Tür Karşılaştırma Ekranı
Kuşların fiziksel özelliklerini, seslerini, habitatlarını ve tanımlarını yan yana karşılaştırmak için iki tür seçin.
Yelkovan
Puffinus yelkouan
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Yelkovan, deniz yüzeyini biçer gibi alçaktan giden, hızlı kanat vuruşlarını sert yan yatışlı süzülüşlerle birleştiren orta-küçük bir yelkovangildir. Üst taraf koyu kahverengi-siyaha yakın, alt taraf büyük ölçüde beyazdır; ince siyah gaga, tüp biçimli burun delikleri, uzun-dar kanatlar ve kısa kuyruk deniz kuşu silüetini tamamlar. Kanat altı beyazdır fakat kenarlar, uçlar, koltuk ve kuyruk altı çevresinde değişken koyuluk taşır.
Tanıda yalnız siyah üst-beyaz alt karşıtlığına güvenilmez. Manx Shearwater ve özellikle Balearic Shearwater ile yakın benzerlik gösterir. Yelkovan çoğunlukla Balearic'ten daha küçük, daha keskin karşıtlıklı ve alt tarafta daha beyazdır; yine de bazı bireyler örtüşür. Doğru değerlendirme boyut, gövde derinliği, uçuş ritmi, kanat altı sınırı, yüz deseni, kuyruk altı ve coğrafi bağlamın birlikte görülmesini ister.
Genel Görünüm ve Duruş
Gövde iğ biçimli, göğüs dolgun, boyun kısa, baş yuvarlak, gaga ince ve ucunda aşağı kıvrık kanca vardır. Burun delikleri gaganın üst tabanında çift tüp görünümündedir; bu yapı gerçek yelkovangillerin belirleyici anatomisidir. Üst taraf homojen koyu çikolata-kahverengi ya da siyahımsı, alt taraf beyazdır. Koyu başlık göz hizasının altına sarkabilir, yan boyunda gri-kahverengi geçiş oluşur.
Koltuk altı, böğür, kuyruk altı ve kanat altı kenarındaki koyuluk bireyden bireye ve ışığa göre değişir. Beyaz alanın sınırı cetvelle çizilmiş kadar keskin olmayabilir. Ayaklar pembemsi-gri, perdeli ve tarsusun dış yüzünde daha koyudur; uçuşta ayak uçları kuyruğu hafifçe aşabilir. Karada gövdeyi ayaklar üzerinde dik taşıyamaz, sürünür gibi hareket eder; bu nedenle sağlıklı bir kuşun gündüz kıyıda bulunması olağan sayılmaz.
Eşeyler görünüşte aynıdır. Tüyden güvenilir erkek-dişi ayrımı yapılmaz. Kanat açıklığı ve ağırlıkta örneklem farkları olabilir ama tek bireyin fotoğrafından eşey çıkarmak doğru değildir. Genç kuş erişkine çok benzer; taze telek kenarları, tüy aşınması ve ayrıntılı ölçüm uzmanlık gerektirir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkek ve dişi aynı koyu üst-açık alt giysiyi taşır; güvenilir saha kaynakları belirgin eşeysel renk farkı vermez. Yuva nöbeti ve besleme davranışı da tek başına eşeyi göstermez, çünkü iki eş kuluçkayı ve yavru beslemeyi paylaşır. Kesin eşey genellikle moleküler yöntem veya doğrulanmış ölçüm kombinasyonu gerektirir; kullanıcıya renk üzerinden eşey tayini yaptırılmaz.
Genç yuvadan çıktığında erişkine yakın boydadır fakat tüyleri daha taze, kenarları daha düzgün olabilir. Denizde yaş tayini çoğu zaman güvenilir değildir. Gece ışığa çekilerek karaya düşen gençler yorgun veya hareketsiz görünebilir; uçurum kenarından denize fırlatılmaz. Yerel yaban hayatı kurtarma birimine haber verilir ve güçlü ışık azaltılır.
