Tür Karşılaştırma Ekranı
Kuşların fiziksel özelliklerini, seslerini, habitatlarını ve tanımlarını yan yana karşılaştırmak için iki tür seçin.
Ortanca Ağaçkakan
Dendrocoptes medius
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Ortanca Ağaçkakan, Dendrocoptes medius, beyazımsı yüzlü, kırmızı tepeli ve görece kısa, narin gagalıdır. Boyun yanındaki siyah leke gagaya veya enseye bağlanmaz. İnce koyu alt taraf çizgileri ve karna doğru yayılan pembe kuyruk altı tanımayı destekler.
Genel Görünüm ve Duruş
Sırtın merkezi siyahtır; geniş beyaz oval alanlar omuz tüylerindedir. Siyah kanatlarda beyaz benek sıraları, dış kuyruk tüylerinde beyaz işaretler bulunur. Erişkin gözünün renkli bölümü kızıl kahverengi veya kırmızıdır; gaga koyu gri, bacaklar kurşuni gridir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
İki erişkin eşey de kırmızı tepelidir. Erkekte renk çoğu zaman daha canlı olsa da tek bir renk tonu güvenli eşey tayini sağlamaz. Gençler daha mat ve düşük karşıtlıklıdır; baştaki kırmızı daha dar, beyaz alanlar yer yer kahverengimsi olabilir.
Uçuşta Görünüm
Uçuşu dalgalıdır. Üstten kanatlardaki açık benekler ve dış kuyruktaki beyaz bantlar seçilebilir. Bu desenler başka ağaçkakanlarda da bulunduğundan uçan kuşta yalnız kanat rengine dayanarak karar verilmez.
Ses ve Davranış
Kısa çağrısı Orman Alaca Ağaçkakanınınkinden daha yumuşaktır; hızlı diziler de yapar. Alan ilanında uzayan, burundan gelen yakınmalı sesler belirgindir. Yuva çevresindeki hafif vuruşlar düzenli davul sesi değildir.
Karıştırılabilecek Türler
Genç Orman Alaca Ağaçkakanı, Dendrocopos major (Great Spotted Woodpecker), kırmızı tepesiyle benzer. Onun güçlü gagası ve enseye uzanan siyah yüz çizgisi ayırıcıdır. Ortanca’nın açık yüzü, çizgili alt tarafı ve pembe kuyruk altı birlikte değerlendirilir.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Yaşlı yaprak döken ormanları, özellikle meşelikleri kullanır. Meşe-gürgen, meşe-kayın ve yayılışının güneydoğusunda kayın ormanlarında da yaşar. Küçük, yalıtık korulara göre büyük orman kütleleri daha tipiktir.
Yuva Yeri
İki eş, çürüyen gövde veya kalın dalda bir kovuk oyar. Uzman tür hesabı tipik 5–6 yumurta, eşlerin sırayla üstlendiği 11–14 günlük kuluçka ve 22–23 günlük yuva dönemi verir. Bunlar İran araştırmasının ayrı bölgesel değerleriyle birleştirilerek yeni bir ortalama yapılmaz.
Günlük Alan Kullanımı
Günlük etkinliği çoğunlukla ağaçların üst katında, gövde, dal ve ince sürgünler üzerinde geçer. Bu nedenle ormanda bulunduğu halde, yüksek taçların arasında gözden kaçabilir.
Dünya Yayılışı
Ilıman Avrupa’daki yayılışı güneydoğuda Türkiye, Kafkasya ve İran’ın Zagros Dağları’na uzanır. Kesintisiz bir kuşak oluşturmaz; uygun yaşlı yaprak döken ormanlarla ilişkilidir.
Türkiye'deki Durumu
2021 tarihli İngilizce Türkiye omurgalıları derlemesi bu türü yerleşik olarak listeler. Ülke türün doğal yayılışı içindedir; bu kayıt her orman parçasında bulunduğu veya aynı yoğunlukta ürediği anlamına gelmez.
Göç Yolculuğu
Genellikle yerleşiktir; yerel dolaşmalar yapabilir. Bu kaynaklar Türkiye üzerinden düzenli uzun mesafeli göç rotası göstermez.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Özellikle böcekler ve diğer eklembacaklıları yer. Kınkanatlılar, karıncalar, tırtıllar ve örümcekler besinleri arasındadır. Meyveler ve mevsime göre kayın, gürgen gibi ağaçların tohumları da yenir.
