kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Aladoğan (Falco vespertinus)
VS
Seçildi Gri Doğan (Falco concolor)

Aladoğan

Falco vespertinus

Takım Falconiformes
Familya Doğangiller (Falconidae)
IUCN Durumu VU
Arazide Teşhis İpucu
Yaş/eşey önce; kızıllığın yeri, kanat altı örtüleri ve baş deseni birlikte değerlendirilir.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Aladoğan (Falco vespertinus; Red-footed Falcon) uzun, sivri kanatlı küçük bir doğandır. Erişkin erkek koyu mavi-gridir; kızıllık göğsünde değil, bacak üstü tüylerindedir. Dişi açık pas rengi başıyla farklı görünür.

Genel Görünüm ve Duruş

İnce gövdeli ve kısa, kancalı gagalıdır. Erişkin erkekte alt karın ve kuyruk altı kızıldır; gaga dibindeki çıplak deri, göz halkası ve ayaklar kırmızımsıdır. Deri rengiyle tüy rengi ayrı değerlendirilir; uzak ve gölgeli görünüş renkleri saklayabilir. Gözü koyu kahverengidir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin dişinin sırtı daha açık gri, koyu çizgilidir. Baş ve alt taraf açık pas tonlu; göz çevresi koyu, bıyık çizgisi kısadır. Göğüs sade veya az işaretlidir. Yoğun çizgili gençle karıştırılmaması için baş, sırt ve alt taraf birlikte incelenir.

Gençte üst taraf kahverengi ve açık kenarlı, alt taraf belirgin çizgilidir; bacaklar sarıdır. Tüy değişiminde bütün alanlar aynı anda erişkin görünüşe geçmez. Yalnız alt çizgilerden, baş ve kanat görülmeden kesin tanı konmaz.

Uçuşta Görünüm

Uzun, sivri kanatlarıyla çevik uçar; havada böcek kovalarken hızla dönebilir. Erişkin erkeğin kanat altı örtüleri koyu gridir; dişiye aynı renk şeması uygulanmaz.

Erişkin erkeğin üstten gümüşi ana uçuş tüyleri yararlıdır. Kanat tüylerini henüz değiştirmemiş genç erkek bu açıklığı taşımayabilir. Brian Small’ın 1995 Batı Palearktik teşhis yazısı yaş farkının önemini vurgular; alt yüzeyle üst yüzey rengi karıştırılmaz.

Ses ve Davranış

Sürülerde, kolonilerde ve akşam ortak dinlenme yerlerinde tiz, art arda çağrılar verir; alarmda dizi hızlanabilir. Delice Doğanla ses benzerliği bulunduğundan tek yazılı hece yeterli değildir. Koloni ses çalarak harekete geçirilmez.

Karıştırılabilecek Türler

Kerkenezin (Falco tinnunculus; Common Kestrel) alt tarafı beneklidir. Erkekte gri baş, siyah uç bantlı gri kuyruk; dişide kahverengi ve bantlı kuyruk yardımcıdır. Göz altındaki koyu işaretle birlikte değerlendirilir. Havada asılı kalması tek başına türü ayırmaz.

Delice Doğan (Falco subbuteo; Eurasian Hobby) uzun sivri kanatlı, açık yanaklı ve belirgin koyu bıyıklıdır. Erişkinde çizgili alt taraf ve kızıl bacak üstü tüyleri görülür; gençte bu kızıllık yoktur. Erişkin işaretleri gence zorlanmaz.

Amur Doğanının (Falco amurensis; Amur Falcon) erişkin erkeğinde koltuk altı ve kanat altı örtüleri beyazdır. Dişinin beyaz, yoğun koyu benekli alt tarafı ve güçlü bıyığı da yardımcıdır. Karşılaştırma Türkiye’de düzenli bulunduğu anlamına gelmez; iki ayrı tür birleştirilmez.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Otlak ve tarım alanlarının seyrek ağaçlar, küçük koru ve ağaçlık şeritlerle birleştiği yarı açık ortamları kullanır. Açık zemin avlanma, ağaçlar tünek ve hazır yuva sunar; her ağaç kümesi koloni değildir.

Yuva Yeri

Karga ve saksağan gibi kuşların eski dal yuvalarını kullanabilir; uygun yapay yuvalıklarda da ürer.

Romanya Ornitoloji Derneği rehberi koloni veya tek çift halinde ürediğini bildirir. Tipik 3–4 yumurta, iki eşeyin katıldığı 22–28 günlük kuluçka ve 26–30 günlük yavru yuva dönemi verilir. Bunlar derlenmiş rehber değerleridir; Türkiye’nin yeni yuva ölçümleri değildir.