Yuva, denize bakan ıssız ada ve kıyı uçurumlarında kaya yarığı, mağara, taş altı doğal boşluk ya da gevşek zeminde açılmış oyuk içindedir. Geleneksel açık dal yuvası kurmaz; tek yumurta çıplak veya az malzemeli odacığa bırakılır. LIFE PanPuffinus kaynakları kuluçkanın yaklaşık 50 gün sürdüğünü bildirir; başka tür hesaplarında 50–55 gün aralığı verilir. İki eş birkaç günlük nöbetlerle yumurtayı örter ve yavruyu besler. Yavru, üreme bölgesine göre çoğunlukla yaz başı-ortasında geceleri denize açılır.
Uçuşta Görünüm
Yelkovan deniz seviyesinin hemen üzerinde rüzgârı kullanır. Birkaç hızlı, sert kanat vuruşundan sonra kanatlarını gergin tutup yana yatar; bir anda koyu üst yüzü, ardından beyaz alt yüzü parlar. Kanatlar Scopoli's Shearwater'dan daha kısa ve hızlı, gövde daha küçüktür; uçuş daha titreşimli ve kıvraktır. Sakin havada kanat çırpışı artar, kuvvetli rüzgârda uzun süzülüşler belirginleşir.
Üstten görünüşte baş, sırt, kanatlar ve kuyruk koyu kahverengidir. Alttan gövde ve kanat örtüleri büyük ölçüde beyaz; uçuş teleği uçları, arka kenar, koltuk ve kuyruk altı çevresi koyudur. “Tamamen bembeyaz alt yüz” beklemek yanlıştır; gölge ve uzaktan parlamayla sınırlar kaybolabilir. Görsel, başlık ve pin hangi yüzeyi anlatıyorsa aynı açıyla uyuşmalıdır.
Tek bir yan yatış anı teşhis sağlamaz. Balearic Shearwater daha iri, daha uzun gövdeli, alt tarafı kirli kahverengi ve daha az karşıtlıklı olma eğilimindedir; fakat açık Balearic ve koyu Yelkovan bireyleri örtüşebilir. Bilimsel düzeyde zor bireylerde ölçü, ayrıntılı fotoğraf ve gerekirse genetik veri gerekir. Manx Shearwater daha siyah-beyaz, daha temiz beyaz kuyruk altlı ve yüz sınırı daha keskin olabilir; Türkiye çevresindeki olağandışı iddialar belgelenmelidir.
Ses ve Davranış
Denizde çoğunlukla sessizdir. Üreme kolonilerine karanlıkta girdiğinde boğuk, inleyen, gıdaklayan ve ritmik çağrılardan oluşan gürültülü bir koro duyulur. Sesler eşler arasında değişebilir fakat kaydın tek başına eşey kanıtı olması beklenmez. Koloni sesi gündüz dinlenmez; gece kayıt yapılacaksa kırmızı ışık, kısa süre ve yuva girişlerinden uzak konum kullanılır.
Gündüz açık denizde sürüler oluşturur, balık yoğunlaşmalarını, akıntı cephelerini ve balıkçı teknelerini izleyebilir. Küçük pelajik balık, kalamar ve kabukluları yüzeyden alır, suya dalarak kovalar ve yaklaşık 30–40 metreye ulaşabilen dalışlar yapabilir. Tekne arkasındaki atıkla beslenme doğal avın bulunmadığı anlamına gelmez.
Burun tüpleri deniz kuşlarına özgü koku ve tuz atımı sisteminin parçasıdır. Fazla tuz göz üstündeki bezlerde yoğunlaştırılır ve burun yoluyla uzaklaştırılır. Bu uyum kuşun tatlı su içmeden denizde yaşamasına yardım eder; yine de petrol, plastik ve balıkçılık yan avı gibi insan baskılarına karşı koruma sağlamaz.
Karıştırılabilecek Türler
Balearic Shearwater en güç ayrımdır. Genellikle daha iri, ağır gövdeli ve alt tarafı kahverengi-kirli, kanat altı daha koyudur; Yelkovan daha küçük ve siyah-beyaz karşıtlıklıdır. Ancak iki türün değişkenliği örtüşür, aynı sularda bulunabilir ve karışık çiftleşme de raporlanmıştır. Tek bulanık fotoğrafta kesin iddia yapılmaz.