Nasıl Avlanır?
Kabuk yüzeyindeki ve çatlaklarındaki küçük avları toplar. Gagasını derin odun kazısında Orman Alaca Ağaçkakanı kadar kullanmaz; daha çok yüzeye yakın besinlere yönelir.
İlginç Bilgiler
## Bir araştırmadaki süreler İran’ın güneybatısında Yasouj çevresindeki 300 hektarlık ormanda 2018 ilkbaharında 18 aktif yuva izlendi. Araştırmada yumurta sayısı 3–7 idi; ilgili alt örneklem metinde sekiz, tabloda yedi yuva olarak verildiğinden sayı tutarsızlığı vardır. Beşer yuvada belirlenen kuluçka 11–13 gün, ilk yavrunun çıkışına kadar yuva dönemi 23–25 gündü. Bütün 18 yuvada her süre ölçülmüş değildir. ## Eşey farklarının sınırı İsviçre’nin kuzeydoğu düzlüklerinde 1994–1996 yıllarının ocak–haziran aylarında radyo vericileriyle izlenen kuşlar üzerine çalışma, 25 erkek ve 17 dişinin bütün ölçü özelliklerinde örtüştüğünü bildirdi. Erkekler ortalamada daha büyüktü; bu, görünüşü örtüşen her kuşun sahada kesin eşeylendirilebileceği anlamına gelmez.
Kara Ağaçkakan
Dryocopus martius
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Kara Ağaçkakan iri ve siyah bir ağaçkakandır. Açık renkli gagası ve gözü, koyu başta belirginleşir. Erişkinlerde başın üstünde kırmızı bulunur; bu alanın büyüklüğü erkekle dişide farklıdır.
Genel Görünüm ve Duruş
Boynu uzun ve ince, başın arka köşesi belirgin, gagası tabanda geniş ve uçta keski gibi sivridir. Gaga gri-beyaz görünürken üst çizgisi ve ucu koyu olabilir. Tüyler ışığa ve aşınmaya göre parlak siyah, mavimsi siyah veya daha mat kömür grisi görünebilir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erişkin erkekte kırmızı alan alından başın arkasına uzanır. Dişide başın önü siyahtır; kırmızı, tepenin arka bölümünde daha küçük bir lekedir. Dişinin lekesi çok az olabilir veya aşınmış tüyler arasında dağınık görünebilir. Kırmızının seçilmemesi tek başına kesin eşey ayrımı sağlamaz.
Gençler daha mat ve isli kahverengi-siyah görünebilir; gözleri erişkindeki açık renkten çok mavimsi gri olabilir. Genç erkekte kırmızı alan genellikle daha geniştir, fakat erişkininki kadar öne uzanmayabilir. Genç dişide birkaç kırmızı tüy kalabilir, hatta leke hemen hemen görünmeyebilir. Bu yüzden her gençte baştaki kırmızının aynı açıklıkta seçilmesi beklenmez.
Uçuşta Görünüm
Uçarken geniş, yuvarlak kanatları ve yukarıda tutulan başı dikkat çeker. Almanya’daki LBV uzman tanımı, kanat vuruşlarını biraz düzensiz, uçuş yolunu ise çoğu kez düz anlatır. Kargalar daha düzenli ve daha sığ kanat vuruşlarıyla uçabilir. Bu ayrım, her uçuşun hiç dalgalanmadan dümdüz süreceği biçiminde kesin bir kurala dönüştürülmemelidir.
Ses ve Davranış
Çağrıları güçlüdür. Art arda gelen “kru-kru-kru” benzeri sesler ve uzatılan keskin bir çağrı, uzman tür hesabında birlikte anlatılır. Tek bir heceye benzetmekten çok sesin tekrarlanışını ve uzunluğunu dinlemek yararlıdır.
Davul sesi, ses organından çıkan çağrıdan farklı olarak gaganın bir yüzeye hızla vurulmasıyla oluşur. Gerard Gorman’ın uzman anlatımı, Kara Ağaçkakanın güçlü ve dolgun davul dizilerini vurgular. Sesin yüksekliği ve niteliği vurulan dal veya gövdenin durumuna da bağlıdır. Bu yüzden uzaklık ve ses şiddeti, kayıtlar arasında tek başına güvenilir bir ölçü değildir.