Günlük Alan Kullanımı

Macaristan Kardoskúti Fehértó’da 2006–2008 araştırması, yavru büyüten erkeklerin hasat edilen tarla ve otlakları kullanımını incelemiştir. Hasatla kısalan örtü avı geçici olarak erişilebilir kılabilmiştir. Bu gözlemsel sonuç Türkiye’de her tarlanın çayırdan iyi olduğunu göstermez.

Dünya Yayılışı

Doğu Avrupa’dan Asya içlerine uzanan üreme alanlarından Afrika’nın güneyine göç eder. BirdLife South Africa hesabında Botswana, kuzey Namibya ve güney Angola başlıca üreme dışı alanlardır. “Afrika’nın güneyi” yalnız Güney Afrika Cumhuriyeti değildir; Amur Doğanının rotası bu türe aktarılmaz.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye’de geçit kuşudur. BirdLife’ın 2021 tablosu 2016 için 1–3 çift bildirir, eğilimler belirsizdir. Sinav ve Kıraç’ın 2023 yazısı, Sivrihisar Eskişehir’deki 2016 çiftinin yuva kullanımını olası bir üreme girişimi olarak değerlendirir. Yumurtlama doğrulanmamış, yavru yetiştirildiği gösterilmemiştir. Bu eski veriler 2026 nüfusunun sayımı değildir.

İstanbul Keskin Viraj’ın 2006 ilkbahar sayımında 50 Aladoğan kaydedilmiştir. Tarihler 30 Nisan–23 Mayıs, günlük en yüksek sayı 6 Mayıs’ta 14’tür. Üner ve arkadaşlarının 2010 yayını tek gözlem noktası ve bu dönemi kapsar; toplam Türkiye nüfusu veya her yılın değişmez takvimi değildir.

Göç Yolculuğu

İlkbahar ve sonbaharda sürüler oluşturabilir. Romanya uzman rehberi Avrupa’ya gelişini geç nisan–erken mayısla ilişkilendirir. Bu bölgesel rehber aralığı Türkiye’nin bütün yörelerine tek geliş günü vermez; duraklayan kuşlar sonra yoluna devam edebilir.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

İri böcekler, özellikle çekirgeler önemli besinlerdir. Yavru büyütürken küçük kemirgen, kertenkele ve küçük kuşlar da alınabilir. Besin payları yöreyle mevsime bağlıdır; yalnız böcek yiyen bir kuş olarak sunulmaz.

Nasıl Avlanır?

Uçan böceği havada yakalayabilir; havada asılı kalarak zemini tarar veya tel ve direk gibi tünekten ava atılır. Gagadaki av seçilmiyorsa adı tahmin edilmez.

Macaristan’ın 2006–2008 verilerinde, yavru büyütme döneminin ikinci yarısındaki 13 erkeğin 484 tam gözlenmiş etkin avlanması analiz edilmiştir. Avın alanda yenmesiyle yuvaya taşınması ayrılmış; küçük omurgalılar çoğunlukla yuvaya götürülmüştür. Besin miktarında av gruplarına dayalı tahmin kullanılmış, her av tartılmamıştır. Bu, bütün yaş ve eşeylerin yıllık besin oranı değildir.

İlginç Bilgiler

## Yuvalık Araştırması Ne Gösterdi? Macaristan Vásárhelyi-puszta’da 1995’te başlayan yuvalık programının 2015 değerlendirmesi, yıllara yayılan 1.432 Aladoğan üreme girişimini incelemiştir. Bu 1.432 farklı çift veya tek yılın yuva sayısı değildir. Kutu biçimiyle üreme sonuçları arasında ilişkiler bulunmuş; kapalı kutunun hava koşullarından koruma sağlayabileceği yorumu yapılmıştır. Bu açıklama kesin deneysel neden değildir; doğal yuvayla yapay kutu sonuçları özdeş sayılmaz. ## Ortak Dinlenme ve Koloni Afrika’nın güneyindeki üreme dışı dönemde ortak geceleme yerleri oluşabilir. BirdLife South Africa, Amur Doğanı ve Küçük Kerkenezle karma gruplar da bildirir. Bir grupta Aladoğan bulunması bütün üyeleri aynı tür yapmaz; geceleme yeri üreme kolonisi değildir. ## Değişen Koruma Kategorisi Küresel değerlendirmede 2021’de Tehdide Yakın’dan Hassas kategorisine geçirilmiştir. BirdLife’ın 2022 duyurusu bu 2021 değişimini anlatır; 2025 Güney Afrika hesabı da küresel kategoriyi Hassas verir. Eski rehberdeki etiket güncel sayılmaz. Bir göç günündeki kalabalık sürü bütün nüfusun iyi durumda olduğunu kanıtlamaz.

