kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Ulu Doğan (Falco cherrug)
VS
Seçildi Aladoğan (Falco vespertinus)

Ulu Doğan

Falco cherrug

Takım Falconiformes
Familya Doğangiller (Falconidae)
IUCN Durumu EN
Arazide Teşhis İpucu
Geniş kanat, uzun bantlı kuyruk, açık baş ve alttan koyu örtülerin açık bantlı teleklerle karşıtlığı.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Ulu Doğan (Falco cherrug), uzun kuyruklu, geniş kanatlı iri bir doğandır. Baş gövdesine göre küçükçe, göğüs geniştir; gövdenin geri kalanı uzamış görünür. Üst taraf kahverengi, baş daha açık, alt taraf koyu uzunlamasına lekelidir. Göz altındaki bıyık çizgisi çoğunlukla zayıftır.

Genel Görünüm ve Duruş

Gaga kısa ve tabanından itibaren kıvrıktır. Gözün renkli bölümü koyu kahverengidir. Erişkinin sarı göz çevresi, gaga dibi ve ayakları, gözün kendisiyle karıştırılmamalıdır.

Batıdaki Falco cherrug cherrug erişkinlerinde sırt ve kanat örtüleri kahverengi, tüy kenarları daha açıktır. Kuyruk üstten kahverengidir; açık işaretler nokta veya bant biçiminde olabilir.

Türün rengi oldukça değişkendir. Oiseaux.net’in anlattığı tipik görünümde açık baş ve ense ince kahverengi çizgilidir; sırt kızılımsı kahverengidir. Daha koyu ve daha açık bireyler de bulunur.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Dişi, erkekten daha iridir; tüyleri ise aynı temel deseni taşır. Batıdaki cherrug alt türünde dişinin baş ve alt tarafındaki lekeler daha yoğun olabilir. Yine de uzaktaki tek kuşun renk koyuluğu, güvenilir bir erkek-dişi ayrımı sağlamaz.

Batıdaki cherrug gençlerinin üst tarafı daha düz koyu kahverengi, açık tüy kenarları erişkindekinden daha az belirgin olabilir. Alt tarafları daha yoğun çizgili, kuyruk ucunda geniş, açık renkli bir kenar vardır. Doğudaki milvipes gençlerinde ise üstte açık kenarlar ve enine desen daha belirgin olabilir. İlk genç giysisinde gaga dibi ve ayaklar mavi-gridir; sarılaşma yaşla ilişkilidir.

Batıdaki cherrug kuşlarında gençlik tüylerini yenileme, yumurtadan çıktığı yılı izleyen yılın mayısından itibaren başlayabilir ve sonraki takvim yılına uzayabilir. International Wildlife Consultants, sırtta kalmış eski gençlik tüylerini bu geçişin göstergeleri arasında sayar.

Uçuşta Görünüm

Uçuşta geniş kanatların uçları, dar bir üçgen gibi sivrilmek yerine daha küt görünür. LIFE for Falcons’ın tür hesabında uzun kuyruk ve uzun gövde de bu silüetin parçaları olarak anlatılır. Açık arazideki alçak av uçuşunda hızla ivmelenir ve kıvrak yön değişiklikleri yapabilir; aynı uzman hesabı bu iki hareket özelliğini birlikte vurgular.

Kanat alttan görüldüğünde koyu örtüler, daha açık ve enine desenli uçuş teleklerinden ayrılır. Kuyruğun alt yüzü de genellikle enine desenli görünür.

Ses ve Davranış

Naturalis’in tür hesabı uzun bir çığlık ile art arda gelen ince, keskin çağrılar tarif eder.

Eşleşme döneminde erkek, bölgesinin üzerinde seslenerek gösteri uçuşu yapabilir ve uygun yuva yerine konabilir. Eşe yönelen eğilme hareketleri ile dişiye av getirme de görülür.