Karıştırılabilecek Türler
Ekin Kargası (Corvus frugilegus), benzer boy ve koyu görünüş nedeniyle benzetilebilir. Erişkin Ekin Kargasında gaganın tabanındaki tüysüz gri-beyaz yüz alanı dikkat çeker; gençlerde gaga koyudur. Kara Ağaçkakanın açık renkli gagası ile kırmızı tepesi farklı bir görünüm oluşturur. Genç bir karganın bütün erişkin işaretlerini taşımayabileceği de unutulmamalıdır.
Küçük Karga (Coloeus monedula) da açık renkli gözleri olan koyu bir kuştur. Ancak kısa ve küt gagası, başın arkasındaki gri alanı ve daha küçük yapısı ayırmaya yardım eder. Yalnız açık gözü görmek yeterli değildir. Güncel bilimsel adı Coloeus monedula’dır; eski kaynaklardaki Corvus monedula aynı kuşun önceki cins yerleşimidir.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
İtalya Alpleri’ndeki üç parkta 2002–2006’da yürütülen araştırmada kovuk barındıran 94 ağaç belirlenmiştir. Bunların göğüs hizasındaki gövde çapı en az 35, ortalama 51 cm’dir. Ağaçların çoğu gümüşi köknar ile Avrupa melezi (Larix decidua) olmuştur. Çalışma alanlarında büyük gövdeli ve alt dalları daha yüksekte başlayan ağaçlar seçilmiştir. Bu yerel ölçüler, Türkiye’de her yuvanın bulunması gereken değişmez çap sınırı olarak kullanılamaz.
Yuva Yeri
Yuva, yaşlı bir ağacın gövdesine oyulan kovuktadır; giriş çoğu kez büyük ve ovaldir. Oiseaux uzman özetinde 3–5 yumurta, 12–14 gün kuluçka ve yavruların yaklaşık 27. günden itibaren yuvadan uçabilmesi anlatılır. Bu Avrupa anlatımı, Türkiye’de ayrı bir örneklemde ölçülmüş süreler değildir. Eski bir kovuk sonraki yıl yeniden kullanılabilir.
Günlük Alan Kullanımı
Aynı 2002–2006 İtalya Alpleri araştırmasında, taze beslenme izleri bulunan 90 alan ve karşılaştırma için 96 rastgele alan incelenmiştir. Beslenme alanları ölü odun miktarıyla ilişkili bulunmuş; buna karşılık bu alanları açıklayan model başka parka uygulandığında güvenilir sonuç vermemiştir. Bu nedenle yuva ağacına ilişkin seçicilik ile beslenme sırasında kullanılan bütün ormanı aynı gereksinim gibi anlatmak doğru değildir.
Dünya Yayılışı
Kara Ağaçkakanın yayılışı Kuzey İspanya, Fransa ve İskandinavya’dan doğuya, Japonya’ya kadar uzanır. Bu geniş alanda uygun ormanların dağılımı önemlidir; yayılış her yerde eşit yoğunlukta değildir. AviList iki alt tür tanır: Avrasya’daki geniş alanda martius, Tibet ve Çin’in güneybatısında khamensis. İkinci ad, bu güncel listede ayrı bir tür olarak verilmez. Farklı bir taksonomi kullanan eski bir yayın, bu nedenle güncel listeyle aynı sınıflandırmayı taşımayabilir.
Türkiye'deki Durumu
OSME’nin 2021 tarihli bölgesel listesinde türün alanı kuzey Türkiye’den Kafkasya’ya ve kuzey İran’a uzanan kuşakla ilişkilendirilir. Bölgedeki alt tür martius olarak belirtilir. Bu uzman özeti Türkiye’nin her ormanında aynı sıklıkta bulunduğunu söylemez; doğrudan bir yuva veya sayım kaydı kendi yer ve tarihiyle değerlendirilmelidir.
BirdLife’ın 2021 Avrupa Kırmızı Listesi ekinde, Türkiye için 2002–2012 dönemine bağlanan 400–800 çiftlik bir üreme nüfusu tahmini yer alır. Kaynak, bu değerin yöntemini “veri yetersiz” sınıfında gösterir. Kısa ve uzun dönem eğilimleri de bilinmiyor olarak verilmiştir. Dolayısıyla bu aralık, günümüzde Türkiye’de yapılmış eksiksiz bir sayım veya nüfusun kesin arttığına ya da azaldığına ilişkin kanıt değildir.
Göç Yolculuğu
Erişkin Kara Ağaçkakanlar büyük ölçüde yerleşiktir. Gençler bağımsızlaştıktan sonra doğdukları alandan uzaklaşıp yeni alanlara yerleşebilir. Bu dağılma, her yıl aynı ülkeler arasında gidip gelen düzenli bir göçle aynı şey değildir; tür için Türkiye’ye ait sabit bir ülke sırası veya göç mesafesi çıkarılamaz.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Kara Ağaçkakanın temel besinleri arasında karıncalar, kınkanatlı böcekler ve bunların larvaları bulunur. Almanya’daki LBV uzman hesabı, yerdeki karıncaların alınmasını, devrilmiş ağaçlarda besin aranmasını ve çürümüş kütüklerin güçlü darbelerle açılmasını anlatır. Böylece ölü odun yalnız kuşun konduğu bir yüzey değil, içinde besin barındıran bir kaynaktır.
Nasıl Avlanır?
Gaga, odunu açmaya; uzun, ince ve yapışkan dil ise açılan galerilerdeki küçük avları almaya yarar. Dil ucunda küçük kancalar bulunur. Gövdede yukarı tırmanırken kıvrık tırnaklar ile sert kuyruk tüyleri destek sağlar.
İlginç Bilgiler
## Eski Kovukların Sonraki Kullanıcıları Kara Ağaçkakanın açtığı kovukları sonradan başka hayvanlar da kullanabilir. İsveç’te iki çalışma alanını konu alan ve 1993’te yayımlanan araştırmanın özeti, kuşların yanı sıra bazı memeliler ile arıların eski kovuklarda bulunduğunu bildirir. Fakat eski deliklerin önemli bir kısmı boş kalmıştır; sığlık, alçak yükseklik veya dar giriş gibi özellikler kullanımı etkileyebilir. Küçük Kargalar tarla kenarına yakın kovukları daha sık kullanmıştır. Böylece ormandaki her deliğin aynı kalitede olmadığı ve her boş deliğin mutlaka Kara Ağaçkakanın etkin yuvası sayılamayacağı anlaşılır. ## Eski Yuvada Erken Yumurtlamak Polonya’nın batısındaki Wielkopolski Millî Parkı’nda 2013–2015’te izlenen 33 üreme girişimi, 22 farklı kovukta gerçekleşmiştir. Yıllar arasındaki takvim farkları gözetilerek karşılaştırılan 25 eski ve altı yeni kovuk girişiminde, yumurtlamanın ortanca başlangıcı eskilerde 5,5 gün erkendir. Ortanca, tarihler sıralandığında ortada kalan değerdir. İlk girişimi başarısız olan kuşların sonraki denemeleri bu karşılaştırmaya alınmamıştır. Araştırmacılar bunu kovuk açmanın zaman ve enerji maliyetiyle ilişkilendirmiş, ancak enerji harcamasını doğrudan ölçmediklerini belirtmiştir. Yavru yaşama oranındaki fark da istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır. Dolayısıyla eski kovuğun her koşulda kesin daha güvenli olduğu söylenemez. ## Kafatası Bir Sünger Gibi mi Davranır? 2022’de yayımlanan biyomekanik araştırmada, Avusturya ve İsviçre’deki hayvanat bahçelerinde tutulan iki erişkin Kara Ağaçkakanın odunu gagalaması incelenmiştir. Bunlar, üç türden altı kuşun toplam 109 vuruşunu kapsayan çalışmanın parçasıdır. Hızlı çekim kayıtlarında gaga ile göz çevresinin hareketi karşılaştırılmış; başın darbeyi yumuşatan bir süngerden çok sert bir çekiç gibi davrandığı görülmüştür. Beynin ne kadar zorlanabileceğine ilişkin sonuçlar ayrıca matematiksel modellere dayanır. Bu bulgu, “beyin hiç sarsılmaz” veya “ağaçkakan hiçbir koşulda yaralanmaz” gibi sınırsız bir iddia değildir.
