kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Yaz Atmacası (Tachyspiza brevipes)
VS
Seçildi Ak Çaylak (Elanus caeruleus)

Yaz Atmacası

Tachyspiza brevipes

Takım Accipitriformes
Familya Atmacagiller (Accipitridae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Koyu göz, sivri kanat ve alttan açık iç kanat ile koyu el teleği ucu karşıtlığı.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Yaz Atmacası (Tachyspiza brevipes, Levant Sparrowhawk), Atmaca’ya benzeyen küçük bir yırtıcıdır. Özellikle erişkinlerde koyu göz, daha sivri görünen uzun kanat ve açık kanat altıyla koyu kanat ucu arasındaki karşıtlık dikkati çeker. Bu işaretler kuşun yaşıyla birlikte değerlendirilir.

Genel Görünüm ve Duruş

Atmaca ile karşılaştırıldığında kanatlar daha uzun ve sivridir. Bu oran, uzaktan küçük bir doğanı andırmasına yol açabilir.

Tünemiş gençte de kanat oranı bilgi verir. Oscar Campbell’ın 2026 incelemesinde Yaz Atmacası’nın katlanmış kanadından dışarı uzanan uzun teleklerin daha uzun bir kama oluşturduğu belirtildi. Uçları, Şikra’ya göre kuyruk ucuna daha çok yaklaşır; en uzun üç teleğin uçları arasındaki aralıklar daha eşittir. Bu ayrıntılar açık kanattaki “parmak” sayısından farklıdır ve ancak iyi, yandan bir görünüşte değerlendirilebilir.

Erişkin erkeğin başı, sırtı ve kanat üstü mavi-gridir; yanaklar gridir. Göğüs ve böğürlerdeki çok ince kızıl çizgiler uzaktan açık, hafif sıcak renkli bir yüzey gibi görünebilir. Kanat altındaki açık alan, siyahımsı el teleği uçlarıyla karşıtlık oluşturur.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin dişi daha kahverengimsi gridir ve göğüs çizgileri erkeğinkinden daha belirgindir. Atmaca dişisinin belirgin açık kaşıyla karşılaştırıldığında yüzü daha tekdüze görünür. Dişinin daha iri olması yardımcı bir izlenimdir; uzaktaki tek kuşta yalnız büyüklükle eşey belirlenmez.

Genç kuşun üst tarafı kahverengi, göğsü iri boyuna lekelerle desenlidir; boğaz ortasında koyu bir çizgi görülebilir. Göğüs lekeleri böğürlere doğru ok başı biçimleri ve enine çizgilere dönüşebilir. Kanat altı örtüleri de beneklidir. Dolayısıyla gençte erişkin erkeğin neredeyse beyaz görünen kanat altını aramak yanıltır.

Genç erkeklerin hepsi aynı deseni göstermez. Eilat’ta 1996–1998 ilkbahar çalışmalarına dayanan, 2015’te yayımlanan araştırma; bazılarında alışılmış uzun damla lekeleriyle birlikte göğüs ve böğürlerde dişiyi andıran enine çizgiler bulunduğunu anlattı. Yazarlar bu görünüşün iri dişilerin saldırısından korunmaya yarayabileceğini öne sürdü. Ancak bu açıklama bir varsayımdır; araştırma, söz konusu gençlerin bu sayede daha çok yaşadığını deneyle göstermedi. Enine çizgiler taşıyan her kuşun erişkin dişi sayılmaması bu nedenle önemlidir.

Tüy yenilemesinin görünürlüğü de mevsime göre değişir. Eilat çevresinde 13 Nisan–3 Mayıs 1996’da yakalanan 218 kuşun incelendiği araştırmada, yalnız yüzde 7’sinde belirgin tüy değişimi görüldü. Bu sonuç, o ilkbahar geçişindeki incelemeye aittir; kuşların yıl boyunca tüy değiştirmediğini söylemez. Araştırmacılar yaşı değerlendirirken tüy giysisi ve yenilemeyle birlikte göz rengini de kullandı.

Sonbahardaki ilk yıl kuşlarını inceleyen 2026 çalışmasında, araştırılan Yaz Atmacası fotoğraflarında gençlik sonrası tüy yenilemesi görülmedi. Buna karşılık Birleşik Arap Emirlikleri’nin yerleşik Şikralarında bazı gövde tüyleri yaz sonunda yenilenmeye başlayabiliyordu. Yazar, bu farkın göçmen Şikralarda aynı tarihlerde beklenemeyeceğini özellikle belirtir. Bu yüzden iki türün farklı bölge ve mevsimlerde çekilmiş fotoğraflarını aynı yaş anahtarıyla okumamak gerekir.