ADW’nin tür hesabında, yuvadaki yavruların açken veya yalnız kaldıklarında ince seslerle erişkinin dikkatini çekmesi anlatılır. Dişi de yavruya besin verirken yumuşak, kısa bir ses çıkarabilir. Yavrunun isteme sesi ile erişkinin uzun çağrısı aynı davranışa ait değildir.

Dal taşıyarak kendi yuvasını kurmaz; başka kuşların eski yuvasını, kaya çıkıntısını veya yapay platformu kullanabilir. CMS’nin 2014 küresel derlemesi tipik olarak 3–5 yumurta, 30–32 günlük kuluçka ve 45–50 günlük ilk uçuş yaşı verir. ADW’nin 2005 hesabında kuluçka 32–36 gündür. Bu derlemeler aynı süreyi vermediğinden, değerler tek bir kesin güne indirgenemez. Uçmaya başlayan yavrular hemen bağımsız olmaz; CMS derlemesinde sonraki 4–6 haftalık dönem de belirtilir.

Eşler arasındaki besin aktarımı, Bulgaristan’da 2025’te beş yavru büyüten bir çiftte ayrıca incelendi. Angelov ve arkadaşlarının 2026 yayınının özetine göre 90,7 saatlik gözlemde yuvaya 56 av getirilişi kaydedildi. Erkekten dişiye yapılan 15 aktarımın sekizi havada, yedisi yuvadaydı. Avı hangi eşin yakaladığı belirlenen 46 olayın yüzde 72’sinde avcı erkekti. Yavrulara besin verme olaylarının yüzde 85’ini ise dişi gerçekleştirdi. Böylece avı yakalayan kuşla yavruyu besleyen kuşun her zaman aynı olmadığı görüldü. Bu sayılar bir üreme dönemindeki tek çifte aittir; eşler için değişmez görev oranları değildir.

Karıştırılabilecek Türler

1. Gökdoğanın (Falco peregrinus) tipik erişkininde koyu başlık ve geniş siyah bıyık daha güçlüdür; sırt gri, alt taraf yatay çizgilidir. Ulu Doğan’ın kahverengi sırtı ve uzunlamasına alt taraf lekeleri bu görünümden ayrılır. Ancak genç Gökdoğan da kahverengi üstlü ve uzunlamasına lekeli olabilir. Bu nedenle erişkinler arasındaki fark, genç bir kuşa doğrudan uygulanamaz.

2. Bıyıklı Doğanın (Falco biarmicus) tipik erişkininde kızıl tepe, beyaz alın ve ince siyah bıyık ile gri sırt birlikte görülür. Ulu Doğan’da sırt daha kahverengi, baş deseni çoğunlukla daha siliktir. Genç Bıyıklı Doğan ile genç Ulu Doğan birbirine çok benzeyebilir; kızılımsı bir baş veya iri görünmek, tek başına ayrımı sağlamaz.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Açık otluklar, seyrek ağaçlı bozkırlar ve dağ etekleri başlıca yaşam alanları arasındadır. Avını görebileceği açıklıklar önemlidir.

Yuva Yeri

İç Anadolu’da 2007’de incelenen yuvalardan biri, toprak ve çakıl örtülü geniş bir kaya çıkıntısındaki sığ çukurdu. Diğeri kaya duvarına eskiden insan eliyle açılmış bir boşluğun çıplak tabanındaydı. Doğu Anadolu’daki üçüncü yuva ise bir kaya girintisine yerleşmiş eski dal yuvasıydı. Aynı taramadaki bu farklı yapılar, yuva yerinin yalnız ağaç dalıyla sınırlı olmadığını gösterir.

Günlük Alan Kullanımı

CMS’nin 2014 derlemesi, av aramak için kısa bitkili tarım alanları, çayırlar, sulak alan açıklıkları ve çöl çevresi dahil çeşitli açık ortamların kullanıldığını belirtir. Ağaçlı bir yerde üreyen kuş için de yakınında avlanabileceği açıklıklar bulunması önemlidir. Orta Asya’daki kayalık yamaçlar ve yüksek platolar ile Avrupa’daki alçak tarım ovaları bu geniş yaşam alanı çeşitliliğinin parçalarıdır.

