kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Sakallı Akbaba (Gypaetus barbatus)
VS
Seçildi Atmaca (Accipiter nisus)

Sakallı Akbaba

Gypaetus barbatus

Takım Accipitriformes
Familya Atmacagiller (Accipitridae)
IUCN Durumu NT
Arazide Teşhis İpucu
Tam tüylü baş, siyah yüz-sakal, dar sivri kanatlar ve uzun elmas kuyruk.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Sakallı Akbaba (Gypaetus barbatus; Bearded Vulture), çok iri fakat ince görünümlü bir dağ yırtıcısıdır. Uzun, dar kanatları ve sivri baklava biçimli kuyruğu ilk tanıda birlikte aranır.

Göğsün doğal beyaz tüyleri, demir oksitli su ve çamurda banyo yapınca pas turuncusuna boyanır. Açık renkli erişkinler de vardır; turunculuk tek başına tanı ölçütü değildir.

Genel Görünüm ve Duruş

Erişkinde soluk sarı gözün çevresi kırmızıdır. Siyah yüz maskesi, gaga altındaki sakal görünüşlü tüylerle birleşir. Gaga boynuz renkli ve kancalıdır; baş tüylüdür.

Erişkinin üst tarafı koyu arduvaz grisidir. Alttan bakıldığında açık veya turuncu gövde, koyu kanat altıyla karşıtlık yapar; karın rengi kanada taşınmaz.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişinin temel tüy deseni benzerdir; dişi genellikle biraz daha iridir. Görünüşten kesin eşey tayini yapılmaz.

Genç kuşun başı siyahımsı, gövdesi koyu kahverengi ya da gri-kahverengidir. Baş ve alt taraf birkaç yıl içinde açılır; tek açık tüyden kesin yaş çıkarılmaz.

Uçuşta Görünüm

Sırtlar ve kaya duvarları boyunca, düz tuttuğu veya hafif aşağı kavisli kanatlarla süzülür. Kanatların duruşu, gövdeden çok uzağa uzanan kuyrukla birlikte izlenir.

Ses ve Davranış

Uçarken tiz ve keskin bir ıslık duyulabilir.

Karıştırılabilecek Türler

Kızıl Akbabanın (Gyps fulvus; Griffon Vulture) kuyruğu kısa ve kare uçludur. Uzun boynu ile ince beyaz tüylerle kaplı başı, Sakallı Akbabanın tüylü başından ve siyah sakalından ayrılır.

Kara Akbaba (Aegypius monachus; Cinereous Vulture) koyu kahverengi gövdelidir. Erişkinde başın çıplak derisi açık griyken gençte kahverengi hav bulunur; bütün gençlerin başı çıplak kabul edilmez.

Kaya Kartalı (Aquila chrysaetos; Golden Eagle), kızıl-altın ensesiyle ayrılır. Gençteki beyaz kanat alanları ve beyaz kuyruk tabanı, Sakallı Akbabanın açık gövdesiyle aynı yerde değildir.

Küçük Akbaba (Neophron percnopterus; Egyptian Vulture) daha küçüktür; kuyruğu kamadır. Erişkinde beyaz gövde, siyah uçuş tüyleri ve sarı çıplak yüz görülür. Genç kuş koyu kahverengidir.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Sarp kayalıkları ve korunaklı rafları, otçul memelilerin bulunduğu açık dağlık alanlarla birlikte kullanır.

Yuva Yeri

Dallardan yapılan yuva, kaya çıkıntısının altındadır; yün ve deri parçalarıyla döşenir. İspanya’nın doğu Pirenelerinde 1992–1999 araştırmasındaki 20 kuluçkanın çoğu iki yumurtalıydı. Süresi belirlenen 14 kuluçkada ortalama 54 gün (52–56); 20 yavruda uçuş yaşı ortalama 123 gün (103–133) bildirildi. Bunlar Türkiye ölçümleri değildir. İki eş bakıma katılır; kardeş saldırganlığı nedeniyle çoğunlukla bir yavru büyür. Aktif yuvaya yaklaşılmaz.

