kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Yaz Atmacası (Tachyspiza brevipes)
VS
Seçildi Arı Şahini (Pernis apivorus)

Yaz Atmacası

Tachyspiza brevipes

Takım Accipitriformes
Familya Atmacagiller (Accipitridae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Koyu göz, sivri kanat ve alttan açık iç kanat ile koyu el teleği ucu karşıtlığı.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Yaz Atmacası (Tachyspiza brevipes, Levant Sparrowhawk), Atmaca’ya benzeyen küçük bir yırtıcıdır. Özellikle erişkinlerde koyu göz, daha sivri görünen uzun kanat ve açık kanat altıyla koyu kanat ucu arasındaki karşıtlık dikkati çeker. Bu işaretler kuşun yaşıyla birlikte değerlendirilir.

Genel Görünüm ve Duruş

Atmaca ile karşılaştırıldığında kanatlar daha uzun ve sivridir. Bu oran, uzaktan küçük bir doğanı andırmasına yol açabilir.

Tünemiş gençte de kanat oranı bilgi verir. Oscar Campbell’ın 2026 incelemesinde Yaz Atmacası’nın katlanmış kanadından dışarı uzanan uzun teleklerin daha uzun bir kama oluşturduğu belirtildi. Uçları, Şikra’ya göre kuyruk ucuna daha çok yaklaşır; en uzun üç teleğin uçları arasındaki aralıklar daha eşittir. Bu ayrıntılar açık kanattaki “parmak” sayısından farklıdır ve ancak iyi, yandan bir görünüşte değerlendirilebilir.

Erişkin erkeğin başı, sırtı ve kanat üstü mavi-gridir; yanaklar gridir. Göğüs ve böğürlerdeki çok ince kızıl çizgiler uzaktan açık, hafif sıcak renkli bir yüzey gibi görünebilir. Kanat altındaki açık alan, siyahımsı el teleği uçlarıyla karşıtlık oluşturur.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin dişi daha kahverengimsi gridir ve göğüs çizgileri erkeğinkinden daha belirgindir. Atmaca dişisinin belirgin açık kaşıyla karşılaştırıldığında yüzü daha tekdüze görünür. Dişinin daha iri olması yardımcı bir izlenimdir; uzaktaki tek kuşta yalnız büyüklükle eşey belirlenmez.

Genç kuşun üst tarafı kahverengi, göğsü iri boyuna lekelerle desenlidir; boğaz ortasında koyu bir çizgi görülebilir. Göğüs lekeleri böğürlere doğru ok başı biçimleri ve enine çizgilere dönüşebilir. Kanat altı örtüleri de beneklidir. Dolayısıyla gençte erişkin erkeğin neredeyse beyaz görünen kanat altını aramak yanıltır.

Genç erkeklerin hepsi aynı deseni göstermez. Eilat’ta 1996–1998 ilkbahar çalışmalarına dayanan, 2015’te yayımlanan araştırma; bazılarında alışılmış uzun damla lekeleriyle birlikte göğüs ve böğürlerde dişiyi andıran enine çizgiler bulunduğunu anlattı. Yazarlar bu görünüşün iri dişilerin saldırısından korunmaya yarayabileceğini öne sürdü. Ancak bu açıklama bir varsayımdır; araştırma, söz konusu gençlerin bu sayede daha çok yaşadığını deneyle göstermedi. Enine çizgiler taşıyan her kuşun erişkin dişi sayılmaması bu nedenle önemlidir.

Tüy yenilemesinin görünürlüğü de mevsime göre değişir. Eilat çevresinde 13 Nisan–3 Mayıs 1996’da yakalanan 218 kuşun incelendiği araştırmada, yalnız yüzde 7’sinde belirgin tüy değişimi görüldü. Bu sonuç, o ilkbahar geçişindeki incelemeye aittir; kuşların yıl boyunca tüy değiştirmediğini söylemez. Araştırmacılar yaşı değerlendirirken tüy giysisi ve yenilemeyle birlikte göz rengini de kullandı.

Sonbahardaki ilk yıl kuşlarını inceleyen 2026 çalışmasında, araştırılan Yaz Atmacası fotoğraflarında gençlik sonrası tüy yenilemesi görülmedi. Buna karşılık Birleşik Arap Emirlikleri’nin yerleşik Şikralarında bazı gövde tüyleri yaz sonunda yenilenmeye başlayabiliyordu. Yazar, bu farkın göçmen Şikralarda aynı tarihlerde beklenemeyeceğini özellikle belirtir. Bu yüzden iki türün farklı bölge ve mevsimlerde çekilmiş fotoğraflarını aynı yaş anahtarıyla okumamak gerekir.

