kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Sarı Bacaklı Kumkuşu (Calidris temminckii)
VS
Seçildi Döğüşkenkuş (Calidris pugnax)

Sarı Bacaklı Kumkuşu

Calidris temminckii

Takım Charadriiformes
Familya Çullukgiller (Scolopacidae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Küçük Kumkuşundan sarımsı bacakları, daha düz üst tarafı, sakin beslenmesi ve belirgin beyaz dış kuyruk tüyleriyle ayrılır.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Sarı Bacaklı Kumkuşu (Calidris temminckii; Temminck’s Stint), çok küçük, sade gri-kahverengi bir kıyı kuşudur. Kısa koyu gaga, sarımsı-yeşil bacaklar ve beyaz karın ilk tanı ipuçlarıdır. Tek renk yerine gövde, kuyruk ve baş deseni birlikte değerlendirilir.

Genel Görünüm ve Duruş

Gövdesi uzunca, bacakları kısadır. Kuyruk, kapalı kanadın uçlarının gerisine uzanır; bu oran kuşa yere yakın, uzamış bir görünüş verir.

Gözün renkli bölümü koyu kahverengidir; göz çevresindeki beyaz halka yakından seçilir. Gaga kahverengimsi-siyah, alt gaganın iç tarafı biraz daha açıktır. Bacak tonu sarımsı, yeşil veya kahverengiye yaklaşabilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Üreme giysisinde sade gri-kahverengi tüylerle koyu merkezli, kızıl-devetüyü kenarlı tüyler karışabilir. Dinlenme giysisinde üst taraf daha tekdüze gri-kahverengidir; göğüsteki koyuluk beyaz karından ayrılır.

Erkek ve dişi çok benzer. Üreme döneminde dişiler bazen daha sıcak kahverengi, erkekler daha gri görünse de bu ayrım kesin değildir. Tek kuşun renk tonundan güvenilir eşey tayini yapılmaz.

Gençte üst taraf tüylerinin açık kenarları ve hemen içlerindeki koyu bantlar pullu bir desen oluşturur. Göğüs soluk gri veya devetüyü tonludur; boğazdaki küçük açık alan ve alt taraf beyazdır. Bu, dinlenme giysili erişkinin daha düz görünüşünden ayrılır.

Uçuşta Görünüm

Uçuşta koyu kanatta beyaz çizgi, kuyrukta koyu orta bölüm ve beyaz yanlar görülür. Dış kuyruk tüylerinin beyazı tabandan uca uzanır; bu alan kanattaki çizgiden ayrı bir işarettir.

Ürküp havalandığında ani ve hızlı biçimde yukarı yükselebilir; bu sırada sık çağrı verir. Uçuşunu görmek için kuş kaldırılmaz.

Ses ve Davranış

Uçuş çağrısı ince, hızlı titreşimli bir “tirrr” gibi duyulur. Üreme şarkısında ses dizileri daha uzun süre tekrarlanır. Kıyıda havalanan kuşun kısa çağrısıyla gösteri şarkısı aynı uzunlukta beklenmez.

Karıştırılabilecek Türler

Küçük Kumkuşu (Calidris minuta; Little Stint) koyu bacaklıdır; üreme giysisinde daha kızıl ve açık sırt çizgileri belirgin olabilir. Uçuşta dış kuyruğu gridir; Sarı Bacaklı Kumkuşunun beyaz kuyruk yanlarından ayrılır. Dinlenme giysisinde renkler daha sadeleşir.

Ak Kumkuşu (Calidris alba; Sanderling) daha iri ve dolgun, siyah bacaklı ve daha güçlü gagalıdır. Dinlenme giysisinin açıklığı üreme döneminde yerini kızıl ve koyu desenlere bırakır. Uçuşta geniş, uzun beyaz kanat çizgisi görülür.

Dere Düdükçünü (Actitis hypoleucos; Common Sandpiper) daha iridir; gövdesinin arkasını belirgin oynatır. Beyaz alt tarafı kanadın önüne doğru bir girinti yapar. Bu beyaz “omuz girintisi”, sade kahverengi bir Sarı Bacaklı Kumkuşu ararken önemli bir ayrımdır.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Üreme alanında alçak bitkili açık tundra, taşkın düzlüklerinin kenarları ve su yakınındaki çayırlıklar kullanılır. Zemini kaplayan küçük bitkiler yerdeki yuvayı gizleyebilir.