Günlük Alan Kullanımı

Çift, üreme sırasında yuvanın yakın çevresini savunur. Besin aradığı alan daha geniştir; kuşun günlük yaşamı yalnız yuva rafıyla sınırlı değildir.

Dünya Yayılışı

Gypaetus barbatus barbatus alt türü güney Avrupa ve kuzeybatı Afrika’nın dağlarından Çin’e uzanır. Gypaetus barbatus meridionalis ise doğu ve güney Afrika ile Arabistan’ın güneybatısında yerel olarak bulunur. Alplerdeki yeniden yerleştirme programının ilk kuşları 1986’da Avusturya’nın Hohe Tauern bölgesinde bırakıldı. Bu programın geçmişi, Türkiye’nin doğal topluluğunun geçmişiyle karıştırılmaz.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de üreyen bir türdür. BirdLife’ın 2021 Avrupa değerlendirmesindeki 160–200 çift tahmini, 2002–2012 döneminin kısmi verisidir; bugünkü ülke sayısı değildir. Aynı değerlendirmede Türkiye’nin nüfus eğilimi veri yetersizliği nedeniyle kesinleştirilememiştir.

Göç Yolculuğu

Genellikle yerleşiktir; erişkinler alanlarına daha bağlıyken gençler dolaşır. Yüksek dağlardaki kış koşulları besin arama çevresini genişletebilir; sabit bir göç rotası verilmez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Ölü hayvanların kemikleri başlıca besinidir. Vulture Conservation Foundation, uzman özetinde yaklaşık yüzde 85 kemik ağırlıklı bir diyet bildirir; bu Türkiye’de ölçülmüş sabit bir oran değildir. Uygun büyüklükteki kemikleri bütün yutabilir.

Nasıl Avlanır?

Yutamayacağı büyük kemiği havaya taşıyıp sert kaya üzerine bırakır. Parçalanan kemiği almak için aşağı iner. Böylece bütün yutulamayacak parçaları küçültür.

İlginç Bilgiler

## Boyanmanın Sosyal İşlevi İspanya ve Fransa’nın orta ve batı Pirenelerinde, 2016–2020 arasında 48 çift ve 22 üreme üçlüsündeki toplam 162 kuşun rengi yumurtlama öncesinde teleskopla sınıflandırıldı. Eşeyler çoğunlukla tekrarlanan çiftleşme gözlemleriyle belirlendi; 12 işaretli kuşta önceden yapılmış moleküler eşey tayini de biliniyordu. Dişiler ortalamada daha koyu boyanmıştı, fakat renkler geniş ölçüde örtüşüyordu. Dolayısıyla turuncu renk kesin bir eşey anahtarı değildi. Araştırmacılar rengin baskınlıkla ilişkili bir sinyal olabileceğini tartıştı; bunun deneyle sınanması gereken bir açıklama olduğunu belirtti. ## Kalıntıların Beslenmeyi Yanıltması İspanya’nın Katalonya Pirenelerinde 1995–2004 dönemindeki sekiz üreme çifti, toplam 2.206 saat izlendi; dört yuva teleskopla, dördü kamerayla gözlendi. Yuvaya getirilen ve yuvada görülen besinler benzer sonuç verirken, sezon sonunda toplanan kalıntılar farklı bir tablo gösterdi. Büyük hayvanların parçaları kalıntılarda fazla temsil edilirken, çabuk yutulan ayak parçaları az görünüyordu. Bu nedenle yalnız geride kalan kemikleri saymak, kuşun neler yediğini doğru oranlarla göstermeyebilir. Sonuç, Türkiye’nin besin yüzdeleri olarak kullanılamaz. ## Üçlü Birimin Üreme Sonucu İspanya Pirenelerinde 1978–2002 boyunca izlenen nüfusta, iki erkekle bir dişinin oluşturduğu üreme üçlüleri araştırıldı. Aynı 15 alanın önce çift, sonra üçlü tarafından kullanıldığı dönemler karşılaştırıldığında yavru üretimi düşmüştü; üçüncü kuşun katılması artış getirmemişti. Araştırmacılar iyi yerleşim alanlarının dolmasının bu sosyal yapıyı etkileyebileceğini önerdi. Bu, bütün üçlülerin başarısız olduğu anlamına gelmez; birlikte uçan üç kuş da tek başına üreme üçlüsünü kanıtlamaz.

