’te Rize’de fotoğraflanan ilk kış kuşunu ülkenin ikinci kaydı olarak bildirir; ay sonuna kadar orada kaldığını yazar. Bu raporun kayıtları aktarması, ülke kayıt komitesinin kabul kararı yerine geçmez. Tek bireyden düzenli kışlama veya üreme sonucu çıkarılamaz.

Göç Yolculuğu

Yerleşik kalanlarla kısmen göç eden topluluklar vardır. EURING’in Avrupa halkalama derlemesinde Svalbard yavrularının sonraki kayıtları, adaların güneybatısından güneydoğusuna geniş bir alana dağılır. Kışın halkalanan bazı kuşların yeniden yakın yerlerde görülmesi, kışlama yerine bağlılığı düşündürür. Bu sınırlı Avrupa verisi Türkiye’ye sabit bir göç yolu çizmez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Balık, deniz solucanları, yumuşakçalar, kabuklular ve denizkestanelerini yer. Kuşlar ve yumurtaları, böcekler, meyveler, deniz yosunu, leş ve insan kaynaklı yiyecekler de alınabilir. Fırsatçı olması, her bireyin bu besinlerin hepsini aynı oranda tükettiği anlamına gelmez.

Nasıl Avlanır?

Yürüyerek veya yüzerek av toplar; havadan alçalıp su yüzeyindeki besini kapabilir ve küçük kuşları uçarken yakalayabilir. Başka kuşların taşıdığı besini de alır. Avlanma, leşten yararlanma ve besin kapma aynı bireyde farklı zamanlarda görülebilen yöntemlerdir.

İlginç Bilgiler

## Ördeklerin Yakaladığı Besin Norveç’in Svalbard bölgesindeki Adventfjorden’de, 2008 ilkbaharında 62 deniz ördeği sürüsü gözlendi. Kutup Martıları 20 sürüye eşlik ediyor, altısında ördeklerin besinini kapmaya çalışıyordu; yalnız erişkin martılar görüldü. Suya dalıp kabuklu avla dönen ördeğe yaklaşan martı, aldığı besini kıyıya taşıyabiliyordu. Gözlemler 30 Nisan–9 Haziran arasındaki 14 günde, sürü başına yaklaşık 10–15 dakika sürdü. Araştırmacı bu sürenin saldırı ve başarı oranlarını hesaplamaya yetmediğini belirtti. Dolayısıyla sürü yanında duran her martı, o anda besin çalmış sayılmaz. ## Kandaki Kirleticiler ve Yeniden Görülme Norveç’in Bjørnøya adasında 1997’de 61 dişi ve 50 erkek erişkinden kan örneği alındı; 1998–2004 yeniden görülme kayıtlarıyla yerel sağkalım modellendi. Klor içeren kalıcı kirleticilerin en yüksek olduğu gruplarda sağkalım daha düşüktü; ilişkinin görüldüğü kirlilik eşiği dişilerde daha düşüktü. Ancak kirletici düzeyi yalnız bir yılda ölçülmüştü ve kesin yaşlar bilinmiyordu. Bu, her kuşun ölüm nedenini tek tek belirleyen bir deney değildir. Çalışma, kirlilikle yaşam olasılığı arasındaki ilişkiyi gösterirken, maddelerin etkilerini ve topluluk düzeyindeki sonucu ayırmanın güçlüğünü de açıklar. ## İki Kolonide İki Farklı Eğilim Norveç Kutup Enstitüsü’nün 2026’da güncellenen izlemesi, aynı bölgedeki bütün kolonilerin aynı yönde değişmediğini gösterir. Bjørnøya’da 1987’den beri izlenen üreyen topluluk belirgin azalırken, Kongsfjorden’de 2011’de başlayan izleme artışın ardından daha durağan bir görünüm bildirir. Sayılan şey etkin yuvalardır; yuva sayısı bütün bireylerin sayısıyla aynı değildir. Kongsfjorden’deki farkın nedeni kesinleşmemiştir. Daha az kirlilik ve kazlardan sağlanan besin, değerlendirilen olasılıklardır; kanıtlanmış tek açıklama gibi sunulmaz.

Kara Sırtlı Martı

Larus fuscus

Takım Charadriiformes
Familya Martıgiller (Laridae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Koyu arduvaz sırt, sarı bacak ve uzun-dar kanatlı yapı.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Kara Sırtlı Martı (Larus fuscus), uzun ve sivri kanatlı bir martıdır. Erişkinde beyaz baş ve gövde, koyu sırtla karşıtlık oluşturur. Dinlenirken kanat uçları kuyruğun epey ötesine uzanır. Yaş, teşhisin ilk adımıdır: kahverengi genç kuşta erişkinin sarı bacaklarını ve düz koyu sırtını aramamak gerekir.