Dünya Yayılışı

Üreme yayılışı doğu-orta Avrupa’dan Kazakistan ve Sibirya’ya, güneyde Türkiye ve İran’a; doğuda Pamirler, Tibet, Moğolistan ve Çin’in iç kesimlerine uzanır. AviList v2025b, Ulu Doğan’ı Saker Falcon adıyla Falco cherrug olarak ve dört alt türle kabul eder. Batıdaki cherrug alt türünün kışlama alanları güney Avrupa’dan kuzey ve doğu Afrika’ya, güneybatı Asya üzerinden kuzey Pakistan’a uzanır; doğudaki milvipes ise İran’dan Nepal, kuzey Hindistan ve Çin’e kadar kışlayabilir.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de üremesi kanıtlanmıştır. Dixon ve arkadaşları, 21 Nisan–21 Mayıs 2007 taramasında İç ve Doğu Anadolu’da yavrulu üç etkin yuva buldu; araştırma bütün ülkenin sayımı değildi. Geçiş ve kış kayıtları da üreyen kuşların sayısına eşit değildir. Prommer ve arkadaşlarının 2025 Avrupa değerlendirmesi, 2012–2022 dönemi için yeterince sağlam ülke verisi bulunmadığını belirterek Türkiye’yi hesabına katmadı. Dolayısıyla eski nüfus tahminini güncel bir Türkiye sayımı gibi kullanmak doğru olmaz.

Göç Yolculuğu

Göç, bütün Ulu Doğanlarda aynı şekilde gerçekleşmez. Macaristan ve Slovakya’da 2007–2010 arasında verici takılan 45 genç kuşun 31’inden göç dönemi verisi, 17’sinden en az bir tam sonbahar ve kış dönemi kaydı alınabildi. Bazıları Pannonya Havzası’nda kalırken bazıları Akdeniz ve Afrika yönüne ilerledi. Verici arızası ve kuş kayıpları, izlenebilen örneği küçültmüştü. Bu hareket çeşitliliği, Prommer ve arkadaşlarının Avrupa’da izlediği genç kuşlara aittir.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

İç ve Doğu Anadolu’daki üç yuvada 2007’de toplanan 40 kusmuk topağında tanınan 48 avın 37’si memeli, 11’i kuştu. Anadolu yer sincabı önemliydi. Ayrı toplanan av kalıntıları ise kuşları daha fazla temsil edebiliyordu. Bu, Dixon ve arkadaşlarının üç yuvadaki üreme dönemi örneğidir; sayılan av bireylerini gösterir.

Macaristan’daki Saker LIFE hesabı, yer sincapları kış uykusundayken güvercinlerin yıl içindeki öneminin arttığını; ilkbaharda göçmen sığırcıkların, kışın da tarla farelerinin avlandığını anlatır.

Nasıl Avlanır?

Karadaki avı ararken yere yakın uçar; küçük memelileri ve kuşları yakalamak için farklı avlanma yöntemleri kullanır. Macaristan’daki Saker LIFE hesabı, eşlerin bazen birlikte avlandığını ve başka yırtıcıların yakaladığı avı da alabildiğini belirtir. Oiseaux.net, bazen yerde yürüyerek kınkanatlı böcekleri de yakaladığını belirtir.