Uçuşta Görünüm

Erişkin erkeğin kuyruk üstü büyük ölçüde düz renkli görünebilir; ince koyu çizgiler özellikle dış kuyruk tüylerinde seçilir. Gençlerin kuyruğu daha belirgin bantlıdır.

İyi açılmış kanatta uçtaki dört dış telek, parmak gibi ayrık görünür. Genç kuşta kanat altının arka kenarı da koyu ve belirgindir. Bununla birlikte bir fotoğraf, duruş ve bakış açısı yüzünden beş ayrık uç izlenimi verebilir; böyle bir görüntü türü dışlamaz.

Göç sürüsü yükselen sıcak havada küçük daireler çizerek yükselebilir. Acopian’ın Ermenistan saha rehberi, süzülüşte kanatların düz tutulduğunu ve kuyruğun çoğunlukla kapalı olduğunu anlatır. Etkin uçuşta hızlı kanat vuruşları ile süzülüşler birbirini izler. Dolayısıyla aynı kuş, yükselirken ve yol alırken farklı bir siluet sunabilir.

Ses ve Davranış

İnce, tiz ve “kevik” benzeri çağrısı kuşun varlığını duyurabilir.

Yuva küçük dallardan yapılır; içi ince dallar ve yeşil yapraklarla döşenir. Oiseaux.net’in uzman tür hesabı 3–5 yumurta ve 30–35 günlük kuluçka bildirir. Aynı hesapta gençlerin yumurtadan çıktıktan 40–45 gün sonra yuvadan uçtuğu, yaklaşık iki hafta daha ebeveynleriyle kaldığı belirtilir. Bunlar tür hesabının rehber süreleridir; Türkiye’de izlenmiş bir yuva örnekleminin ölçümleri değildir.

Karıştırılabilecek Türler

Atmaca (Accipiter nisus, Eurasian Sparrowhawk) daha yuvarlak kanatlı, uzun ve dar kuyrukludur; kuyruk ucu çoğu kez düz kesilmiş görünür. Erişkin erkek turuncu, dişi sarı gözlüdür. Dişide açık kaş çoğunlukla belirgindir. Gençte alt tarafın daha kaba çizgili olması tek başına Yaz Atmacası demek değildir; kanat biçimi ve bütün gövde deseni birlikte aranır.

Şikra (Tachyspiza badia, Shikra) da benzer bir küçük atmacadır. Gençlerinde göz genellikle gri veya sarımsı, tam açılmış kanat ucunda beş dış telek ayrık görünür; kuyruk altı örtüleri çoğunlukla desensizdir. Yaz Atmacası’nda dört ayrık telek ve kuyruk altına uzanabilen desen birlikte değerlendirilir. Olağan dışı göz rengi görülebildiği için yalnız göz rengiyle karar verilmez.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Üreme alanında ağaçlık ile açık alanın bir arada bulunması önemlidir. Bulgaristan’ın 2013–2020 üreme atlası, türü özellikle ağaçları korunmuş nehir kıyıları, geniş yapraklı orman şeritleri ve vadi yamaçlarındaki ağaçlıklarla ilişkilendirir. Tuna ve kolları ile ülkenin güneyindeki nehir vadileri belirgin alanlardır. Üreme yerleri yalnız kesintisiz geniş ormanlarda değil, ağaç ve çalı şeritlerinde de dağılmıştır.

Ermenistan’da AUA Acopian Merkezi ve Hawk Mountain’ın 2009 pilot araştırması, şehirde de üreme alanı bulunabileceğini gösterdi. Nisan–ağustos çalışmasında Erivan parklarında altı üreme yeri saptandı; bunlardan birinde yalnız bölgeyi savunan çift görülmüş, yuva bulunamamıştı. Aynı taramada bir yuva da şiddetli rüzgâr yüzünden kaybedilmişti.

Yuva Yeri

Yuva, ağacın gövdeye yakın bir dalına kurulur; ağaç çoğunlukla geniş yapraklıdır.

Günlük Alan Kullanımı

Kışın tek bir küçük alana bağlı kalması da zorunlu değildir. Ermenistan’da 2013’te verici takılıp 2013/14 ve 2014/15 kışlarında Tanzanya’da izlenen tek kuş, her iki kışta da yer değiştirmiş; kullandığı alanlar kısmen örtüşmesine rağmen aynı yerde sabit kalmamıştır. Bu bireyin geniş dolaşması, bütün erişkinlerin aynı davranışı gösterdiğini kanıtlamaz; izlenen kuş araştırmanın başında gençti.