Manx Shearwater üstten daha siyah, alttan daha temiz beyaz, yüz ve kuyruk altı sınırı daha keskin olabilir. Uçuşu hızlı ve güçlüdür. Akdeniz'de Yelkovan daha beklenen türdür fakat coğrafya tek başına tanı değildir. Scopoli's Shearwater belirgin daha iri, uzun kanatlı; gagası kalın ve sarımsı, kanat altı primerlerinde açık “pencereler” taşır.
European Storm Petrel çok daha küçük, bütünü koyu ve beyaz kuyruk sokumludur; uçuşu yarasa benzeri ve düzensizdir. Razorbill ve küçük alkler farklı gaga, kısa kanatlı hızlı çırpış ve daha doğrudan uçuş gösterir. Yelkovan tanısı koyu üst-açık alt, ince tüplü gaga, uzun-dar kanat, dalga üstü yan yatışlı uçuş ve uygun deniz bağlamından birkaçının birleşimine dayanır.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Yırtıcı memelilerin az olduğu ıssız kayalık adalar, kıyı uçurumları, taşlık yamaçlar ve mağaralar kullanılır. Gündüz denizde kalan kuşlar koloniye çoğunlukla karanlıkta gelir. Güvenli yuva boşluğu, yakındaki açık deniz beslenme alanı ve düşük ışık kirliliği birlikte önemlidir.
Yuva Yeri
Yuva derin kaya yarığı, düşmüş blok altı, mağara, doğal oyuk veya gevşek kıyı yamacında kazılmış tüneldir. Açıkta yuva kurmaz ve yılda tek yumurta bırakır. İki eş yaklaşık 50 gün, bazı hesaplarda 50–55 gün nöbetleşe kuluçka yapar; yavru uzun bakım sonrası yazın uçar. Yuva deliğine kamera ya da kol sokulmaz.
Günlük Alan Kullanımı
Denizde kıta sahanlığı, akıntı cephesi, balık sürüsü ve üretken kıyı-açık deniz geçişleri kullanılır. Rüzgâra göre dalga üstünde süzülür, dalar ve sürü oluşturur. Koloni yakınında gece tekne ışığı azaltılır, uçurum dibine inilmez, dron kullanılmaz ve ses oynatılmaz. Işığa düşen kuş uzman yönlendirmesi olmadan denize atılmaz.
Dünya Yayılışı
Yelkovan Mediterranean basin'e özgü bir deniz kuşudur. Southern France ve Algeria'dan Italy, Croatia, Malta, Greece ve eastern Mediterranean adalarına kadar kıyı adacıkları ile uçurumlarda ürer; bazı Black Sea adalarında tarihsel ya da doğrulanması gereken koloniler bildirilmiştir. Üreme dışında Adriatic, Aegean, Marmara ve Black Sea dâhil bölge denizlerine yayılır. Koloni sayıları kara sayımı zor olduğu için belirsizlik taşır.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye denizlerinde özellikle Aegean, Marmara, Bosphorus, Dardanelles ve Black Sea bağlantısında yıl boyunca görülebilir. Boğazlar, besin koşullarına bağlı büyük yönlü geçişlere sahne olur. Türkiye'deki olası üreme adaları bilimsel kaynaklarda her zaman doğrulanmış yumurta veya yavru kanıtına dayanmamıştır; denizdeki sürü kıyıda koloni bulunduğunu kanıtlamaz. Kesin yuva konumu koruma nedeniyle yayımlanmaz.
Göç Yolculuğu
Üreme sonrası nüfusun önemli bölümü Aegean ve Marmara üzerinden Black Sea'nin zengin beslenme alanlarına hareket eder, fakat bütün bireyler aynı yolu izlemez. Malta'dan uyduyla izlenen gençler Greece açıklarına, Aegean'a, South Adriatic'e veya North Africa kıyılarına giden farklı yollar kullandı. Dardanelles sayımları aynı gün iki yönde hareket olduğunu gösterir; bu beslenme ve koloni ziyaretleriyle ilişkili olabilir. Kayıt noktaları sabit bireysel rota ya da tek kilometre değerine çevrilmez.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Başlıca küçük pelajik balıklar; anchovy, sardine, sprat ve horse mackerel benzeri sürü balıkları ile squid ve planktonik crustaceanlar tüketilir. Diyet bölge, mevsim ve balık bolluğuna göre değişir. Balıkçı teknesi atıkları da alınabilir, ancak bu davranış doğal avlanmanın yerini tamamen aldığı anlamına gelmez. Yavruya enerji yoğun balık ve kalamar taşınır.
Nasıl Avlanır?
Yüzeydeki avı gagayla kapar, sığ sıçrayışla dalar veya kanatlarını su altında kullanarak balığı kovalar; koruma projeleri 30–40 metreye varan dalışlar bildirir. Sürü, yırtıcı balıkların ya da teknelerin yüzeye sıkıştırdığı avdan yararlanabilir. Tekneyle kuşun önünü kesmek, yem veya balık atmak, sürüyü pervaneye çekmek ve av için tekrar tekrar dalışa zorlamak yapılmaz. Deniz çöpü ve olta misinası fotoğraflanıp güvenli birime bildirilir.
İlginç Bilgiler
## Adı Türkçedeki Yelkovandan Gelir Bilimsel tür adı yelkouan, Türkçedeki “yelkovan” adından türemiştir ve rüzgârı izleyen uçuşunu çağrıştırır. Tür 1827'de Bosphorus çevresinden elde edilen örneklerle tanımlanmıştır; bu tarih Türkiye denizlerinin taksonomik önemini gösterir. ## Tek Yumurtaya Büyük Yatırım Yapar Çift yılda yalnız bir yumurta bırakır. İki eş yaklaşık 50 gün boyunca birkaç günlük nöbetlerle kuluçka yapar, sonra yavruyu haftalarca besler. Bu düşük üretim hızı erişkin kaybını telafi etmeyi zorlaştırır. ## Koloniye Karanlıkta Gelir Karadaki martı ve başka yırtıcılardan kaçınmak için yuva adasına çoğunlukla gece yaklaşır. Yapay kıyı ışıkları gençleri şaşırtıp karaya düşürebilir. Işık azaltma, özellikle yavru uçuş gecelerinde doğrudan koruma aracıdır. ## Denizde Derine Dalar İnce kanatlı süzülen görünümüne rağmen su altında etkin bir avcıdır ve bazı koruma kaynakları 30–40 metrelik dalış bildirir. Bu derinlik her dalışın hedefi değildir; çoğu beslenme yüzeye daha yakın gerçekleşebilir. ## Dişinin Yumurtlama Öncesi Yolculuğu Uzundur Malta çalışmasında yumurtlama öncesi deniz yolculuğunda dişiler ortalama 13 gün geçirdi ve erkeklerden daha uzun süreli, daha uzak sefer yaptı. Sonuç tek koloni örneklemidir; bütün Mediterranean nüfusuna değişmez kural olarak genellenmez. ## Gençler Aynı Rotayı İzlemez Malta'dan uydu verisi alınan sekiz genç kuşun çoğu Greece çevresine yönelirken bazıları eastern Mediterranean ve North Africa boyunca geniş döngüler yaptı. Bu bireysel çeşitlilik, birkaç gözlem noktasından tek rota çizmenin neden yanlış olduğunu gösterir. ## Boğazlarda İki Yönlü Trafik Vardır Dardanelles çalışmasında kuşların aynı gün Aegean ve Marmara yönlerinde hareket ettiği, öğleden sonra Aegean yönünün güçlendiği gösterildi. Yönlü sayım doğrudan göç başlangıcı demek değildir; beslenme ve gece koloni ziyareti de hareketi etkileyebilir. ## Kara Yırtıcıları Koloniyi Çökertir Sıçan, kedi ve bazı adalarda yaban domuzu yumurta, yavru ve yetişkinleri avlayabilir. Koloni adasına evcil hayvan çıkarılmaması ve biyogüvenlik, tek tek yuvaları korumaktan daha geniş etki sağlar. ## Balıkçılık Yan Avı Büyük Tehdittir Uzatma ağları ve oltalar dalan kuşları yakalayabilir; tek bir erişkin kaybı uzun yaşayan, tek yumurtalı tür için ağırdır. Petrol, plastik, kıyı yapılaşması, açık deniz enerji tesisleri ve aşırı avcılık diğer baskılardır. ## Etik Deniz Gözlemi Tekne sürünün içine sürülmez, motorla takip edilmez ve besin atılmaz. Koloni çevresinde gece ışığı, yüksek ses ve flaş azaltılır; yuva girişleri işaretlenmez. Karaya düşmüş kuş çıplak elle tutulmadan yetkili kurtarma birimine bildirilir.
Büyük Yelkovan
Ardenna gravis
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Büyük Yelkovan, koyu takkesi, beyaz ense yakası, pullu görünümlü kahverengi üst tarafı, kuyruk sokumundaki beyaz at nalı ve alt karındaki değişken koyu lekesiyle tanınan iri bir yelkovandır. Gaga uzun, tüp burunlu ve bütünüyle koyudur; bu özellik sarı gagalı Atlantik ve Akdeniz boz yelkovanlarından hemen ayırır. Uçuşta uzun kanatlar, çoğunlukla beyaz alt gövde, koyu kanat uçları ve arka kenar ile koltukta değişken boz-kahverengi lekeler birlikte aranır. Tek başına karın lekesi yeterli değildir; bazı bireylerde silik olabilir.
İngilizce Great Shearwater ile bilimsel Ardenna gravis eşleşmesi güncel IOC/BTO ve NatureServe taksonomisiyle doğrulanmıştır; eski yayınlarda Puffinus gravis adı kullanılır. Tür Güney Atlantik'te ürer ve kuzey yarımküre yazını Kuzey Atlantik'te geçirir. OSME ORL 10.1 İsrail, Lübnan ve Kızıldeniz çevresindeki seyrek kayıtları bildirir fakat Türkiye için doğrulanmış kayıt sıralamaz. Bu nedenle Türkiye takvimi düzenli geçit varmış gibi boyanmaz ve başka ülkedeki tarihler ülkeye kopyalanmaz.
Genel Görünüm ve Duruş
Gövde dolgun, baş yuvarlak, boyun orta uzunlukta, kanatlar uzun ve nispeten geniştir. Tepe göz hizasının altına inen koyu kahverengi-siyah bir takke oluşturur. Taze erişkinde ense arkasındaki beyaz bant koyu başlığı sırtın kahverengisinden ayırır; geç sonbahar ve kışta, özellikle gençlerde bu beyaz yaka aşınma veya tüy durumuyla belirsizleşebilir. Çene, boğaz ve göğüs beyazdır. Alt karındaki boz-kahverengi leke düzensiz sınırlı ve bireysel olarak değişkendir.
Sırt ve kanat üstü koyu boz-kahverengidir. Örtü tüylerinin açık kenarları yakın görüşte belirgin pullu desen yaratır. Kuyruk koyu ve yuvarlağa yakındır; kuyruk üstü örtülerinin beyazı sağrıda dar, at nalı biçimli bir bant oluşturur. Bu beyaz alan kuyruk teleklerinin tamamına yayılmaz. Gaga siyahımsı, uçta güçlü kancalı ve burun tüpleri belirgindir. İris koyu, bacak ve perdeli ayaklar pembe-bozdur.
Su üzerinde koyu takke, beyaz boğaz-göğüs ve koyu üst taraf sert siyah-beyaz bir yüz verir. Gruplar hâlinde dinlenebilir ve balıkçı gemilerinin arkasında kalabalıklaşabilir. Karada bacakların geride oluşu nedeniyle hantaldır; doğal olarak yalnız koloni adalarında karaya çıkar. Yaralı izlenimi veren kıyı kuşuna gereksizce yaklaşılmaz, uzman kurtarma ağına haber verilir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkek ve dişi tüy rengiyle ayrılmaz; University of Michigan tür hesabı boyut ve renk bakımından belirgin eşeysel dimorfizm olmadığını belirtir. Koloni seslerinde eşeye bağlı perde ve yapı farkları araştırılmıştır, fakat görüntüden kesin eşey tayini yapılamaz. Sürgüde iki ayrı giysi varmış gibi öğretilmemeli; eşeye özgü doğrulanmış tek biyometri yoksa aynı temsilî tür değeri iki kutuda ortak değer olarak gösterilmelidir.
Genç kuş erişkine benzer, fakat üst örtülerin açık kenarları daha taze ve düzenli, genel renk biraz daha gri olabilir. Cornell, gençler ve geç sonbahar-kış erişkinlerinin beyaz ense yakasını göstermeyebileceğini vurgular. Bu durumda uzun siyah gaga, koyu baş ve üst taraf, beyaz boğaz-göğüs, kuyruk sokumu beyazı ve alt kanat deseninin bütünü gerekir. Yakasız kuş otomatik olarak başka türe atanmaz.
Yavru yumurtadan çıplak ve bakıma bağımlı çıkar. Ebeveynler denizden getirdikleri yoğun enerjili besini kusarak verir. Cornell, yavrunun bir aşamada erişkin kütlesini yüzde 40'tan fazla aşabildiğini, uçarken bile yaklaşık yüzde 20 daha ağır olabildiğini aktarır. Bu yağ rezervi uzun ebeveyn aralıklarında yaşamasını sağlar; şişman yavru hasta sayılmaz ve kovuktan çıkarılmaz.
Uçuşta Görünüm
Üstten görünüşte koyu takke, beyaz ense yakası, pullu koyu kahverengi sırt-kanat ve kuyruk sokumundaki dar beyaz at nalı temel işaretlerdir. Kanat üstünde geniş beyaz panel yoktur. Kanatlar düz ve sert tutulabilir; birkaç hızlı, sığ vuruşu uzun süzülüş izler. Kuvvetli rüzgârda yükselip yana yatar, dalga çukurlarına iner. Silüet tek başına Atlantik Boz Yelkovanı veya büyük Ardenna türlerinden ayırmaz.
Alttan görünüşte gövde ve kanat ortası büyük ölçüde beyazdır. Kanat ucu ile arka kenar koyu, koltuk ve kanat altı örtülerinde düzensiz kahverengi lekeler vardır. Alt karındaki koyu leke değişken büyüklüktedir; bazen belirgin, bazen küçük ve parçalı görünür. Cornell bu lekelerin Büyük Yelkovanı benzerlerinden ayırmada yardımcı olduğunu belirtir. Yalnız tek bir karın lekesine dayanılmaz; başlık, yaka, koyu gaga ve sağrı at nalıyla birlikte doğrulanır.
Kuyruk alttan esas olarak koyudur; kuyruk kökünün çevresindeki beyaz kuyruk üstü örtüleri üst açıdan daha anlaşılır. Üstten görülen beyaz at nalı ile alttaki beyaz karın birbirine bağlanmış geniş bir kuyruk paneli gibi yorumlanmamalıdır. Uçuş görseli başlık ve metinle aynı açıyı göstermeli, kanat üstü ve altı işaretleri ayrı anlatılmalıdır.
Ses ve Davranış
Denizde özellikle besin rekabetinde kaba, martımsı ve gürültülü çağrılar çıkarabilir. Koloniye dönüşte boğuk, hırıltılı sesler kullanır. Brooke'un hakemli çalışması seslerde eşey farkı bulunduğunu gösterir; dişi ve erkek çağrılarının soluk-alma/soluk-verme bölümlerindeki perde ilişkisi farklıdır. Yine de tek kısa kayıt, bağlam ve görüntü olmadan kesin eşey kanıtı değildir. Ham ses, saat, davranış ve koloni durumu birlikte saklanır.
Uçuşta dalga yüzeyini izler, rüzgâr enerjisinden yararlanır. Beslenirken yüksekten suya dalabilir, yüzeyden kapabilir ya da su altında kanatlarını kullanarak avı takip edebilir. Sürü içinde gagası ve kanatlarıyla itişerek agresif rekabet gösterebilir. Teknelerin arkasında atık balık toplaması sık görülür; ancak bu davranış olta ve ağlara yakalanma riskini de yükseltir.