Atmaca

Accipiter nisus

Takım Accipitriformes
Familya Atmacagiller (Accipitridae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Uzun kuyruk, kısa kanat ve çırpma-kayma uçuşu. Çakır ve Yaz Atmacası ile birden çok özelliği karşılaştır.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Atmaca (Accipiter nisus; Eurasian Sparrowhawk), kısa, yuvarlak uçlu kanatları ve uzun kuyruğuyla tanınan küçük bir yırtıcıdır. Alt tarafı enine çizgili, ince ve uzun bacakları sarıdır. Dişi erkekten belirgin büyüktür; uzaktaki büyüklük izlenimi tek başına teşhis sağlamaz.

Genel Görünüm ve Duruş

Konmuş kuşta küçük baş, ince gövde ve kancalı gaga görülür. Erişkin erkeğin sırtı mavi-gri, açık alt tarafındaki enine çizgiler kızıldır.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Dişi ve genç kuşlar üstten kahverengimsi, alttan açık zemin üzerinde kahverengi çizgilidir. Gençlerin dişiye benzemesi nedeniyle her kahverengi kuşa erişkin dişi denmez. Gözler sarı olabilir; bazı yaşlı kuşlarda turunculaşır. Göz rengi tek başına kesin yaşı göstermez.

Uçuşta Görünüm

Birkaç hızlı kanat vuruşunu kısa bir kayma izleyebilir. Kısa kanatlarla uzun kuyruk, uçuşta T biçimini andıran siluet oluşturur. Kanat, kuyruk ve gövde oranlarına birlikte bakılır.

Ses ve Davranış

Üreme döneminde keskin, art arda “kek-kek-kek” çağrıları duyulabilir. Woodland Trust rehberi Kerkenezin çağrısını da benzer hecelerle yazar; sesin harflerle taklidi iki türü tek başına ayırmaz. Kuşun görünüşüyle sesi birlikte değerlendirilir.

Karıştırılabilecek Türler

Çakır (Astur gentilis; Eurasian Goshawk) daha iri, güçlü gövdeli ve kalın bacaklıdır. Erişkinin açık kaşı belirgindir. Genç Çakırın alt tarafı boyuna çizgilidir; erişkinin enine çizgileri gençte aranmaz. Yapıyla baş deseni birlikte değerlendirilir.

Yaz Atmacasının (Tachyspiza brevipes; Levant Sparrowhawk) erişkin erkeğinde kahverengi-kızıl göz, açık kanat altı ve siyah kanat ucu dikkat çeker. Gençlerin kanat altında kahverengi çizgiler bulunur; erişkin erkeğin deseni bütün yaşlara uygulanmaz.

Kerkenez (Falco tinnunculus; Common Kestrel), sivri kanatları ve göz altındaki koyu çizgiyle ayrılır. Alt tarafındaki lekeler Atmacanın enine çizgilerine benzemez. Havada asılı kalarak av araması da yardımcıdır.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Yuva ve avlanma alanı için ağaç örtüsü önemlidir. İğne yapraklı ve karışık ormanların yanı sıra yapraklı orman, park ve tarım alanlarını da kullanabilir. Sık örtüyle açık avlanma alanının yan yana olması elverişlidir.

Yuva Yeri

Ağaçta, dallardan yapılmış bir platform yuvaya yumurtlar. BTO’nun Britanya kuşları için uzman derlemesinde tipik 4–5 yumurta, dişinin 33 günlük kuluçkası ve yavrunun 26,5–30,5 günlük yuva dönemi verilir. Bunlar Türkiye’de ölçülmüş süreler değildir. Yuvadan ayrılan yavru hemen bağımsız olmaz; yuva uzaktan izlenir.