Dünya Yayılışı

Yaz Atmacası Balkanlar’dan Rusya’ya uzanan kuşakta ürer. Türkiye’den İran’ın kuzeyine kadar uygun ağaçlık alanlarda da ürer. Göçmendir; kışın kuzeydoğu Afrika ve Arap Yarımadası’nda bulunur. AviList’in v2025b sürümü bu türü alt türlere ayırmaz.

Birleşik Arap Emirlikleri’nde 4–7 Kasım 2023’te fotoğraflanan kuş, Aralık 2023’te ülkenin ilk belgeli Yaz Atmacası kaydı olarak kabul edildi. Bu kayıt üreme yayılışını değil, olağan alan dışına ulaşabilmesini gösterir.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de yerel olarak üreyen bu kuş, göç sırasında da görülür. Oiseaux.net, sonbaharda İstanbul Boğazı çevresindeki toplanmaları belirtir. Geçiş sürüsü, görüldüğü yerde yuva bulunduğunu kanıtlamaz. Uyduyla izlenen Ermenistan kökenli bir genç de 2013 ağustos sonu ile eylül ortasında Irak-Türkiye sınır çevresinde kalmış, ardından batıya yönelmiştir. Bu, belirli bir genç kuşun hareketidir; aynı yerde yerel bir üreyen nüfusun sayımı değildir.

Göç Yolculuğu

Ermenistan’ın Meghri çevresindeki üç yuvada Temmuz 2013’te altı gence uydu vericisi takılan araştırmada, ikisi analiz dışında bırakılmış ve dört kuşun göçü incelenmiştir. Bunlardan yalnız biri, 2013/14 ve 2014/15 kışlarında Tanzanya’ya kadar izlenebilmiştir. Konumlar Argos uydu sisteminden alınmıştır. Bu örneklemde görülen yol, bütün Yaz Atmacalarının zorunlu göç güzergâhı değildir; Yemen’de son sinyal alınan diğer kuşların Afrika’ya nereden geçtiği de izleme bitince kesinleşmemiştir.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Besini küçük kertenkeleler, iri böcekler, fareler ve küçük ötücü kuşlar gibi hayvanları kapsar. Naturalis tür hesabı, çoğunlukla yerde yaşayan avları uçarken aradığını belirtir. Besin listesi, her av grubunun bütün bölgelerde eşit miktarda yenildiği anlamına gelmez.

Ermenistan’daki uzman izleme hesabında iki çiftin yavruya taşıdığı avlar arasındaki fark anlatılır: Erivan’daki çift daha çok kemirici, Meghri’deki çift ise daha çok ağustosböceği getirmiştir. Hesap, yavrular büyüdüğünde iki eşin de avlandığını; dişinin yuvaya daha yakın, erkeğin daha uzakta besin arayabildiğini belirtir. Bunlar yerel gözlemlerdir; sayısal bir besin oranı verilmemiştir.

Nasıl Avlanır?

Açıklıkların ve orman kenarlarının üzerinden alçaktan geçerek av arayabilir. Yerdeki küçük hayvanlara yönelir; alacakaranlıkta yarasa avladığı da bildirilir. Genellikle tek avlansa da göç sırasında birlikte avlanan kuşlar görülebilir. Çift olarak avlandığı durumlar da vardır.

İlginç Bilgiler

## Eski ve Yeni Bilimsel Ad Eski araştırmalarda geçen Accipiter brevipes ile bu sayfadaki Tachyspiza brevipes aynı türü belirtir. AviList’in v2025b sürümünde cins adı Tachyspiza’dır. Taksonun kökeni, kullanılan cins adından ayrı olarak izlenir; eski kayıtlar bu eşleşmeyle okunur. ## Gece Yolculuğu ve Uçuş Biçimi Gece göçü yalnız bir varsayım değildir. İsrail’de radar ile kaydedilmiş 364 Yaz Atmacası uçuşunu ele alan, 1998’de yayımlanmış çalışmanın özeti; gündüz yükselen sıcak hava akımlarında daireler çizerek yükselip süzülmenin baskın olduğunu, gündüz ve gece kanat çırpma ile süzülmenin de kullanıldığını bildirir. Araştırmacıların zaman ve enerji hesabı ise uçuş kuramına dayalı bir modeldir. “Kuş bunu kesin olarak şu nedenle yapıyor” açıklaması, gözlenen uçuşla aynı kanıt düzeyinde değildir. ## İlkbaharda Yaşa Göre Geçiş Yaş grupları göçte aynı zamanda görünmeyebilir. İsrail’in Eilat çevresinde 1984–2000 ilkbahar yakalamalarını inceleyen 2003 araştırmasında, erişkinler genel olarak ilk kez ilkbahar göçü yapan gençlerden daha erken geçmiştir. Yıllar arasındaki tarih farkları analizde ayrı ayrı düzeltilmiştir. Yazarlar gençlerin deneyimsizliğini olası açıklamalardan biri olarak tartışır; bunun tek kanıtlanmış neden olduğunu söylemez. ## Bir Ölçü Diğerinin Yerine Geçmez Dişinin daha iri olması, her ölçünün aynı oranda farklı olması demek değildir. İsrail’in Eilat bölgesinde 13 Nisan–3 Mayıs 1996’da yakalanan 218 kuşu ele alan araştırmada kanat uzunluğu, kanat açıklığı, kuyruk ve kütle ayrı ölçülmüştür. Bütün ölçüler her kuştan alınmamış; örneğin erişkin kanat açıklığı yalnız beş erkek ve beş dişide ölçülmüştür. Böyle bir örneklemin sonucu, türün bütün bireyleri için kesin bir eşey ölçüsü gibi sunulmaz. Kanat uzunluğu ile iki kanat arasındaki açıklık da aynı büyüklük değildir.

Ak Çaylak

Elanus caeruleus

Takım Accipitriformes
Familya Atmacagiller (Accipitridae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Koyu omuz, açık gövde ve kısa kuyruk; asılı avlanma destekleyicidir.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Ak Çaylak, açık gri sırtı, beyaz alt tarafı ve siyah omuzlarıyla küçük bir yırtıcıdır. İri başı ve kısa kuyruğu yardımcıdır. Havada asılı avlanması tek başına ayırmaz; Kerkenez de bunu yapar.

Genel Görünüm ve Duruş

Gaga siyah, dibindeki çıplak alan ve bacaklar sarıdır. Gözler kırmızı-turuncudur. Açık gri üst tarafta siyah omuz alanı, beyaz baş ve alt tarafla karşıtlık oluşturur.

Kanatlar tabanda geniş, uçta sivridir. Kuyruk kısa ve kare uçludur.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Eşeylerin tüy görünümü benzerdir. İspanya’nın Badajoz bölgesindeki 31 erkek ve 17 dişinin ağırlığını veren uzman hesapta dişiler daha ağırdı, değerler örtüşüyordu. Yazarların yayımlanmamış verileri olan bu yerel örnek, Türkiye’de fotoğraftan eşey belirleme yöntemi değildir.

Gençte baş ve göğüs daha sarımsı veya pas tonludur; üst tüylerin açık kenarları pullu görünüm oluşturabilir. Göz erişkinin kırmızısından daha soluktur. Genç giysisi ayrı bir dişi giysisi değildir.

Uçuşta Görünüm

Üstten açık gri sırtla siyah omuz alanları seçilir. Süzülürken kanatlarını yukarı açılı tutabilir; av ararken aynı noktada kanat çırparak asılı kalır.

İber uzman hesabında kanat altının iç uçuş tüyleri caeruleus alt türünde açık, vociferus alt türünde daha koyu tanımlanır. Bu farktan Türkiye’deki her kuşun alt türü çıkarılamaz. Kuyruğun ortadaki iki tüyü gri, diğerleri beyazdır.

Ses ve Davranış

Çoğunlukla sessizdir; eşeyler ince, delici bir çağrı verebilir. Alarm sesi tiz ıslığı andırır. Sessiz bir kuş bu nedenle elenmemeli, sesin geldiği birey görülmelidir.

Karıştırılabilecek Türler

Kerkenez (Falco tinnunculus) de havada asılı kalır; fakat kuyruğu daha uzundur. Üstü sıcak kahverengi ve koyu benekli, altı koyu işaretlidir; yüzünde göz altına inen koyu çizgi bulunur. Erişkin erkeğin gri kuyruğunda siyah uç bandı, dişinin kahverengi kuyruğunda enine koyu çizgiler görülür. Gençlerin görünümü ayrıca değerlendirilmelidir.

Gökçe Delicenin (Circus cyaneus) erişkin erkeği gri-beyazdır; kanatları ve kuyruğu uzundur, beyaz sağrısı uçuşta belirgindir. Zemine yakın ilerleyerek araziyi tarar. Dişi ve genç kahverengidir; erkeğin açık giysisi bütün bireylere uygulanmaz.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Güney Afrika uzman hesabında doğal otlaklar ve dönüştürülmüş açık alanlar öne çıkar; kapalı orman ve geniş çöl ana yaşam alanları değildir. Açık av sahasıyla yakın ağaç ve tünekler birlikte değerlendirilmelidir.

Yuva Yeri

Güney Afrika hesabında ağaç tepesindeki ince dallardan, kuru otla döşenmiş küçük platform yuva tarif edilir; bazen yapay yapılar kullanılır. Aynı ağacın tekrar kullanılması aynı yuvanın kullanıldığını göstermez.

SEO’nun İspanya hesabı 2–5, Oiseaux genellikle 3–4 yumurta verir. Kuluçkayı ağırlıkla dişi yürütür, erkek av sağlar. İber üreme sentezi kitaplardan 30–35 gün ve ayrıca 31 gün aktarır; SEO da 31 gün verir. Oiseaux’nun Avrupa anlatısı 25–28 gündür. Kaynaklar ortalanmaz; bunlar Türkiye’de ölçülmüş tek kesin süre değildir. İspanya hesabında ilk uçuş yaklaşık 30–35 gündür; ebeveyn beslemesi daha sonra da sürebilir.

Günlük Alan Kullanımı

SEO, İspanya’nın bazı bölgelerinde sulanan tarlaların kışın önemini belirtir. Açık av alanlarıyla çevredeki tünekler birlikte kullanılır.

Dünya Yayılışı

Afrika’nın geniş kesimleriyle güneybatı Asya’dan doğuya uzanan bölgelerde bulunur; Avrupa’da İber Yarımadası ve güneybatı Fransa’da da yerleşmiştir. Asya yayılışı Pakistan, Hindistan ve Güneydoğu Asya’dan Filipinler ile Endonezya’nın uygun kesimlerine uzanır. Bölgelere göre alt türler değişir.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye’de üremesi belgelenmiştir. BirdLife’ın 2021 Avrupa değerlendirmesinin eki, Türkiye için 2013–2019 dönemine ait 5–10 çift tahmini verir. Bu, 2026 sayımı veya güncel ülke toplamı değildir. Tek bir kuşu görmek, yuva veya üreme belgesiyle aynı kanıt sayılmaz.

Göç Yolculuğu

SEO, İber topluluklarını yerleşik olarak tanımlar; kısa mesafeli yer değiştirmeler de görülür. Güney Afrika hesabında besin bolluklarına ulaşan dolaşmalar anlatılır. Bunlar Türkiye kuşlarına sabit mevsim göçü, ülke dizisi veya rota atamaya yetmez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Küçük memeliler, özellikle kemiriciler önemlidir. Güney Afrika uzman hesabında küçük kuş, kertenkele ve böcekler de bildirilir. Bu yerel av listesinden Türkiye için aynı türler ve oranlar çıkarılamaz.

Nasıl Avlanır?

Güney Afrika hesabı yüksek tünekten veya havada asılı kalarak av aramayı anlatır. Kuş zemindeki ava pençeleriyle yönelir, yakaladığını tüneğe götürebilir. Her hamle başarılı av değildir; yenilen canlı seçilemiyorsa kesin tür adı verilmemelidir.

İlginç Bilgiler

## İlginç Bilgiler Gündüz av arayan Ak Çaylaklar, geceyi başka bireylerle ortak bir yerde geçirebilir. Hindistan’ın Maharashtra eyaletinde Deodongri Tepesi’nde 2020 ilkbaharında yapılan gözlemlerde, 2 Mayıs akşamı 91 kuş sayıldı. Bu yer ve tarihli bir geceleme sayısıdır; ülke nüfusu veya üreyen çift sayısı değildir. Araştırmacılar önceki yağışlı dönem, artan buğday ekimi ve kemirici bolluğunun toplanmaya katkıda bulunmuş olabileceğini önerdi. Kuşların geceleme alanına gelişi doğrudan gözlenmişti; bu yağış-tarım-av zinciri ise deneyle kanıtlanmış bir neden olarak sunulmadı. İspanya’nın İber üreme sentezi, yumurtlamanın çoğu ilkbaharda görülse de yılın geniş bölümüne yayılabildiğini, yıllara göre değiştiğini anlatır. Besin ve hava koşullarıyla ilişki tartışılır; bu, Türkiye’de her ay yuva bulunduğu anlamına gelmez. BirdLife South Africa’nın 2025 bölgesel değerlendirmesi türü Tehdide Yakın (NT) sayar; küresel kategoriyi 2019 değerlendirmesine dayanarak Asgari Kaygı (LC) verir. Güney Afrika atlaslarında bildirilme olasılığı azalırken atlas verilerinin farklı değerlendirme yöntemleri azalmanın büyüklüğü için farklı sonuçlar vermiştir. Hesap bu belirsizliği açıklar; bildirilme sıklığı kesin birey sayısı değildir. Bölgesel sonuç Türkiye’nin koruma sınıfına çevrilmemelidir.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...