Genel Görünüm ve Duruş

Erişkinin sırtı ve kanat üstü koyu gridir; bazı topluluklarda siyaha yaklaşır. Sarı gaganın alt bölümünde kırmızı leke vardır. Baş üreme döneminde beyazken kışın ince gri-kahverengi çizgiler kazanabilir. Koyu sırt bütün kuşun siyah olduğu anlamına gelmez.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi aynı temel tüy desenini taşır; erkek genellikle biraz daha iridir. Tek başına duran bir kuşun cinsiyetini yalnız renk veya görünür büyüklükle güvenle söylemek zordur.

Gençlerin tüyleri koyu kahverengi, tüy kenarları daha açıktır. İlk kış boyunca gaga çoğunlukla koyu, bacaklar pembemsidir. Sonraki tüy değişimlerinde sırta gri tüyler gelir; bacaklar da sararmaya başlar. Erişkin görünüşüne birkaç yılda ulaşır, bu nedenle ara yaştaki kuşlar siyah-beyaz ve kahverengi tüyleri birlikte taşıyabilir.

Uçuşta Görünüm

Uçuşta erişkinin uzun kanadında koyu üst yüzey, siyah uçlar ve uçlardaki beyaz lekeler seçilir. Gençte koyu uçuş tüyleri ile geniş koyu kuyruk ucu, daha açık kuyruk sokumuyla karşıtlık oluşturur. Yaşları farklı iki kuşu aynı kanat deseni göstermedikleri için ayrı tür saymamak gerekir.

Ses ve Davranış

Sesi genizden gelen, keskin bir kahkahayı andırır. Uzun çağrı sırasında başını önce kaldırıp sonra indirebilir. Kısa ve art arda sesler uçuşta da duyulur. Sesle baş hareketini birlikte izlemek, kalabalık sürüde hangi kuşun çağırdığını bulmaya yardım eder.

Karıştırılabilecek Türler

Büyük Kara Sırtlı Martı (Larus marinus) daha iri ve ağır yapılıdır; gagası belirgin biçimde daha kalın, erişkinin bacakları et pembesidir. Kara Sırtlı Martının erişkin bacakları sarıdır. İki türde de koyu sırt bulunabildiği için yalnız sırt rengini kullanmak yeterli değildir.

Genç Gümüş Martı (Larus michahellis), genellikle daha güçlü gövdeli ve kalın gagalı görünür. Genç Kara Sırtlı Martı daha isli kahverengi ve uzun kanatlıdır. Kanat açıldığında iç taraftaki uzun uçuş tüylerinde belirgin açık pencere olmaması Kara Sırtlı Martıyı destekler; Gümüş Martıda bu alan az da olsa daha açıktır. Ara tüy değişimindeki kuşlarda bu farklar zayıflayabilir.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Avrupa’daki üreme yerleri arasında kıyı adaları, alçak kıyılar ve bitkili açık alanlar bulunur. BTO’nun Britanya hesabı, bazı yerlerde kent çatılarıyla sanayi yapılarının da kullanıldığını belirtir. Bu örnekler Türkiye’de her benzer çatıda ürediği anlamına gelmez.

Yuva Yeri

Yuva, çoğunlukla yerde, kimi zaman kaya çıkıntısında veya çatı üzerinde, ot ve başka bitkisel parçalarla kurulan sığ bir çanaktır; iki eş de yapımına katılır.

BTO’nun Avrupa kuşlarına ilişkin uzman özetinde tipik yumurta sayısı 3, görülen aralık 1–4’tür. İki eş de kuluçkaya yatar; verilen süre 24–27 gündür. Hav tüyleriyle çıkan yavruların ilk uçuşu 30–40 gün sonra gerçekleşir. Bunlar bu kaynak kapsamındaki sürelerdir; Türkiye’de ayrıca ölçülmüş sonuçlar gibi sunulamaz. Koloniyi uzaktan gözlemek, yuvalardaki kuşları rahatsız etmeden izlemeye yardım eder.

Günlük Alan Kullanımı

İngiltere’nin Cumbria bölgesinde 2017 ve 2018’in 4–19 Haziran günlerini inceleyen GPS araştırması, 42 kuştan 713 tamamlanmış yolculuk elde etti. Alan kullanımı için yetersiz kayıtlı kuş-yıllar ayrıca çıkarıldı. Barrow-in-Furness kent kolonisindeki kuşlar kent alanlarını, South Walney kıyı kolonisindekiler kıyı alanlarını daha çok seçti. Kent kolonisi bu çalışmada çatıda değil, yerdeydi. Saatlik konumlar yolculuğu beslenmeden bütünüyle ayıramıyordu; iki koloninin farklılığını bütün türe genellemek uygun değildir.

Dünya Yayılışı

AviList’in güncel sınıflandırması Kara Sırtlı Martı içinde beş alt tür tutar: graellsii, intermedius, fuscus, heuglini ve barabensis. Türün kapsamı, yalnız Batı Avrupa’daki koyu sırtlı kuşlarla sınırlı değildir. Üreme alanları Grönland’ın güneybatısından Avrupa üzerinden Kuzey ve Orta Asya’ya uzanır.

Graellsii Kuzey Atlantik ve Batı Avrupa’da, intermedius Danimarka ile Batı Norveç’te, fuscus ise Kuzey Norveç’ten Beyaz Deniz’e uzanan bölgede ürer. Heuglini, Kola–Yamal tundrasında; barabensis Güneydoğu Ural, Batı Sibirya ve Kuzey Kazakistan bozkırlarında bulunur. Kış dağılımı topluluğa göre Batı ve Doğu Afrika’dan Orta Doğu ve Güney Asya’ya değişir.

Türkiye’deki Durumu

BirdLife’ın 2021 Avrupa değerlendirmesi Türkiye için 2013–2019 dönemine ait 30–90 kışlayan birey bildirir; veriyi kısmi kapsamlı olarak işaretler. Bu tarihli değer güncel Türkiye toplamı değildir. Eksik kapsamlı kış verisinden ülkedeki bütün mevsimleri veya kesin üreme durumunu çıkarmak da doğru olmaz.

OSME’nin 2025 bölge listesi fuscus biçimini Türkiye ve Doğu Akdeniz’de kaydeder. Aynı liste doğudaki bazı biçimleri farklı takson sınırlarıyla ele alır. Bu nedenle eski bir kayıttaki “Kara Sırtlı Martı” adı, ayrıntılı tanım olmadan burada kullanılan beş alt türden birine kesin olarak atanamaz.

Göç Yolculuğu

Avrupa Göç Atlası’nda Batı Avrupa’daki graellsii ve intermedius bağlantıları çoğunlukla güneybatıya, Batı Afrika yönüne uzanır. Kuzey ve doğu Baltık’taki fuscus bağlantıları ise Orta Doğu ve Doğu Afrika’ya yönelir. Bunlar farklı toplulukların halkalama bağlantılarıdır; Türkiye’de görülen her bireyin aynı ülkelerden geçtiği anlamına gelmez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Balıkla birlikte solucan, böcek ve yenebilen insan artıkları da tüketir. Bu nedenle yalnız balıkla beslenen bir deniz kuşu değildir. Aynı sürüde başka büyük martılarla besin arayabilir; kıyı, tarla ve atık bulunan alanlar farklı besin fırsatları sunar.

Nasıl Avlanır?

Uçarken su yüzeyine alçalır; yüzerken, sığ suda ilerlerken veya karada yürürken gördüğü besinleri gagasıyla alır. Başka kuşların bulduğu yiyeceği kapması da mümkündür. Balık, yumuşakça, kabuklu, küçük kuş ve yumurtaların yanı sıra tohum ve meyve de besinleri arasındadır. Besin listesi, bunların her yerde aynı oranda yenildiği anlamına gelmez.

İlginç Bilgiler

## Kısa Göç Her Zaman Az Yol Değildir Hollanda’nın Texel adasındaki araştırmada, 2010–2015 döneminde 19 kuştan elde edilen, birer yıl süren 38 izlem kaydı incelendi. Her kayıt 1 Haziran–31 Mayıs arasındaki GPS verilerini kapsıyordu. Kayıt kapsamı yetersiz döngüler çıkarılmış, konum aralıkları eşitlenmişti. Britanya’da kışlayanların kış alanına uzaklığı, Batı Afrika’ya gidenlerden çok daha kısaydı. Buna rağmen yıl boyunca biriken yol açısından bu iki grup arasında anlamlı fark bulunmadı. Fransa’da kışlayanların toplam yolu ise diğer gruplardan daha düşüktü. Dolayısıyla sonuç “bütün kısa ve uzun göçmenler eşit yol gider” diye özetlenemez. Ayrıca ölçülen yol, harcanan enerjinin doğrudan ölçümü değildir. ## Bir Konum Bir Öğün Değildir İngiltere’nin Bristol kentinde 2016–2018 üreme dönemlerini araştıran başka bir çalışmada 12 kuşa GPS takıldı; cihazı bozulan birinin verisi dışarıda bırakıldı. Yuva çevresi dışındaki 21.143 konumun yalnız beşi denizdeydi ve hepsi tek kuşun tek yolculuğuna aitti. Bu örnek, denize yakın bir koloninin besinini mutlaka denizden toplamayacağını gösterir. Araştırmacılar GPS ile uğranan yerin saptanabildiğini, fakat orada yenilen besinin türünün ve miktarının doğrudan belirlenemediğini vurgular. Az sayıdaki kent kuşunun sonucu Türkiye’deki bütün kolonilere aktarılamaz.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...