Gri Doğan

Falco concolor

Takım Falconiformes
Familya Doğangiller (Falconidae)
IUCN Durumu VU
Arazide Teşhis İpucu
Hızlı kanat çırpışları, sivri uçlu kanatları, karakteristik bıyık çizgisi ve havada asılı kalabilme yeteneği ile tanınır.; çizgili/benekli

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Gri Doğan, ince yapısı, çok uzun sivri kanatları ve erişkinde büyük ölçüde düz mavi-gri tüyleriyle seçilir. Kanatlar kapalıyken uçları kuyruğun ucuna ulaşabilir veya onu geçebilir. Yalnız gri renk tanı sağlamaz; uzun kanatların oranı, kuyruk biçimi ve yaşa bağlı desen birlikte incelenir.

Genel Görünüm ve Duruş

Erişkinin gözü koyu, gaga dibindeki çıplak bölge, göz çevresi ve ayakları sarıdır. Mavi-gri gaganın ucu koyulaşır. Baş ve gövde gri görünürken dış uçuş tüyleri daha koyudur. Güçlü güneş ışığında açık mavi-gri, kötü ışıkta daha koyu bir kuş izlenimi verebilir.

Kuyruğun ortasındaki iki tüy ötekilerden biraz uzun olduğunda kapalı kuyruk ucu sivri görünebilir. Bu özellik yalnız Gri Doğana özgü değildir; bazen Delice Doğanda da görülür. Konan kuşta kanat ucunun kuyrukla ilişkisi, havadaki kuşta kanat ile kuyruk oranı ayrıca kontrol edilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ile dişi aynı gri genel görünümü taşır. CMS’nin uzman derlemesi dişiyi ortalama daha iri, biraz daha koyu ve üst taraftaki açık-koyu farkı daha az belirgin anlatır. Bunlar örtüşen özelliklerdir; tek kuşun ışığı değişen fotoğrafından güvenilir biçimde erkek veya dişi seçilmez.

Genç kuşun üst tarafı isli gri-kahverengi, örtü tüylerinin kenarları pas rengi açıklıktadır. Alt tarafı krem-kızıl zemin üzerinde koyu benek ve çizgiler taşır. Koyu başlık ve bıyık, daha açık boğaz ile alt yanaklardan ayrılır. Uçuş ve kuyruk tüylerinde açık bantlar bulunabilir; çıplak bölgeler erişkindeki kadar parlak sarı değildir.

Gri gövde ile daha genç görünümlü baş veya kuyruk tüyleri aynı kuşta bulunabilir. CMS derlemesi, kışlama alanından dönen gençlerin yeni gri gövde tüyleri yanında eski baş ve bantlı kuyruk tüylerini koruyabildiğini açıklar.

Uçuşta Görünüm

Erişkinde üstten görünüşte kanadın dış bölümündeki uzun uçuş tüyleri ve bunların örtüleri koyu gri-siyahtır; iç bölümün uçuş tüyleri daha gri kalabilir. CMS derlemesinin tablosunda alt kanat örtüleri açık gri, uçuş tüylerinin alt yüzü gümüş gri tarif edilir. Üst ve alt yüz aynı renkmiş gibi anlatılmaz.

Uçuşta genç kuşun alt kanadındaki koyu uç ve arka kenar, daha açık iç alanlardan ayrılabilir. Kuyruk altındaki ince bantlar uç bölüme kadar sürmeyebilir. Bu küçük ayrıntılar, hızla geçen veya yalnız karanlık silüet olarak görülen kuşta seçilemeyebilir; görünmeyen deseni varmış gibi tamamlamak yerine belirsizlik korunur.

Ses ve Davranış

Üreme dışında sessiz olabilir. Fransız uzman hesabı çağrılarını başka doğanlarınkine benzer ve özgün olmayan sesler olarak anlatır.

Havadaki avları hızlı ve çevik uçuşla izler. Peregrine Fund’ın uzman hesabı, bazen birkaç kuşun aynı göçmen kuşu birlikte kovaladığını belirtir.