İlginç Bilgiler

## Bozkırda Yuva Yeri Ağaçsız bozkırda av bulunması, tek başına yeterli yuva yeri olduğu anlamına gelmez. Orta Moğolistan’da 2009–2010’da kurulan 5.000 yapay yuvanın 2011–2015 izlemesinde çok sayıda Ulu Doğan yerleşti. Zhang ve arkadaşlarının 2024 çalışması, 2013–2015 için yılda ortalama 602 çiftin ürediğini ve tahminen 1.735 yavrunun yuvadan başarıyla ayrıldığını bildirdi. Yavru sayısı, saha gözlemleri ile yuva başarısına ilişkin modelin birleştirilmesiyle tahmin edilmişti. ## Av ile Yavru Başarısı Moğolistan’daki aynı araştırmanın 2012 besin incelemesinde 323 yuvadan 2.060 kusmuk topağı toplandı. Topaklardaki küçük memeli sıklığı, avın bulunabilirliği için dolaylı bir göstergeydi. Bu gösterge yüksekken yumurtlamanın daha erken olması, daha çok yumurta ve daha yüksek yuva başarısıyla ilişki bulundu. Başarılı yuvalarda yuvadan ayrılabilen yavru sayısıyla ilişki ise anlamlı değildi. İlişkinin anlamlı bulunmaması, avın hiçbir etkisinin olmadığını kanıtlamaz. ## Genç Kuşlar ve Elektrik Hatları Direğe konmak, elektrik hattının kuş için güvenli olduğunu göstermez. Moğolistan’da 2013–2015 ve 2018’de yapılan farklı hat taramalarında toplam 1.721 Ulu Doğan elektrik çarpması sonucu ölü bulundu. Dixon ve arkadaşlarının 2020 yayınında, 2013–2014’te tek hat üzerinde toplanıp yaşı belirlenen 459 kuşun 404’ü yuvadan ayrıldıktan sonraki ilk yılı içindeydi. Sayı, ölü bulunup yaşı belirlenebilen kuşların yaş dağılımıdır; yaşayan bütün topluluğun ölüm yüzdesi değildir. ## Aynı Tür, Farklı Bölgesel Eğilimler Koruma durumu, her bölgede aynı yönde değişmez. Avrupa’daki ülke verilerini 2012–2022 için birleştiren 2025 çalışması, Orta Avrupa’daki yavaş artışla Karadeniz çevresindeki olası düşüşü ayrı değerlendirdi. Araştırmacılar ülkeler arasındaki bağlantıların da önemli olduğunu vurguladı. Benzer bir toplam sayı, bütün alt toplulukların iyi durumda olduğu anlamına gelmez; bu Avrupa sonucu dünya nüfusunun arttığını da göstermez.

Aladoğan

Falco vespertinus

Takım Falconiformes
Familya Doğangiller (Falconidae)
IUCN Durumu VU
Arazide Teşhis İpucu
Yaş/eşey önce; kızıllığın yeri, kanat altı örtüleri ve baş deseni birlikte değerlendirilir.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Aladoğan (Falco vespertinus; Red-footed Falcon) uzun, sivri kanatlı küçük bir doğandır. Erişkin erkek koyu mavi-gridir; kızıllık göğsünde değil, bacak üstü tüylerindedir. Dişi açık pas rengi başıyla farklı görünür.

Genel Görünüm ve Duruş

İnce gövdeli ve kısa, kancalı gagalıdır. Erişkin erkekte alt karın ve kuyruk altı kızıldır; gaga dibindeki çıplak deri, göz halkası ve ayaklar kırmızımsıdır. Deri rengiyle tüy rengi ayrı değerlendirilir; uzak ve gölgeli görünüş renkleri saklayabilir. Gözü koyu kahverengidir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin dişinin sırtı daha açık gri, koyu çizgilidir. Baş ve alt taraf açık pas tonlu; göz çevresi koyu, bıyık çizgisi kısadır. Göğüs sade veya az işaretlidir. Yoğun çizgili gençle karıştırılmaması için baş, sırt ve alt taraf birlikte incelenir.

Gençte üst taraf kahverengi ve açık kenarlı, alt taraf belirgin çizgilidir; bacaklar sarıdır. Tüy değişiminde bütün alanlar aynı anda erişkin görünüşe geçmez. Yalnız alt çizgilerden, baş ve kanat görülmeden kesin tanı konmaz.