Uçuşta Görünüm

Erişkin erkeğin kuyruk üstü büyük ölçüde düz renkli görünebilir; ince koyu çizgiler özellikle dış kuyruk tüylerinde seçilir. Gençlerin kuyruğu daha belirgin bantlıdır.

İyi açılmış kanatta uçtaki dört dış telek, parmak gibi ayrık görünür. Genç kuşta kanat altının arka kenarı da koyu ve belirgindir. Bununla birlikte bir fotoğraf, duruş ve bakış açısı yüzünden beş ayrık uç izlenimi verebilir; böyle bir görüntü türü dışlamaz.

Göç sürüsü yükselen sıcak havada küçük daireler çizerek yükselebilir. Acopian’ın Ermenistan saha rehberi, süzülüşte kanatların düz tutulduğunu ve kuyruğun çoğunlukla kapalı olduğunu anlatır. Etkin uçuşta hızlı kanat vuruşları ile süzülüşler birbirini izler. Dolayısıyla aynı kuş, yükselirken ve yol alırken farklı bir siluet sunabilir.

Ses ve Davranış

İnce, tiz ve “kevik” benzeri çağrısı kuşun varlığını duyurabilir.

Yuva küçük dallardan yapılır; içi ince dallar ve yeşil yapraklarla döşenir. Oiseaux.net’in uzman tür hesabı 3–5 yumurta ve 30–35 günlük kuluçka bildirir. Aynı hesapta gençlerin yumurtadan çıktıktan 40–45 gün sonra yuvadan uçtuğu, yaklaşık iki hafta daha ebeveynleriyle kaldığı belirtilir. Bunlar tür hesabının rehber süreleridir; Türkiye’de izlenmiş bir yuva örnekleminin ölçümleri değildir.

Karıştırılabilecek Türler

Atmaca (Accipiter nisus, Eurasian Sparrowhawk) daha yuvarlak kanatlı, uzun ve dar kuyrukludur; kuyruk ucu çoğu kez düz kesilmiş görünür. Erişkin erkek turuncu, dişi sarı gözlüdür. Dişide açık kaş çoğunlukla belirgindir. Gençte alt tarafın daha kaba çizgili olması tek başına Yaz Atmacası demek değildir; kanat biçimi ve bütün gövde deseni birlikte aranır.

Şikra (Tachyspiza badia, Shikra) da benzer bir küçük atmacadır. Gençlerinde göz genellikle gri veya sarımsı, tam açılmış kanat ucunda beş dış telek ayrık görünür; kuyruk altı örtüleri çoğunlukla desensizdir. Yaz Atmacası’nda dört ayrık telek ve kuyruk altına uzanabilen desen birlikte değerlendirilir. Olağan dışı göz rengi görülebildiği için yalnız göz rengiyle karar verilmez.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Üreme alanında ağaçlık ile açık alanın bir arada bulunması önemlidir. Bulgaristan’ın 2013–2020 üreme atlası, türü özellikle ağaçları korunmuş nehir kıyıları, geniş yapraklı orman şeritleri ve vadi yamaçlarındaki ağaçlıklarla ilişkilendirir. Tuna ve kolları ile ülkenin güneyindeki nehir vadileri belirgin alanlardır. Üreme yerleri yalnız kesintisiz geniş ormanlarda değil, ağaç ve çalı şeritlerinde de dağılmıştır.

Ermenistan’da AUA Acopian Merkezi ve Hawk Mountain’ın 2009 pilot araştırması, şehirde de üreme alanı bulunabileceğini gösterdi. Nisan–ağustos çalışmasında Erivan parklarında altı üreme yeri saptandı; bunlardan birinde yalnız bölgeyi savunan çift görülmüş, yuva bulunamamıştı. Aynı taramada bir yuva da şiddetli rüzgâr yüzünden kaybedilmişti.

Yuva Yeri

Yuva, ağacın gövdeye yakın bir dalına kurulur; ağaç çoğunlukla geniş yapraklıdır.

Günlük Alan Kullanımı

Kışın tek bir küçük alana bağlı kalması da zorunlu değildir. Ermenistan’da 2013’te verici takılıp 2013/14 ve 2014/15 kışlarında Tanzanya’da izlenen tek kuş, her iki kışta da yer değiştirmiş; kullandığı alanlar kısmen örtüşmesine rağmen aynı yerde sabit kalmamıştır. Bu bireyin geniş dolaşması, bütün erişkinlerin aynı davranışı gösterdiğini kanıtlamaz; izlenen kuş araştırmanın başında gençti.

Dünya Yayılışı

Yaz Atmacası Balkanlar’dan Rusya’ya uzanan kuşakta ürer. Türkiye’den İran’ın kuzeyine kadar uygun ağaçlık alanlarda da ürer. Göçmendir; kışın kuzeydoğu Afrika ve Arap Yarımadası’nda bulunur. AviList’in v2025b sürümü bu türü alt türlere ayırmaz.

Birleşik Arap Emirlikleri’nde 4–7 Kasım 2023’te fotoğraflanan kuş, Aralık 2023’te ülkenin ilk belgeli Yaz Atmacası kaydı olarak kabul edildi. Bu kayıt üreme yayılışını değil, olağan alan dışına ulaşabilmesini gösterir.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de yerel olarak üreyen bu kuş, göç sırasında da görülür. Oiseaux.net, sonbaharda İstanbul Boğazı çevresindeki toplanmaları belirtir. Geçiş sürüsü, görüldüğü yerde yuva bulunduğunu kanıtlamaz. Uyduyla izlenen Ermenistan kökenli bir genç de 2013 ağustos sonu ile eylül ortasında Irak-Türkiye sınır çevresinde kalmış, ardından batıya yönelmiştir. Bu, belirli bir genç kuşun hareketidir; aynı yerde yerel bir üreyen nüfusun sayımı değildir.

Göç Yolculuğu

Ermenistan’ın Meghri çevresindeki üç yuvada Temmuz 2013’te altı gence uydu vericisi takılan araştırmada, ikisi analiz dışında bırakılmış ve dört kuşun göçü incelenmiştir. Bunlardan yalnız biri, 2013/14 ve 2014/15 kışlarında Tanzanya’ya kadar izlenebilmiştir. Konumlar Argos uydu sisteminden alınmıştır. Bu örneklemde görülen yol, bütün Yaz Atmacalarının zorunlu göç güzergâhı değildir; Yemen’de son sinyal alınan diğer kuşların Afrika’ya nereden geçtiği de izleme bitince kesinleşmemiştir.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Besini küçük kertenkeleler, iri böcekler, fareler ve küçük ötücü kuşlar gibi hayvanları kapsar. Naturalis tür hesabı, çoğunlukla yerde yaşayan avları uçarken aradığını belirtir. Besin listesi, her av grubunun bütün bölgelerde eşit miktarda yenildiği anlamına gelmez.

Ermenistan’daki uzman izleme hesabında iki çiftin yavruya taşıdığı avlar arasındaki fark anlatılır: Erivan’daki çift daha çok kemirici, Meghri’deki çift ise daha çok ağustosböceği getirmiştir. Hesap, yavrular büyüdüğünde iki eşin de avlandığını; dişinin yuvaya daha yakın, erkeğin daha uzakta besin arayabildiğini belirtir. Bunlar yerel gözlemlerdir; sayısal bir besin oranı verilmemiştir.

Nasıl Avlanır?

Açıklıkların ve orman kenarlarının üzerinden alçaktan geçerek av arayabilir. Yerdeki küçük hayvanlara yönelir; alacakaranlıkta yarasa avladığı da bildirilir. Genellikle tek avlansa da göç sırasında birlikte avlanan kuşlar görülebilir. Çift olarak avlandığı durumlar da vardır.

İlginç Bilgiler

## Eski ve Yeni Bilimsel Ad Eski araştırmalarda geçen Accipiter brevipes ile bu sayfadaki Tachyspiza brevipes aynı türü belirtir. AviList’in v2025b sürümünde cins adı Tachyspiza’dır. Taksonun kökeni, kullanılan cins adından ayrı olarak izlenir; eski kayıtlar bu eşleşmeyle okunur. ## Gece Yolculuğu ve Uçuş Biçimi Gece göçü yalnız bir varsayım değildir. İsrail’de radar ile kaydedilmiş 364 Yaz Atmacası uçuşunu ele alan, 1998’de yayımlanmış çalışmanın özeti; gündüz yükselen sıcak hava akımlarında daireler çizerek yükselip süzülmenin baskın olduğunu, gündüz ve gece kanat çırpma ile süzülmenin de kullanıldığını bildirir. Araştırmacıların zaman ve enerji hesabı ise uçuş kuramına dayalı bir modeldir. “Kuş bunu kesin olarak şu nedenle yapıyor” açıklaması, gözlenen uçuşla aynı kanıt düzeyinde değildir. ## İlkbaharda Yaşa Göre Geçiş Yaş grupları göçte aynı zamanda görünmeyebilir. İsrail’in Eilat çevresinde 1984–2000 ilkbahar yakalamalarını inceleyen 2003 araştırmasında, erişkinler genel olarak ilk kez ilkbahar göçü yapan gençlerden daha erken geçmiştir. Yıllar arasındaki tarih farkları analizde ayrı ayrı düzeltilmiştir. Yazarlar gençlerin deneyimsizliğini olası açıklamalardan biri olarak tartışır; bunun tek kanıtlanmış neden olduğunu söylemez. ## Bir Ölçü Diğerinin Yerine Geçmez Dişinin daha iri olması, her ölçünün aynı oranda farklı olması demek değildir. İsrail’in Eilat bölgesinde 13 Nisan–3 Mayıs 1996’da yakalanan 218 kuşu ele alan araştırmada kanat uzunluğu, kanat açıklığı, kuyruk ve kütle ayrı ölçülmüştür. Bütün ölçüler her kuştan alınmamış; örneğin erişkin kanat açıklığı yalnız beş erkek ve beş dişide ölçülmüştür. Böyle bir örneklemin sonucu, türün bütün bireyleri için kesin bir eşey ölçüsü gibi sunulmaz. Kanat uzunluğu ile iki kanat arasındaki açıklık da aynı büyüklük değildir.

Arı Şahini

Pernis apivorus

Takım Accipitriformes
Familya Atmacagiller (Accipitridae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Öne çıkan küçük baş, uzun kuyruk ve kanat tutuşunu birlikte değerlendir. Erişkin ve genç göz/gaga dibi ile bant düzenleri farklıdır.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Arı Şahini (Pernis apivorus; European Honey Buzzard), küçük ve öne uzanan başı, belirgin ince boynu ve uzun kuyruğuyla tanınan bir gündüz yırtıcısıdır. Gövdesi açık, koyu veya kızıl tonlarda olabilir; siluet ve tüy deseni birlikte değerlendirilir.

Genel Görünüm ve Duruş

Tünemiş kuşta da ince baş ve gaga dikkat çeker. Dallarda veya yerde rahatça yürüyebilir; besin araması gökyüzüyle sınırlı değildir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin erkekte baş çoğunlukla gri, dişide kahverengidir. Erişkinin gözü sarı, gaga dibindeki yumuşak bölüm koyu gri-mavidir. Gençte göz koyu, gaga dibi sarıdır. Genç kuşun açık veya koyu giysisi tek başına eşeyini göstermez.

Gençte kuyruk bantları erişkinin düzeninden farklı olabilir. Bazılarında erişkine benzeyen veya çok silik bantlar bulunur. Yaş değerlendirmesinde bu değişkenlik ile göz ve gaga dibi birlikte dikkate alınır.

Uçuşta Görünüm

Erişkinin kuyruğunda genellikle uç yakınında bir koyu bant, köke yakın iki bant bulunur. Koyu bilek lekesi kanadın altındadır. Süzülürken kanatlar çoğunlukla gövde düzeyinde, uçları biraz aşağıda tutulur; tek anlık duruş kesin ölçüt değildir.

Ses ve Davranış

İnce, dalgalanan ıslığı üreme alanına yerleşirken daha sık, yuvalama ilerledikçe daha seyrek duyulabilir. Yuva yakınında rahatsız edildiğinde çağrı sertleşebilir. Ses almak için yuvaya yaklaşılmaz.

Karıştırılabilecek Türler

Şahin (Buteo buteo; Common Buzzard), daha iri başlı ve kısa boyunlu görünür; kuyruğu da daha kısadır. Arı Şahininin öne çıkan küçük başı ve uzun kuyruğu ayırmaya yardım eder.

Küçük Kartal (Hieraaetus pennatus; Booted Eagle), açık giyside beyazımsı gövde ve kanat örtüleriyle koyu uçuş tüyleri arasında belirgin karşıtlık gösterir. Koyu giyside aynı açık gövde görülmez.

Tepeli Arı Şahini (Pernis ptilorhynchus; Crested Honey Buzzard, ayrıca Oriental Honey-buzzard) zor bir benzeridir. AlUla rehberinde daha geniş kanat, altı belirgin uç tüyü ve daha kısa kuyrukla ayrılır; Arı Şahininde genellikle beş uç tüy belirgindir. Tüyler kapalıysa bu sayı güvenle okunamaz; yalnız tepelik izlenimi yeterli değildir.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Üremede olgun ormanlara, beslenmede çevredeki açıklıklara gereksinim duyar. Yaprak döken, iğne yapraklı ve karışık ormanları; besin ararken çayır ve otlakları kullanır.