Yuva Yeri

Yuva yerde, ince dal ve yaprak parçalarıyla kurulur. BTO’nun Britanya–İrlanda özeti tipik dört yumurta, 21–22 günlük kuluçka ve 15–18 günde uçuşa erişme bildirir; bunlar Türkiye’de ölçülmüş süreler değildir. Erkek ve dişi farklı yuvaların bakımını tek başına üstlenebilir. Yaygın düzende dişi ilk yumurtalarını erkeğe bırakıp başka eşle ikinci yuva kurar, sonraki kuluçkayı kendisi yürütür. Her birey aynı sırayı izlemez. İnce tüylerle kaplı yavrular erken yürüyebilir; bu, hemen uçabildikleri anlamına gelmez. Etkin yuvaya yaklaşılmaz.

Günlük Alan Kullanımı

Göçte çoğunlukla örtüye yakın çamurlu ve bataklık kenarlarda tek veya az sayıda kuş görülür. Başka kıyı kuşlarının kalabalığına karışmadan, bitki kenarında sessizce beslenebilir; yerel olarak sürüler de oluşabilir.

Dünya Yayılışı

Avrasya’nın Kuzey Kutbu çevresindeki ve hemen güneyindeki kesimlerinde, İskandinavya’dan Rusya’nın Çukotka bölgesine uzanan kuşakta ürer. Üreme dışında Afrika ve güney Asya’daki çeşitli sulak alanlarda görülür. Bazı dağlık iç alanlar da üreme için kullanılır.

Türkiye'deki Durumu

CMS Türkiye’yi doğal yayılışı içinde listeler; bu tek başına üreme kanıtı değildir. Bolu’daki Gölköy-Yumrukaya sulak alanını inceleyen 2025 tarihli İngilizce araştırmada tür geçit kuşu olarak gösterilir. Çalışma Kasım 2017’de başladı; 2018 boyunca, 2019 ve 2023’te ise seçilmiş dönemlerde toplam 48 saha sayımı yapıldı. Bu yerel sonuç bütün Türkiye’ye aynı aylık takvim veya sayı vermez.

Göç Yolculuğu

EURING/CMS’nin 2022 atlası, kuzey Avrupa kuşlarında çoğunlukla güneybatı ve güneye, daha az sayıda güneydoğuya hareketler bildirir. Erişkinlerin güz göçü gençlerden önce başlayabilir. Doğu ve güneydoğu Avrupa’dan halka kayıtları azdır; bunlar Türkiye’deki bütün kuşların yolunu belirlemez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Küçük omurgasızlarla beslenir. Üreme alanında böcek ve larvalar öne çıkar; göç ve kış alanlarının çamurlarında küçük solucanlar, yumuşakçalar ve kabuklular da alınır.

Nasıl Avlanır?

Kısa gagasıyla avı yüzeyden veya ıslak çamurun sığ üst tabakasından alır. Beslenmesi yalnız görünen avı gagalamaktan oluşmaz; yumuşak zemini de yoklayabilir.

İlginç Bilgiler

## Genetik Ebeveyn ve Bakım Veren Kuş Finlandiya’da Oulu çevresindeki Botni Körfezi kıyılarında, 2003–2006 arasında bulunan 153 yuvanın 90’ından 265 yavru veya çıkmamış yumurta örneği DNA yöntemiyle değerlendirildi. Bu 90 yuvanın 20’sinde birden fazla erkekten gelen yavrular veya embriyolar saptandı. 2014 makalesi, bazı erkeklerin yıllar arasında kuluçka yapıp yapmama durumunu değiştirdiğini de bildirdi. Genetik baba ile bakım veren kuş aynı olmak zorunda değildir. Sonuç küçük ve azalmakta olan bu Finlandiya topluluğuna aittir; bütün türe aynı oranla uygulanamaz. ## Işık Kaydıyla Göç Takibi Güney Norveç’in Finse bölgesinde 2010 ve 2011’de 30 kuşa ışık kaydedici takıldı. 2015 makalesinde kullanılabilir göç verisi altı kuştan elde edildi; yalnız üçünde tam veya tama yakın yıllık kayıt vardı. Batıya gidenler Avrupa’da birkaç kısa mola, Sahra öncesinde Kuzey Afrika’da daha uzun mola yaptı. Üç kuşun kış konumları Mali’de Nijer Nehri havzasını veya çevresini gösterdi. Balkanlar’a yönelen diğer kuşun cihazı yolda durdu. Işıkla konum hesabı GPS kadar kesin değildir; ekinoks çevresinde konum belirlenemez. Bu altı kuş bütün Türkiye göçmenlerini temsil etmez; genç kuşlar da cihazla izlenmemişti.