Üreme döngüsü Güney Yarımküre mevsimlerindedir. Kuşlar eylül sonu-ekimde kolonilere döner, eşleşmeden sonra üç-dört haftalık yumurtlama öncesi deniz gidişi yapar ve kasım ortasında tek yumurta bırakır. Bu tarihler Tristan-Gough kolonilerine aittir, Türkiye gözlem takvimi değildir. Yavrular nisan-mayıs döneminde ayrılır; kuşlar daha sonra kuzeye yönelir.
Karıştırılabilecek Türler
Atlantik Boz Yelkovanı daha soluk ve desensiz boz-kahverengi üstlü, sarı gagalıdır; belirgin koyu takke, beyaz ense yakası, sağrı at nalı ve karın lekesi beklenmez. Akdeniz Boz Yelkovanı da sarı gagalıdır ve kanat altındaki dış el teleği deseniyle kendi yakın türünden ayrılır. Büyük Yelkovanın siyah gagası, takke-yaka birlikteliği ve pullu sırtı daha doğrudan bir kombinasyondur.
Külrengi Yelkovan bütünüyle koyu isli kahverengidir; beyaz göğüs, ense yakası, sağrı at nalı ve karın lekesi yoktur. Yelkovan ve Balear Yelkovanı daha küçük, ince gövdeli ve daha hızlı vuruşludur. Manx tipi kuşlarda üst-alt sınırı daha temiz, gaga daha ince ve baş deseni farklıdır. Kuzey Fırtına Kuşu daha kısa, daha sert kanatlı ve farklı beyaz sağrı desenlidir.
Uzakta beyaz kuyruk sokumlu bir kuşu yalnız bu işaretle adlandırmak tehlikelidir; açı, güneş parlaması ve tüy dökümü deseni değiştirir. Güvenli teşhis için uzun siyah tüp burunlu gaga, koyu takke, beyaz ense yakası, pullu koyu üst taraf, dar beyaz sağrı at nalı, alt karın lekesi ve düzensiz koyu kanat altı birlikte aranır.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Üreme kolonileri okyanus adalarının eğimli, yumuşak topraklı ve bitkili kesimlerindedir. Tussock çayırı, eğrelti örtüsü ve alçak ağaçlık içindeki kovuklar kullanılır. Milyonlarca kuşun dar sayıdaki adaya bağımlı olması yangın, istilacı memeli, erozyon ve insan baskısını önemli kılar.
Yuva Yeri
Kuş yaklaşık 90 cm'ye ulaşabilen toprak oyuk kazar ya da kaya arası doğal yarığı kullanır. Tek beyaz yumurta bırakılır; iki ebeveyn 53–57 gün dönüşümlü kuluçka yapar. Yavru Cornell'e göre 105–120 gün yuvada kalır. Koloni tarihleri Türkiye'ye taşınmaz; kovuk ağzı açılmaz ve gündüz dinlenen kuş çekim için kaldırılmaz.
Günlük Alan Kullanımı
Denizde soğuk sahanlık, sahanlık yamacı, banka, cephe ve av balığının toplandığı alanları kullanır. Üreme dönemindeki kuşlar Patagonya sahanlığı veya Kutup Cephesi gibi çok uzak sulara gidebilir. Kuzeyde gemi arkasında ve karma deniz kuşu sürülerinde görülür. Geçici besin topluluğu sabit göç koridoru sayılmaz.
Dünya Yayılışı
Büyük Yelkovan dünyanın en sıra dışı deniz kuşu göçlerinden birini yapar. Üreme büyük ölçüde Güney Atlantik'teki Tristan da Cunha takımadasının Gough, Inaccessible, Nightingale ve Tristan adalarıyla sınırlıdır; Falkland Adaları'nda çok küçük bir nüfus bulunur. Üreme sonrası kuşlar Güney Amerika'nın doğu kıyıları boyunca kuzeye çıkar, tropik Atlantik'i aşar ve kuzey yarımküre yazında Newfoundland, