Tür Karşılaştırma Ekranı
Kuşların fiziksel özelliklerini, seslerini, habitatlarını ve tanımlarını yan yana karşılaştırmak için iki tür seçin.
Kutup Sumrusu
Sterna paradisaea
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Kutup Sumrusu, Sterna paradisaea, kısa gagalı, çok kısa bacaklı ve uzun çatallı kuyruklu bir sumrudur. Üreme giysisindeki erişkinde siyah başlık, beyaz yanaklar, gri alt taraf ve koyu kırmızı gaga birlikte aranır. Birbirine benzeyen sumrularda yalnız gaga rengine bakarak karar verilmez.
Genel Görünüm ve Duruş
Küçük, yuvarlak başı ve yere yakın gövdesi konmuş kuşa toplu bir görünüm verir. Üreme erişkininin dış kuyruk tüyleri, katlanmış kanat uçlarını biraz geçer. Kış giysisinde alın beyazlaşır, gaga siyaha döner ve kuyruk uzantıları kısalır; yaz kuşunun bütün işaretleri kışın aranmaz.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkekle dişinin tüy görünüşü benzerdir. Bu nedenle tek bir fotoğraftan, kırmızının koyuluğundan ya da balık taşıma davranışından kesin erkek veya dişi tanısı yapılmaz.
Genç kuşun sırtı ve kanat üstü pullu desenlidir; alnı beyaz, tepesi düzensiz koyu renklidir. Kuyruğu erişkininki kadar uzun değildir. Üreme dışı erişkinde de beyaz alın görülür, gaga ve bacaklar siyahtır. Beyaz alın tek başına gençlik işareti sayılmaz.
Uçuşta Görünüm
Uçuşta uzun ve dar kanatların altındaki ince koyu arka kenar dikkati çeker; kanat üstü ucunda Sumru’daki gibi belirgin koyu bir alan görülmez. Gri gövdeyle beyaz yanakların karşıtlığı ve uzun kuyruk da değerlendirilir. Bu işaretler, aynı kuşun farklı açılardan görülebildiği iyi ışıkta daha anlamlıdır.
Ses ve Davranış
Çağrıları keskin ve tizdir. Norveç Kutup Enstitüsü sesi yükselen “kree-errr” gibi yazar; benzer Sumru çağrısının sonu daha aşağı iner. Sesin yazıyla gösterimi yalnız bir ipucudur; görülen kuşun baş ve kanat işaretleriyle birlikte değerlendirilir.
Karıştırılabilecek Türler
En önemli benzeri Sumru’dur: Common Tern, Sterna hirundo. Bu türün gagası daha uzun, üreme giysisinde genellikle kırmızı ve siyah uçlu, bacakları daha uzundur; dış kuyruk tüyleri kapalı kanat uçlarına ulaşmaz. Kutup Sumrusunda baş daha yuvarlak, alt taraf daha gri görünür. Genç ve kış giysilerindeki ayrım daha zordur; baş, gaga, bacak ve kanat deseni birlikte görülmeden kesin karar verilmez.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Koloniler kumlu ya da çakıllı kıyılarda, alçak adalarda ve açık tundrada kurulabilir. Kuzeyde iç kesimlerin göl, nehir ve gölet çevreleri de üreme alanıdır.
Yuva Yeri
Yuva, açık zeminde açılan ve az miktarda bitkiyle döşenebilen sığ bir çukurdur. BTO’nun Britanya kuşları için hazırladığı uzman derlemede tipik yumurta sayısı 1–2, gözlenen aralık 1–3; iki eşin paylaştığı kuluçka 20–24 gün, ilk uçuş 21–24 gün olarak verilir. Bunlar Türkiye’de ölçülmüş yuva verileri değildir. Yavrular uçmadan önce yuvadan çıkıp yakınında saklanabilir. Kolonide kuşlar alarm verip saldırmaya başladığında gözlemci geri çekilmelidir.
Günlük Alan Kullanımı
Norveç Kutup Enstitüsünün Svalbard hesabında, üreme döneminde kıyıya yakın suların, üreme dışı dönemde ise açık denizin kullanıldığı belirtilir.
Dünya Yayılışı
Kutup Sumrusu kuzey yarımkürenin yüksek enlemlerinde ürer. Grönland, İzlanda, Britanya Adaları ve Kuzey Avrupa’dan Sibirya’ya, Alaska ve Kanada’ya uzanan yayılışı vardır. Üreme alanları yalnız deniz kıyılarından oluşmaz; kuzeydeki iç göl ve nehir çevreleri de kullanılır. Üreme dışı dönemin önemli kısmını Güney Okyanusu’nda, Antarktika çevresindeki buz kuşağının yakınında geçirir.
Türkiye'deki Durumu
OSME’nin Mart 2025 Bölge Listesi, Kutup Sumrusunu Türkiye için normal yayılışının dışında seyrek görülen bir konuk olarak değerlendirir. Bu, düzenli bir yaz ziyaretçisi ya da Türkiye’de üreyen bir tür olduğu anlamına gelmez. Listede Hazar’a nehirler üzerinden geçiş olasılığı soru olarak yer alır; kesinleşmiş Türkiye göç yolu gibi anlatılamaz.
Göç Yolculuğu
2007–2008’de Grönland ve İzlanda’dan izlenen kuşlar, Kuzey Atlantik’te durakladıktan sonra güneye farklı yollarla gitti. 2010 tarihli araştırmada Afrika’nın batısı ile Brezilya kıyısı üzerinden ilerleyen yollar ve Antarktika çevresindeki kışlama alanı gösterildi. Geri alınan 11 cihazın verileriyle hesaplanan yıllık göç yolu ortalaması 70.900 kilometreydi; üreme mevsimindeki yerel dolaşmalar buna katılmadı. Bunlar ışık kaydedicilerinden çıkarılmış yaklaşık uzaklıklardır; her kuşun değişmez yolculuğu veya Türkiye’den geçen bir rota değildir.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Küçük balıklar ve kabuklular başlıca besinleridir; üreme döneminde su yüzeyindeki ve havada uçan böcekleri de alır. Deniz ve iç su ortamları aynı besin listesini sunmadığından her yerde tek bir balık türüne bağlı olduğu düşünülmemelidir.
Nasıl Avlanır?
Çoğu kez rüzgâra karşı yavaş uçar, kısa süre havada durur ve avına doğru suya dalar. Su yüzeyinden kaparak da beslenir. Başka bir kuşu avını bırakmaya zorladığı besin çalma davranışı görülebilir; başarılı bir avın mutlaka dalışla yakalanmış olması gerekmez.
İlginç Bilgiler
## Kaydedilen yolun sınırları Göçü kaydetmekle bütün kuşları izlemek aynı şey değildir. 2007’de Grönland’daki bir kolonide 50, İzlanda’daki bir kolonide 20 kuşa takılan ışık kaydedicilerinden 2008’de toplam 11’i geri alınabildi. On cihazda bir yıllık, bir cihazda altı aylık bilgi vardı. Araştırmacılar gün doğumu ve batımı saatlerinden konum çıkardı; kutup gündüzünde ve ekinoks çevresinde boşluklar oluştu. Bu yüzden yolun bazı parçaları yaklaşık olarak birleştirildi. Geri alınamayan cihaz, kuşun öldüğünü tek başına göstermez; araştırmacılar cihazlı bazı kuşları görmüş ama yakalayamamıştı. ## Yumurta ile yuva başarısı farklıdır Faroe Adaları’nın Streymoy adasında, 2003’te incelenen Kaldbaksbotnur kolonisinde 99 üreyen çift vardı. Yakından izlenen 30 yuvadaki 47 yumurtadan 42 yavru çıktı; her yuvada en az bir yavru bulundu. Makalenin “yüzde 100 çıkış başarısı” dediği ölçü bu son durumu anlatıyordu, bütün yumurtaların açılmasını değil. Kolonide sayılan uçabilir yavruların en yüksek toplamı ise 22’ydi. Araştırmacılar uzun otlar arasında bazı yavruların gözden kaçmış olabileceğini belirtti. ## Besin taşımanın güçlüğü Aynı 2003 Faroe Adaları çalışmasında izlenen 96 besin getirme girişiminin 47’si, başka Kutup Sumrularının avı çalmaya çalışmasıyla kesintiye uğradı. Her saldırı besinin çalınmasıyla bitmedi. Araştırmacılar düşük yavru besleme sıklığı, küçük avlar ve sık çalma girişimlerini besin sıkıntısına işaret eden bulgular olarak yorumladı. Bu, deneyle gösterilmiş tek bir ölüm nedeni veya bütün koloniler için sabit bir oran değildir. ## Karın erimesi ve yuva seçimi Norveç Kutup Enstitüsünün Svalbard hesabında, üreme yerinin seçimi karın erimesiyle ilişkilendirilir. Kuşlar alana kar varken gelebilir; erime geciken bazı yıllarda yuvalamayabilir. Bu kuzey adalarındaki yağmur ve kar, yumurta ve küçük yavruların kaybına yol açabilir. Aynı hesap, kuşların yuva yerlerini sık değiştirmesi ve üremeye katılımın yıldan yıla değişebilmesi nedeniyle nüfus eğilimini izlemenin zor olduğunu vurgular.
Akdeniz Martısı
Ichthyaetus melanocephalus
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Akdeniz Martısının erişkini çok açık gri sırtı, beyaz gövdesi ve siyahlık taşımayan beyaz kanat uçlarıyla dikkat çeker. Kalın ve hafif aşağı kıvrık kırmızı gagası, küçük ve orta boy martılar arasında başlıca destekleyici işaretlerdendir. Üreme giysisinde başı siyahtır; genç kuşların kanatları ise daha koyu desenlidir. Bu nedenle erişkinin beyaz kanat ucunu her yaştaki kuşa uygulamayın.
Genel Görünüm ve Duruş
Karabaş Martıdan biraz daha iri ve dolgun görünür. Yakından bakıldığında sırt ile kapalı kanadın üstünde inci grisine çalan açık bir renk seçilir; uzaktan bu alanlar neredeyse beyaz görünebilir. Göğüs, karın ve erişkinin kuyruğu beyazdır. Gaga Karabaş Martınınkinden daha kalın ve güçlü yapılıdır; kırmızı bölümün ucuna yakın koyu bir bant bulunabilir. Kışın baş büyük ölçüde beyazlaşır, gözün çevresinde ve kulak bölgesinde koyu bir alan kalır; ensede gri benekler görülebilir. Böyle bir kış kuşu, siyah yaz başlığını taşımadığı için başka tür sayılmaz.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erişkin erkek ve dişi aynı temel tüy desenini taşır. Üreme başlığı başın üstünü, yüzü ve enseyi genişçe örter. Koyu gözün üstünde ve altında beyaz yarımay biçimli tüy alanları belirgindir; göz çevresindeki çıplak halka kırmızıdır. Gagası yüksek yapılı ve kırmızı, bacakları da kırmızıdır. Gaga ucuna yakın koyu bant, bazı kuşlarda daha sarı görünen uçla birlikte seçilebilir. Kışın başlıktan göz ve kulak çevresinde koyu bir maske kalır; gaganın koyu bandı daha belirgin olabilir. Başlığın genişliğini eşey ayrımı gibi kullanmayın; yaz ve kış görünüşü arasındaki değişim erkeklerde de dişilerde de olur.
Genç kuşun ilk kahverengi giysisi, erişkinin beyaz kanatlı görünüşünden oldukça farklıdır. Taze sırt ve kanat tüylerinin açık kenarları pullu bir desen oluşturur; ilk yıl dış uçuş tüyleri koyudur ve beyaz kuyruğun ucunda koyu bant bulunur. Sonraki tüy yenilenmesinde sırt ve kanadı örten tüyler daha düz, inci grisi bir görünüm kazanır. Yine de dış uçuş tüylerinin uçlarında değişen miktarda siyah kalabilir. Bu ikinci kış deseninin ayrıntıları, halka yaşı bilinen kuşlar üzerinden de belgelenmiştir. Örneğin 2007’de Macaristan’da yavruyken halkalanıp 2008’de Fransa’nın kuzeybatısında fotoğraflanan bir kuş, açık sırtla birlikte kalan koyu kanat ucu işaretlerini taşır. Tek bir birey bütün değişkenliği göstermez; koyu alanın miktarı ve gaga rengi aynı yaş grubunda da değişebilir.
Uçuşta Görünüm
Uçan erişkinde kanadın üstü çok açık, altı da beyaz görünür. Karabaş Martıya göre kanatlar biraz daha kısa ve geniştir. Kuş yere konup kanatlarını kapattığında da beyaz kanat ucu tüyleri kuyruğun üstünde görülebilir. Bu yüzden tanı yalnız havada yapılmaz; kapalı kanattaki uç rengi de işe yarar. Kış kuşunda gözün içinden geçen koyu maske, Karabaş Martının çoğunlukla göz arkasında kalan lekesinden daha geniş bir izlenim verir. Bu işaretleri yaşla birlikte okuyun: ilk yılın koyu kanadını, erişkinin beyaz kanadıyla aynı ölçüte göre değerlendirmek yanlıştır. Kanat yüzeyi, baş deseni ve gaganın yapısı birlikte gözlenmelidir.
Ses ve Davranış
Çağrısı yükselip alçalan, biraz buruk ve genizden gelen bir ses olarak tarif edilir. Uçuşu çeviktir; kanat vuruşları oldukça hızlı olabilir. Suya yakın, seyrek bitkili yerde, çalılıkta veya sazlık çevresinde ürer.
Yuva, yerde biriktirilen bitki parçalarından oluşan çanak biçimindedir. BTO’nun tür derlemesinde tipik yumurta sayısı üç, iki eşin katıldığı kuluçka süresi 23–25 gün olarak verilir. Aynı derlemede yavruların uçuşa geçmesi 35–40 gün, CIESM hesabında 35–45 gün olarak belirtilir. Bu sürelerden yeni bir ortalama çıkarılmaz; yavrunun yuvadan uzaklaşması uçabildiği anlamına gelmez. Kuluçkadaki kuşları veya yürüyen yavruları yakından izlemeye çalışıp koloniyi dağıtmayın; izleme uzaktan yapılmalıdır.
Karıştırılabilecek Türler
Karabaş Martı (Chroicocephalus ridibundus; İngilizce Black-headed Gull), özellikle kışın en sık karıştırılabilecek türdür. Üreme başlığı çikolata kahverengisidir; adı siyah başı çağrıştırsa da bu renk her ışıkta siyah görünmez. Gagası Akdeniz Martısına göre daha ince, kanat uçları siyahtır. Kışın baş beyazlaşır ve gözün arkasında koyu bir leke kalır. Akdeniz Martısını ayırırken yalnız koyu başa bakmak yerine erişkinin beyaz kanat uçları, daha kalın gagası ve kış maskesi birlikte değerlendirilir. İki tür aynı sürüde bulunabileceğinden, komşu bir kuşun işaretini incelenen bireye aktarmayın.
Küçük Martı (Hydrocoloeus minutus; İngilizce Little Gull) daha küçük, ince gagalı ve zarif görünür. Erişkinde kanat uçları yuvarlak, kanat altı koyu gridir; Akdeniz Martısının açık erişkin kanat altından bu özelliğiyle ayrılır. Küçük Martının genç ve ilk kış kuşlarında erişkinin koyu kanat altı henüz bulunmaz. Gençte kanadın üstündeki koyu M biçimli desen ve kuyruk ucundaki koyu bant görülebilir. Yalnız siyah baş veya beyaz kanat ucu iki türü kesin ayırmaz: önce kuşun yaşına uygun işaretler, sonra kanadın hangi yüzünün görüldüğü ve gaga yapısı değerlendirilir.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Üreme için yalnız açık deniz kıyısına bağlı değildir. Suya yakın adacıklar, az bitkili açık zeminler ve güvenle yuvalanılabilen bazı yapay havzalar kullanılabilir. Koloniler başka martılarla karışık olabilir; Karabaş Martı kolonisi içindeki tek bir çift de üreyebilir. Habitatın doğal ya da insan yapımı olması kadar, yuvalama için uygun ve rahatsız edilmeyen bir yer sunması önemlidir.
Yuva Yeri
Yuva genellikle suyun yakınında, yerde veya alçak bitkilerin üzerindedir. Çevreden toplanan bitki parçaları bir çanak oluşturur. Bu yapı açık arazideki bir yuvadır; ağaç kovuğu veya kayalıkta oyulmuş bir yuva gibi anlatılmaz. Üreme sayıları ve süreleri Tanım bölümündeki üreme anlatımında verilmiştir.
Günlük Alan Kullanımı
Birleşik Krallık’taki tür hesabı, kışın kıyılarda görülen kuşların iç kesimlerdeki göl ve su depolarında büyük martı geceleme gruplarına da katılabildiğini anlatır. Üreme kolonileri ise kıyı sulak alanlarında, Karabaş Martıların arasında bulunabilir. Bu bölgesel örnek, beslenme, yuvalama ve geceleme yerlerinin tek bir kıyı parçasından ibaret olmadığını gösterir; Türkiye’deki belirli bir sürünün geceleme yeri bu kaynaktan çıkarılmaz.
Dünya Yayılışı
Üreme alanları büyük ölçüde Avrupa’dadır; Karadeniz çevresi türün temel üreme bölgelerinden biridir. Türkiye’nin iç kesimlerinde de ürer. Üreme dışında Akdeniz ve Karadeniz’de, kuzeybatı Avrupa’nın Atlantik kıyılarında ve kuzeybatı Afrika’da bulunur. Bu geniş kışlama alanı, bütün bireylerin aynı kıyıya gittiğini göstermez.
Türkiye’deki Durumu
Türkiye’deki üremeye ilişkin somut tarihsel kanıtlar renkli halkalama çalışmalarında bulunur. 2003 cilt tarihini taşıyan, Nisan 2004’te yayımlandığı belirtilen İngilizce rapor, 1997–2002 arasında Konya’daki Bolluk ve Kulu göllerinde yavruların halkalandığını bildirir. Gediz Deltası’nda da 2002’de yavrulara metal halka takıldığı kaydedilmiştir. Bunlar ilgili yer ve yıllardaki üreme kayıtlarıdır; bugünkü koloni büyüklüğü veya bütün Türkiye’nin nüfusu olarak kullanılamaz. Bir halkayı uzaktan okumak için kuşu kovalamak yerine bulunduğu noktadan doğal duruşunu gözlemek gerekir.
Göç Yolculuğu
Üreme sonrasında bazı kuşlar kıyılara ve kışlama alanlarına dağılır. Polonya kolonilerinden 19 kuşun yıl boyu izlendiği araştırmada, Manş Denizi, Kuzey Denizi ve İrlanda Denizi kıyıları gibi farklı kışlama bölgeleri belirlendi. Bir kuş Portekiz kıyısı ile İspanya’nın Malaga çevresini kullandı. Bu Polonya örneklemine ait sonuçlar, Türkiye’deki kuşların aynı yolu izlediğini kanıtlamaz. Tanınan renkli halkalı bir bireyin yeniden görülmesi o kuşun hareketini belgeler; bütün sürünün kökeni tek bireyden çıkarılmaz.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Kara ve su omurgasızları ile küçük balıklardan yararlanır. CIESM tür hesabında yazın böceklerin, kışın ise balık, solucan, böcek, yiyecek artığı ve leş gibi farklı besinlerin kullanıldığı belirtilir. Bu mevsimsel değişim, bütün kolonilerin her gün aynı besini yediği anlamına gelmez. Yalnız “martı” adıyla sürekli balık yiyen bir kuş olarak düşünmek, türün karadaki beslenmesini gözden kaçırır.
Nasıl Avlanır?
Karada omurgasız arayabilir; su yüzeyindeki besinleri de alır. Naturalis’in tür hesabı, balık yakalarken ön gövdesini suya eğme veya yüzeyden kısa dalış yapma davranışlarını anlatır. Bunlar derine dalıp uzun süre su altında kovalayan bir kuşun avlanışıyla aynı değildir. Bir kuşun su üstünde yüzmesi, o anda mutlaka balık yakaladığı anlamına gelmez; dinlenme ile beslenme ayrılmalıdır. Yerde arama ve su yüzeyinden alma, bulunduğu ortamdaki kullanılabilir besinlere göre birlikte görülebilir.
İlginç Bilgiler
## İlginç Bilgiler İtalya’nın Kuzey Adriyatik kıyısında 2016–2017 ve 2022’de izlenen 20 Akdeniz Martısı, tarım alanlarıyla birlikte iç suları ve açık denizi kullanmıştır. 2026’da yayımlanan çalışmada yavru bakımı sırasında denize yönelik geziler artmış, daha küçük dalgalar ve orta kuvvette rüzgâr da deniz kullanımına eşlik etmiştir. Bunlar o İtalya örnekleminin alan kullanım sonuçlarıdır. Araştırmacıların daha besleyici deniz avının yavrulara yararlı olabileceği açıklaması, bu çalışmada her avın ölçüldüğü anlamına gelmez. Almanya’nın Hamburg kentinde 2021 ve 2022’de yapılan, 2025’te yayımlanan bir çalışmada Akdeniz Martıları bir binanın geniş düz çatısında yuvalanmıştır. Verici takılan kuşların başka kolonileri ziyaret ettiği de görülmüştür. Bu ziyaretler olası üreme alanlarını araştırma davranışıyla ilişkilendirilir; ziyaret edilen her yerde yeni bir başarılı yuva kurulduğu anlamına gelmez. Çalışma, türün doğal adacıkların dışında insan yapımı alanları da kullanabildiğine dair belirli bir yer ve döneme ait kanıt sağlar. Polonya’daki üreme kolonilerinde yakalanan 19 kuşun yıl boyunca izlenmesi, kışlama ve üreme dönemlerinde farklı habitatların kullanıldığını göstermiştir. 2024’te çevrimiçi, 2025 dergi cildinde yayımlanan araştırmada kuşlar Polonya, Çekya ve Almanya’daki başka üreme alanlarına da yönelmiştir. Yazarlar hangi habitatın kullanıldığını, hangisinin tercih edildiğiyle aynı saymaz: tercih için çevrede ne kadar habitatın bulunabildiği de karşılaştırılmalıdır. Bu ayrım, izleme haritasını doğru okumak için önemlidir. Karadeniz ve kuzeydoğu Akdeniz programlarını inceleyen 2003 raporunda, halka bildirimlerinin çoğunu az sayıda düzenli okuyucu yapmıştır. Bu nedenle çok kayıt gelen kıyı yalnız kuşların kullanımını değil, gözlem çabasını da yansıtır. Aynı halkalı kuşun yeniden görülmesi yeni birey sayılmaz.