Döğüşkenkuş

Calidris pugnax

Takım Charadriiformes
Familya Çullukgiller (Scolopacidae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Küçük baş, derin gövde, eşey irilik farkı, değişken yakalık ve beyaz kuyruk yanları

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Dövüşkenkuş (Calidris pugnax; İngilizce Ruff), küçük başı, iri gövdesi, uzun bacakları ve kısa, uca doğru hafifçe aşağı eğilen gagasıyla tanınan bir kıyı kuşudur. Üreme erkeklerinin gösterişli yakalıkları çok değişkendir; sade dişi ve üreme dışı erkekler daha zor tanınır. Gaga bütünüyle koyu veya büyük ölçüde turuncu olabilir; bacak rengi de yeşilimsi ile parlak turuncu arasında değişebilir. Renkleri kadar baş, gövde ve bacak oranları da önem taşır.

Genel Görünüm ve Duruş

Karnı dolgun, başı küçük ve boynu görece uzundur. Yürürken gövdesi daha yatay, durup çevreyi izlerken daha dik tutulabilir. Sade giyside sırt gri-kahverengi, karın ve boğaz beyazdır; göğüste soluk kahverengi bir kuşak görülebilir. Kanat örtü tüylerinin açık kenarları pullu görünüm oluşturabilir. Kapalı kanatlar kuyruk ucuna kadar uzanır.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Üreme giysisindeki tipik erkeğin boynunda kabarabilen uzun bir yakalık, başın iki yanında tüy püskülleri ve yüzünde çıplak deri bulunur. Yakalık ve püsküller beyaz, gri, kızıl veya siyah olabilir; düz renk, çizgili ve benekli desenler görülür. İkisinin rengi birbirinden farklı da olabilir. Kışın erkek daha sade görünür ve dişiye benzer.

Dişi, tipik erkekten küçüktür ve büyük yakalık geliştirmez. Ancak dişiye benzeyen nadir bir erişkin erkek biçimi de vardır; bilimsel yayınlarda faeder adı kullanılır. Bu erkekler dişilerden biraz büyük, gösterişli erkeklerden küçüktür ve süslü üreme tüyleri taşımaz. Hollanda’daki araştırmalar bu biçimin gençlikte görülen geçici bir giysi olmadığını göstermiştir. Dolayısıyla yakalığı olmayan küçük bir kuş her zaman dişi değildir.

Gençte yüz, boyun ve göğüs sıcak devetüyü tonundadır; karın daha beyazdır. Üst taraftaki tüylerin belirgin açık kenarları düzenli pullanma oluşturur. Üreme dışı erişkinin üstü daha gri-kahverengi, açık tüy kenarları daha sönük olabilir. Gençlerin gagası genellikle siyahtır. Üreme dışı dişi de koyu gagalı olabilir.

İspanya’nın Aragon bölgesi için hazırlanmış uzman rehber, ilk sonbahar kuşlarında geniş devetüyü kenarlı eski kanat örtü tüylerini ve daha sivri kuyruk tüylerini birlikte değerlendirir. Erişkinde yenilenmiş örtü tüylerinin kenarları daha ince, kuyruk tüyleri daha geniş ve yuvarlaktır. Aynı rehberde gençlerin tüy değiştirmesi kısmi olarak anlatılır: gövde, omuz ve birçok örtü tüyü yenilenirken bazı genç tüyleri kalabilir. Bu nedenle aynı kanatta farklı kuşak tüyler görülmesi mümkündür.

Uçuşta Görünüm

Uçuşta sağrının iki yanında belirgin beyaz, oval alanlar ve kanatta ince beyaz bir şerit seçilir. Ortadaki koyu bölüm, beyazlığın bütün sağrıyı kaplamadığını gösterir. Kanat vuruşları yavaş ve düzensiz görünebilir. Cornell’in teşhis hesabı, uçarken ayakların kuyruk ucunu aştığını da belirtir. Bu uzun bacaklı uçuş silueti, yerde görülen küçük baş ve dolgun gövdeyle birlikte değerlendirilir.

Ses ve Davranış

Genellikle sessizdir; arada uçuş sırasında kısa ve boğuk bir çağrı verir. Oiseaux.net bunu alçak bir “uik” sesine benzetir ve özellikle gençlere eşlik eden dişilerde duyulabildiğini anlatır. Gösterişli üreme giysisine karşılık, uzun ve gür bir şarkı bu kuşun başlıca tanı özelliği değildir.

Erkekler ortak gösteri alanlarında toplanır; bu alanlara bilimsel kaynaklarda lek denir. Çoğunlukla koyu yakalıklı bağımsız erkekler küçük alanlarını savunur. Daha çok beyaz süs tüyleri taşıyan uydu erkekler, onların yanında gösteriye katılarak dişileri çekmeye çalışır. Dişiye benzeyen erkekler ise belirgin bir süslü gösteri sunmadan çiftleşme fırsatı kollayabilir. Dişiler eş seçmek üzere bu alanları ziyaret eder.