Uçuşta Görünüm

Uzun, sivri kanatlarıyla çevik uçar; havada böcek kovalarken hızla dönebilir. Erişkin erkeğin kanat altı örtüleri koyu gridir; dişiye aynı renk şeması uygulanmaz.

Erişkin erkeğin üstten gümüşi ana uçuş tüyleri yararlıdır. Kanat tüylerini henüz değiştirmemiş genç erkek bu açıklığı taşımayabilir. Brian Small’ın 1995 Batı Palearktik teşhis yazısı yaş farkının önemini vurgular; alt yüzeyle üst yüzey rengi karıştırılmaz.

Ses ve Davranış

Sürülerde, kolonilerde ve akşam ortak dinlenme yerlerinde tiz, art arda çağrılar verir; alarmda dizi hızlanabilir. Delice Doğanla ses benzerliği bulunduğundan tek yazılı hece yeterli değildir. Koloni ses çalarak harekete geçirilmez.

Karıştırılabilecek Türler

Kerkenezin (Falco tinnunculus; Common Kestrel) alt tarafı beneklidir. Erkekte gri baş, siyah uç bantlı gri kuyruk; dişide kahverengi ve bantlı kuyruk yardımcıdır. Göz altındaki koyu işaretle birlikte değerlendirilir. Havada asılı kalması tek başına türü ayırmaz.

Delice Doğan (Falco subbuteo; Eurasian Hobby) uzun sivri kanatlı, açık yanaklı ve belirgin koyu bıyıklıdır. Erişkinde çizgili alt taraf ve kızıl bacak üstü tüyleri görülür; gençte bu kızıllık yoktur. Erişkin işaretleri gence zorlanmaz.

Amur Doğanının (Falco amurensis; Amur Falcon) erişkin erkeğinde koltuk altı ve kanat altı örtüleri beyazdır. Dişinin beyaz, yoğun koyu benekli alt tarafı ve güçlü bıyığı da yardımcıdır. Karşılaştırma Türkiye’de düzenli bulunduğu anlamına gelmez; iki ayrı tür birleştirilmez.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Otlak ve tarım alanlarının seyrek ağaçlar, küçük koru ve ağaçlık şeritlerle birleştiği yarı açık ortamları kullanır. Açık zemin avlanma, ağaçlar tünek ve hazır yuva sunar; her ağaç kümesi koloni değildir.

Yuva Yeri

Karga ve saksağan gibi kuşların eski dal yuvalarını kullanabilir; uygun yapay yuvalıklarda da ürer.

Romanya Ornitoloji Derneği rehberi koloni veya tek çift halinde ürediğini bildirir. Tipik 3–4 yumurta, iki eşeyin katıldığı 22–28 günlük kuluçka ve 26–30 günlük yavru yuva dönemi verilir. Bunlar derlenmiş rehber değerleridir; Türkiye’nin yeni yuva ölçümleri değildir.

Günlük Alan Kullanımı

Macaristan Kardoskúti Fehértó’da 2006–2008 araştırması, yavru büyüten erkeklerin hasat edilen tarla ve otlakları kullanımını incelemiştir. Hasatla kısalan örtü avı geçici olarak erişilebilir kılabilmiştir. Bu gözlemsel sonuç Türkiye’de her tarlanın çayırdan iyi olduğunu göstermez.