Günlük Alan Kullanımı

Britanya’daki BTO tür hesabı, kentler üzerindeki uçuşları ve bahçe yemliklerine av için gelişini de anlatır. Bu nedenle yalnız kesintisiz ormanda aranmaz; yerleşimler içindeki ağaçlı alanlarda da görülebilir.

Dünya Yayılışı

Avrupa ve Asya’nın geniş bölümünde, Kuzey Afrika’da, Madeira ve Kanarya adalarında yaşar. EURING/CMS atlasına göre bazı topluluklar düzenli göç ederken bazıları kısmen göç eder veya çevreye dağılır. Kuzeye ve kuzeydoğuya gidildikçe mevsimlik yer değiştirme artar.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye’de ürer. BirdLife’ın 2021 Avrupa değerlendirmesinde Türkiye için 2002–2012 döneminin üreme nüfusu tahmini bulunur. Yöntemi, sınırlı verilerden genişletilmiş tahmin olarak açıklanır; güncel bir sayım değildir. Aynı tabloda Türkiye’nin kısa ve uzun dönem eğilimleri veri yetersizliği nedeniyle bilinmiyor olarak verilmiştir.

Göç Yolculuğu

EURING/CMS halkalama atlasında İskandinavya ve Danimarka kökenli bazı kuşların Balkanlar, Yunanistan ve Türkiye’de yeniden bulunduğu bildirilir. Türkiye’de görülen her Atmacanın yerel olduğunu varsayamayız. Farklı bireylerin buluntu noktaları, tek kuşun kesintisiz göç rotası gibi birleştirilmez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Başlıca besini kuşlardır. İskoçya’nın Ae Ormanı’ndaki üç yuvayı inceleyen Newton’ın 1978 yayınında erkeklerin getirdiği avlar dişilerinkinden küçüktür. Eşeyler arasındaki bu ortalama fark, tek bir avdan kuşun eşeyini anlamaya yetmez.

Nasıl Avlanır?

Avına ağaç, çalı veya yapıların arkasından sürpriz bir hamleyle yaklaşır. İskoçya’nın Edinburgh kentinde 2011–2012’de aynı alandaki iki üreme girişiminin video incelemesinde yavrular büyürken erkeğin besin getirme sıklığı azalmış, dişininki artmıştır; erkek yine daha sık av getirmiştir.

İlginç Bilgiler

## Yavru Gelişimindeki Fark Newton’ın 1978’de yayımladığı İskoçya Ae Ormanı araştırmasının üç yuvasında erkek yavrular dişilerden yaklaşık dört gün önce uçmuştur. Bunun kardeşler arasındaki rekabeti azaltabileceği açıklaması araştırmacının yorumudur; bütün yavrularda sınanmış bir neden değildir. ## Yağmurda Yavruyu Korumak İskoçya’nın Edinburgh kentinde 2011–2012’de aynı alandaki iki üreme girişiminin video çalışmasında yağış arttığında dişi yavruları daha uzun süre örtmüştür. Günlük av getirme sıklığıyla yağış arasında belirgin ilişki bulunmamıştır; küçük örneklem bütün yağmurlu günlerin besin koşulunu açıklamaz. ## Tarım İlacı Kullanımının Tarihsel Etkisi İngiltere’nin doğusunda 1979–1989 dönemini ele alan Newton ve Wyllie’nin 1992 yayını, eski tarım ilaçlarının kalıntılarındaki azalmayı Atmaca nüfusunun toparlanmasıyla ilişkilendirir. Yumurta kabuğunun kalınlaşması ve kırılmanın azalması, yavru çıkış başarısının artışıyla bağlantılıdır. Türkiye’de bugün aynı etkinin ölçüldüğü sonucu çıkarılamaz. ## Halkayla Belgelenmiş Uzun Yaşam BTO’nun halkalama kayıtlarında bir Atmaca 17 yıl 1 ayı aşan süreyle belgelenmiştir. Bu, aynı sistemde izlenmiş tek bireyin uzun kaydıdır; bütün Atmacaların beklenen ömrü veya dünyadaki en yüksek yaş değildir.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...