Yuva yerde, kuru otlarla döşenmiş sığ bir çukurdur. BTO’nun Avrupa kuşları için derlediği üreme bilgilerinde tipik 4 yumurta ve yalnız dişinin yaptığı 20–23 günlük kuluçka bildirilir. Yavrular havlı ve hareketli çıkar; Oiseaux.net birkaç saat içinde yuvadan ayrılabildiklerini belirtir. Uçabilir hâle gelmeleri yaklaşık 25–28 gün sürer. Bu süre yuvada bekledikleri gün sayısı değildir. Yavru bakımını dişi üstlenir; erkek bakım yapmaz.

Karıştırılabilecek Türler

Çizgili Kumkuşu (Calidris melanotos; İngilizce Pectoral Sandpiper), özellikle genç ve dişi Dövüşkenkuşla karışabilir. Daha küçüktür; boyun ve göğüsteki sık kahverengi çizgiler beyaz karınla keskin bir sınır oluşturur. Dövüşkenkuşta bu göğüs–karın sınırı daha yumuşaktır. Çizgili Kumkuşunun baş deseni ve açık kaşı da daha belirgindir. İkisinde de kuyruk kökünün yanlarında beyaz alan bulunabilir; Dövüşkenkuşun daha iri beyaz alanları tek başına karar verdirmez.

Kızılbacak (Tringa totanus; İngilizce Common Redshank) da benzer görünebilir; gagası daha uzun ve düzdür. Erişkinde gaga tabanı ve bacakları kırmızı-turuncudur. Uçuşta kanadın arka kenarı boyunca geniş beyaz alan gösterir; Dövüşkenkuşun beyaz kanat şeridi daha incedir. Genç Kızılbacağın gagası koyu, bacakları sönük olabileceğinden yalnız kırmızı rengin varlığı veya yokluğu kullanılmaz.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Avrupa göç atlasının uzman özetinde üreme ortamı başlıca Avrupa ve Asya’nın açık tundrası olarak anlatılır. Batıdaki topluluklar nemli çayır, otlak ve turbalık gibi suya yakın açık alanları da kullanır. BTO hesabı, Britanya’daki seyrek üreme alanları arasında Fenland çevresini, kuzeybatı İngiltere’yi ve Hebridler’i anar.

Yuva Yeri

Avrupa göç atlasına göre dişiler tek başına ya da yuvaların birbirine görece yakın bulunduğu gevşek topluluklarda ürer. Yuva alanları, erkeklerin ortak gösteri yerlerinden epey uzakta olabilir. Bu nedenle gösteri yapan erkeklerin toplandığı yer, bütün dişilerin yumurtalarını bıraktığı ortak bir yuvalama alanı olarak düşünülmemelidir.

Günlük Alan Kullanımı

İzmir Gediz Deltası’nın 1990–2007 gözlemlerini değerlendiren 2011 çalışmasında, türün alan kullanımı acı su, lagün kıyısı ve kıyı bataklığı olarak kodlanmıştır. Böylece bu deltadaki geçiş kuşları yalnız tek tip bir çamurlukla ilişkilendirilmemiştir.

Dünya Yayılışı

Kuzey Avrupa’dan Sibirya’nın doğusuna uzanan tundra ve bozkır kuşağında ürer. Avrupa’daki üreme alanları güneye doğru kuzey Ukrayna’ya kadar uzanır. Kışın Orta Avrupa’dan Afrika’ya ve Güney Asya üzerinden doğuya yayılan daha geniş bir alan kullanır. Başlıca kışlama alanları Afrika’dadır; Hindistan ve Güneydoğu Asya’da da kışlar. Eski kaynaklardaki Philomachus pugnax adı aynı türün önceki cins yerleşimidir; AviList v2025b, Calidris pugnax adını kullanır.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de başlıca geçiş dönemlerinde görülür; az sayıda kışlayan kuş da vardır. İzmir Gediz Deltası’nın 1990–2007 gözlemlerini inceleyen 2011 tarihli İngilizce bilimsel yayında, tür ilkbaharda çok yaygın, sonbaharda yaygın; yaz ve kışta ise bu veri dizisinde saptanmamış olarak verilmiştir. Çalışmadaki en yüksek sayım ilkbahardaki 700 kuştur. BirdLife’ın 2021 ekinde Türkiye için 2013–2019 dönemi kış tahmini 0–100 bireydir. Bu, o dönemin değerlendirmesidir; güncel bir ülke sayımı değildir.

Göç Yolculuğu

EURING’in 2022 Avrupa göç atlası, kuşların büyük bölümünün geçiş sırasında halkalandığını belirtir. Kuzeydoğudan güneybatıya uzanan hareketler öne çıkar; yeniden karşılaşmaların çoğu Batı Afrika’yla bağlantılıdır. Kuzey ve Doğu Avrupa’da halkalananların Afrika’nın daha doğusunda kışlama eğilimi de vardır. İtalya bağlantılarının güçlü görünmesi, oradaki avcılık kaynaklı bildirimlerin fazlalığından etkilenebilir. Halkalı kuşun iki yerde görülmesi, arasındaki bütün yolculuğun kesintisiz izlendiği anlamına gelmez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Başlıca böcekler; ayrıca kabuklular, solucanlar, yumuşakçalar ve tohumlarla beslenir.

İtalya’nın dört sulak alanında, 1988–1992 ilkbahar halkalama dönemlerinden elde edilen örnekler 1998 araştırmasında incelendi. Yakalama sırasında ölen 18, yaralı iki ve ölü bulunan üç kuştan toplam 23 mide; ayrıca bir kuşun çıkardığı besin değerlendirildi. Zavelea’da yeşil bitki parçaları ve yabani tohumlar, iki kuşta da pirinç bulundu. Burano’daki üç kuşta mısır öne çıktı. Cervia ve San Rossore’da sucul sinek larvaları ile su böcekleri önem taşıyordu. Araştırmacılar bu küçük örneklemin farklı beslenme alanlarını gösterdiğini düşündü. Mide içeriğinde solucan bulunmamasının, hızlı sindirim ve yemek borusunun incelenmemesi yüzünden kesin yokluk kanıtı olmadığını da belirttiler.

Nasıl Avlanır?

Sığ suda ve çamurda gagasını zemine sokarak yoklar; yüzeyde gördüğü besinleri de gagalar. Böylece çamurun içindeki besinle yüzeydeki avı iki farklı yolla elde edebilir.

İlginç Bilgiler

## Birlikte Kalıtılan DNA Bölgesi 2016 Nature Genetics çalışması, Kanada’daki kontrollü üreme topluluğu ile Hollanda ve Belarus’tan alınmış örnekleri birlikte incelemiştir. Erkek biçimleri, 11. kromozomda bir DNA parçasının ters yönde yerleştiği bölgeyle bağlantılı bulunmuştur. Burada birlikte kalıtılan çok sayıda gen vardır; araştırmacılar 125 olası gen belirlemiştir. Bulgular, görünüş ve çiftleşme davranışındaki farklılığın yalnız o gün yapılan bir davranış seçimi olmadığını destekler. Bu, tek bir gen değildir; birlikte aktarılabilen bir gen bölgesidir. ## Dış Görünüşten Eşey Tayininin Sınırı Hollanda’da ilkbahar geçişinde yakalanan dişi görünümlü kuşlar, 2006 Jukema–Piersma çalışmasında kan örneklerinden eşeylendirilmiştir. İncelenen 22 ara boydaki kuşun hepsi erkek çıkmıştır. Bu kuşların bazıları kontrollü ortamda iki yıl izlendiğinde dişi benzeri görünüş değişmemiştir. Aynı araştırma, Hollanda’da 2004’te halkalanan bir erkeğin kuzey Norveç’te bir gösteri alanında yeniden görüldüğünü de aktarır. Bunlar dış görünüşün tek başına eşey tayini için neden yetersiz olabileceğini gösteren somut örneklerdir. ## Üreme Mevsiminde Yer Değiştirme 2025’te yayımlanan uydu izleme araştırmasında Hollanda’nın Frizya bölgesinde, 14 Mart–22 Nisan 2015 arasında 99 erkek işaretlenmiştir. Üreme döneminde hareketi izlenebilen 82 erkekten, ayrıntılı mevsim karşılaştırmaları için 69’unun yeterince uzun kayıtları kullanılmıştır. Bu kuşlar, Fennoskandiya ve Rusya’dan Batı ve Orta Sibirya’ya uzanan alanlarda birden fazla olası üreme yerini ziyaret edebilmiştir. 69 erkeğin ziyaret ettiği alan sayısının ortancası 11, en yüksek değeri 23’tür. Uydu konumlarından tahmin edilen hareket, her noktada çiftleşme veya yuva bulunduğunu kanıtlamaz. Dişiler izlenmemiştir; sonuç bu erkek örneklemine aittir.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...