Dünya Yayılışı

Doğu Avrupa’dan Asya içlerine uzanan üreme alanlarından Afrika’nın güneyine göç eder. BirdLife South Africa hesabında Botswana, kuzey Namibya ve güney Angola başlıca üreme dışı alanlardır. “Afrika’nın güneyi” yalnız Güney Afrika Cumhuriyeti değildir; Amur Doğanının rotası bu türe aktarılmaz.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye’de geçit kuşudur. BirdLife’ın 2021 tablosu 2016 için 1–3 çift bildirir, eğilimler belirsizdir. Sinav ve Kıraç’ın 2023 yazısı, Sivrihisar Eskişehir’deki 2016 çiftinin yuva kullanımını olası bir üreme girişimi olarak değerlendirir. Yumurtlama doğrulanmamış, yavru yetiştirildiği gösterilmemiştir. Bu eski veriler 2026 nüfusunun sayımı değildir.

İstanbul Keskin Viraj’ın 2006 ilkbahar sayımında 50 Aladoğan kaydedilmiştir. Tarihler 30 Nisan–23 Mayıs, günlük en yüksek sayı 6 Mayıs’ta 14’tür. Üner ve arkadaşlarının 2010 yayını tek gözlem noktası ve bu dönemi kapsar; toplam Türkiye nüfusu veya her yılın değişmez takvimi değildir.

Göç Yolculuğu

İlkbahar ve sonbaharda sürüler oluşturabilir. Romanya uzman rehberi Avrupa’ya gelişini geç nisan–erken mayısla ilişkilendirir. Bu bölgesel rehber aralığı Türkiye’nin bütün yörelerine tek geliş günü vermez; duraklayan kuşlar sonra yoluna devam edebilir.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

İri böcekler, özellikle çekirgeler önemli besinlerdir. Yavru büyütürken küçük kemirgen, kertenkele ve küçük kuşlar da alınabilir. Besin payları yöreyle mevsime bağlıdır; yalnız böcek yiyen bir kuş olarak sunulmaz.

Nasıl Avlanır?

Uçan böceği havada yakalayabilir; havada asılı kalarak zemini tarar veya tel ve direk gibi tünekten ava atılır. Gagadaki av seçilmiyorsa adı tahmin edilmez.

Macaristan’ın 2006–2008 verilerinde, yavru büyütme döneminin ikinci yarısındaki 13 erkeğin 484 tam gözlenmiş etkin avlanması analiz edilmiştir. Avın alanda yenmesiyle yuvaya taşınması ayrılmış; küçük omurgalılar çoğunlukla yuvaya götürülmüştür. Besin miktarında av gruplarına dayalı tahmin kullanılmış, her av tartılmamıştır. Bu, bütün yaş ve eşeylerin yıllık besin oranı değildir.

İlginç Bilgiler

## Yuvalık Araştırması Ne Gösterdi? Macaristan Vásárhelyi-puszta’da 1995’te başlayan yuvalık programının 2015 değerlendirmesi, yıllara yayılan 1.432 Aladoğan üreme girişimini incelemiştir. Bu 1.432 farklı çift veya tek yılın yuva sayısı değildir. Kutu biçimiyle üreme sonuçları arasında ilişkiler bulunmuş; kapalı kutunun hava koşullarından koruma sağlayabileceği yorumu yapılmıştır. Bu açıklama kesin deneysel neden değildir; doğal yuvayla yapay kutu sonuçları özdeş sayılmaz. ## Ortak Dinlenme ve Koloni Afrika’nın güneyindeki üreme dışı dönemde ortak geceleme yerleri oluşabilir. BirdLife South Africa, Amur Doğanı ve Küçük Kerkenezle karma gruplar da bildirir. Bir grupta Aladoğan bulunması bütün üyeleri aynı tür yapmaz; geceleme yeri üreme kolonisi değildir. ## Değişen Koruma Kategorisi Küresel değerlendirmede 2021’de Tehdide Yakın’dan Hassas kategorisine geçirilmiştir. BirdLife’ın 2022 duyurusu bu 2021 değişimini anlatır; 2025 Güney Afrika hesabı da küresel kategoriyi Hassas verir. Eski rehberdeki etiket güncel sayılmaz. Bir göç günündeki kalabalık sürü bütün nüfusun iyi durumda olduğunu kanıtlamaz.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...