Karıştırılabilecek Türler

Koyu görünüşlü Ada Doğanı (Falco eleonorae) önemli bir benzeridir. Daha uzun kuyruklu görünür ve alt kanat örtüleri belirgin biçimde koyudur. Cornell’in uzman tanımı bu koyu örtüleri özellikle vurgular. Gri Doğanın daha gri tonu ve kanat yüzeyleri karşılaştırılır. Tek koyu silüet tanı sağlamaz.

Genç Delice Doğan (Falco subbuteo) ile karşılaştırmada Gri Doğanın daha gri üst tarafı, alt tarafta göğüste birleşebilen dağınık koyu izler ve kanat altının koyu arka kenarı birlikte aranır. Delice Doğanda kuyruk altındaki bantlar uca kadar uzanır; Gri Doğanda uç bölümü daha düz koyu kalabilir. Kuyruğunun mutlaka daha uzun olması gibi tek bir ölçüsüz oranla karar verilmez.

Erişkin erkek Aladoğan (Falco vespertinus) da gri görünebilir. Fransız uzman hesabına göre onda uçuş ve kuyruk tüyleri gövdeden daha açık görünür; Gri Doğanda koyu dış uçuş tüyleri bunun tersini oluşturur. Aladoğanın turuncu çıplak bölgeleri, Gri Doğanın sarı bölgeleriyle de karşılaştırılır.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Üreme alanları sıcak ve kurak kayalık kıyılar, çöl yamaçları ve küçük adalardır. Peregrine Fund’ın uzman hesabı uçurum oyuklarını, yer yer çalı altındaki zemin yuvalarını ve başka kuşlardan kalmış yuvaların kullanımını belirtir.

Yuva Yeri

CMS’nin 2024 uzman derlemesinde yuva, ince çakıl, kum veya topraktaki çoğunlukla döşenmemiş sığ çukur olarak anlatılır. En sık iki ya da üç yumurta görülür. İsrail ve Arap Yarımadası kaynaklarını birleştiren özet, ikinci yumurtayla başlayan kuluçka için 27–29 gün, yavrunun yuvada kalması için 32–38 gün verir. Kuluçkayı ağırlıkla dişi yürütür; erkek besin sağlar. Bu özet Türkiye için ayrı ölçüm sağlamaz. Yuvalar rahatsız edilmez.

Günlük Alan Kullanımı

Üreme dışındaki alanlar daha nemli olabilir. Umman ve Madagaskar’da 2013–2015 verici çalışmasında Madagaskar’a ulaşan kuşların konumları çoğunlukla otlaklarda kaydedilmiştir. Antananarivo Havaalanı’nda işaretlenen erişkin daha küçük bir alanda kalırken öteki kış kayıtlı bireyler geniş alanlar kullanmıştır. Veri boşlukları nedeniyle araştırmacılar kesin bir habitat seçimi analizi yapmamıştır; kayıtların dağılımı, her ortamın neden tercih edildiğinin kanıtı değildir.

Dünya Yayılışı

Gri Doğan, Sooty Falcon ve Falco concolor adları aynı taksonu karşılar; güncel AviList bu tür için alttür ayırmaz. Üreme yayılışı kuzeydoğu Afrika’nın kayalık alanlarından Kızıldeniz çevresi ve Arap Yarımadası’nın uygun kıyı ve adalarına uzanır. İran ve Pakistan’daki yerel üreme alanları da OSME listesinde yer alır. Üreme mevsimi dışındaki başlıca alan Madagaskar’dır; Afrika’nın daha güneyindeki alanlar da kullanılır. Habib ve arkadaşlarının Mısır’da Ağustos 2023–Kasım 2024 çalışmasını anlatan 2026 tarihli özgün özeti, çok küçük bir kesimin ülkede yıl boyu kalıyor göründüğünü belirtir. Sayısı iyi bilinmeyen bu kesim nedeniyle bütün bireylerin mutlaka göç ettiğini söylemeyiz.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de olağandışı bir konuktur; düzenli üreyen veya yıl boyu bulunan bir nüfus olarak sunulmaz. OSME’nin Ocak 2025 listesi, Hatay’ın Samandağ ilçesindeki Milleyha’da temmuz 2021 kaydını verir. Listedeki sıra sayısı belirsiz yazıldığından bunun kesin olarak kaçıncı Türkiye kaydı olduğunu söylemeyiz. Bu tekil bulunma, Türkiye için düzenli göç takvimi veya üreme kanıtı değildir.