Yuva Yeri

Uygun eski dal yuvasını kullanabilir veya ağaçta yenisini yapabilir. İçindeki yapraklı sürgünler yuvalama boyunca yenilenir.

BTO’nun Avrupa kaynaklarına dayanan uzman derlemesinde tipik yumurta sayısı 2, kuluçka 30–35 gün, yavrunun uçabilir duruma gelmesi 40–44 gündür. Kuluçkayı çoğunlukla dişi üstlenir; erkek de katılabilir. Bunlar Türkiye’de ölçülmüş ortalamalar değildir.

Günlük Alan Kullanımı

İstanbul Boğazı’ndaki 2006 araştırmasında, kuşların yamaçlardaki yükselen havadan yararlanırken hem dönerek hem düz süzüldüğü anlatılır. Bu nedenle kuşlar aynı yönde düz bir çizgi izlemek zorunda değildir; sayımda hareket yönünü takip etmek önemlidir.

Dünya Yayılışı

Üreme yayılışı Avrupa’dan batı Asya’ya, İran ve Sibirya’ya kadar uzanır; Türkiye de bu coğrafyadadır. Kışın temel yayılışı Sahra’nın güneyindeki Afrika’dır.

Türkiye’deki Durumu

Üner ve arkadaşlarının İstanbul Boğazı’nda 18 Mart–31 Mayıs 2006 araştırmasında, 72 sayım gününde toplam 538 saatlik gözlemle 9.085 Arı Şahini sayılmıştır. Nokta, Sarıyer ile Rumelifeneri arasındaki Keskin Viraj’dır. İlk kuş 12 Nisan’da görülmüş, yoğun geçit 30 Nisan’dan sonra başlamıştır. Üç gün sayım yapılamamış, hava bazı gözlem saatlerini sınırlamıştır. Bu sayı Türkiye’nin toplam üreyen kuş sayısı değildir.

Göç Yolculuğu

İsveç’in güneybatısında 1997–2000’de verici takılan kuşları inceleyen araştırmada, izlenen altı erişkin Cebelitarık üzerinden Afrika’ya geçmiştir. Üç gencin yolları daha farklıdır; seyrek konumlar nedeniyle bazılarının deniz geçiş yeri kesinleşmemiştir. Bu küçük örneklem Türkiye’deki bütün Arı Şahinleri için aynı göç çizgisini sağlamaz.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Yaban arısı yuvalarındaki gelişmekte olan yavruları yer: yumuşak gövdeli larvalar ile erişkin böceğe dönüşüm evresindeki pupaları peteklerle alabilir. Başka iri böcekleri, bazen kurbağa, küçük sürüngen ve kuşları da tüketir. Temel besini bal değildir.

Nasıl Avlanır?

Güçlü ayaklarıyla toprağı eşeleyip gömülü böcek yuvasına ulaşır. Göz ve gaga çevresindeki sert tüyler korunmaya yardım eder; burun delikleri dar yarıklardır. Bunlar tam bağışıklık sağlamaz. Petek parçaları yerinde yenebilir veya yavruya taşınabilir; iki ebeveyn de yavru besler.

İlginç Bilgiler

## Kanatlarını Sırtı Üzerinde Hareket Ettirme Erkeğin kur uçuşunda kanatlarını sırtının üzerine kaldırıp birkaç kez hareket ettirdiği, alkışa benzetilen bir gösteri görülebilir. ## Bir Geçiş Sayımının Kapsamı İstanbul Boğazı’ndaki 2006 çalışma tek noktanın görüş alanıyla sınırlıdır. Makale, bazı eski sayımlarda Arı Şahini ile Şahinin karıştırılmış olabileceğini belirtir. Geçmiş sayıları karşılaştırırken tarih, yöntem ve tür tanısı birlikte kontrol edilmelidir. ## Genç ile Erişkinin Farklı Yolları İsveç’in güneybatısındaki 1997–2000 kuşlarını inceleyen 2003 makalesi, yaşa bağlı yol farklarında deneyim, yön bulma ve uçuş koşullarını olası açıklamalar olarak tartışır. Hangisinin tek başına belirleyici olduğunu deneyle kanıtlamaz. Vericiler her gün çalışmadığından bağlantı çizgileri kesintisiz uçuş kaydı değildir. İsveç’in güneybatısındaki aynı 1997–2000 araştırmasında on kuşa verici takılmış, dokuzunun göçü değerlendirilebilmiştir. Bir erişkinle bağlantı üreme alanında kesilmiş; bir gencin Afrika’daki son varış noktası kesinleşmemiştir. Bağlantının kaybolması ölüm kanıtı değildir; örneklem ve eksik konumlar genellemeyi sınırlar.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...