Göç Yolculuğu

Umman’da on, Madagaskar’da bir kuşa takılan vericilerle 2013–2015 döneminde toplam 11 bireyin hareketi incelenmiştir. Madagaskar’a ulaşana kadar izlenen üç Umman kuşunun sonbahar yolculuğu 36–58 gün sürmüş, Afrika kıyısında bekleme dönemleri görülmüştür. Bazı vericiler bütün yolu kaydetmemiştir. AlJahdhami ve arkadaşlarının bu küçük örneklemi, her bireyin aynı hızla veya aynı ülke dizisinden geçtiğini göstermez; Türkiye’de görülen işaretsiz kuşa bu rota atanamaz.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Peregrine Fund’ın uzman hesabı küçük kuşları, uçan böcekleri ve yarasaları besinleri arasında sayar. Üreme zamanının geç yaza uzanması, yavru dönemini güneye göçen küçük kuşların bol olduğu dönemle çakıştırır. Kışlama alanlarında böcekler daha önem kazanabilir; Madagaskar için özellikle yusufçuklar bildirilmiştir. Besin grupları mevsimle değişir; tek bir koloninin oranı Türkiye’deki nadir bireylerin sabit menüsü olarak verilmez.

Umman’ın Daymaniyat adalarında 2007 üreme öncesi dönemde çok sayıda çekirge kalıntısı bulunmuştur. McGrady ve arkadaşları bunu çekirgelerin yenmesine kanıt saymış, besinin daha sonra azalmasının bazı yuva kayıplarına katkısını olasılık olarak tartışmıştır. Av bolluğu deneyle değiştirilmediğinden, bu yorum kanıtlanmış tek neden veya bütün yıllar için sabit besin oranı değildir.

Nasıl Avlanır?

Havadaki küçük kuşları ve böcekleri uçarak yakalar. Peregrine Fund, akşamüstü ve akşamın yanında gece avlanmayı da bildirir. Yalnız gündüz avlandığını varsaymak doğru değildir.

İlginç Bilgiler

## Nüfus Modelinde Ölüm ve Yer Değiştirme Bir türün azalmasını yalnız yuvadaki yumurta sayısıyla açıklamak eksik kalabilir. McGrady ve arkadaşları, Umman’daki Fahal ve Daymaniyat adalarının 2007–2014 üreme verilerini halkalama ve yeniden yakalama verilerine dayanan yaş gruplu bir modelle birleştirmiştir. Yumurta sayısı eksiksiz bilinen 153 yuvada bir ile dört yumurta bulunmuş, en sık üç yumurta görülmüştür. Model, yerel nüfusun azalabileceğine işaret etmiş; erişkinlerin hayatta kalmasındaki değişikliklere daha duyarlı çıkmıştır. Ancak yeniden görülmeyen kuşlar ölmüş ya da başka yere yerleşmiş olabilir. Araştırmacılar bu ayrımın model sonuçlarını etkileyebileceğini açıkça belirtmiştir. Bu, bütün dünya nüfusunun değişmez ölüm oranı veya Türkiye için nüfus tahmini değildir. ## Sahile Uzaklık ve Yuva Başarısı Umman’ın on adasında 2007–2014 gözlemlerini değerlendiren başka bir çalışma, yumurtalı 231 yuva kaydını incelemiştir. Sahilden daha uzaktaki yuvaların en az bir yavruyu halkalama yaşına ulaştırma olasılığı daha yüksek bulunmuştur. “Başarı” burada bütün yavruların uçması veya ertesi yıl hayatta kalması değildir. McGrady ve arkadaşlarının 2019’da dergide yer alan çalışması, insan etkisinin olası rolünü tartışır; yalnız mesafe ilişkisi her başarısız yuvanın insanlarca bozulduğunu kanıtlamaz. Bu analizde adaya insanların daha kolay ulaşmasıyla her yuvanın başarısı arasında belirgin bir bağlantı bulunmamıştır. ## Stadyum Işıklarında Böcek Avı Kışlama alanındaki avlanma, insan yapımı bir ışık kaynağının çevresinde de gözlenmiştir. Peregrine Fund’ın tür hesabı, Madagaskar’ın Antananarivo kentinde futbol maçları sırasında stadyum ışıklarında toplanan böcekleri akşam karanlığında avlayan yaklaşık 15 Gri Doğanı aktarmaktadır. Gözlemin tarihi bu hesapta verilmez. Tek yerel kayıt, yapay aydınlatmanın tür için genel yararını göstermez.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...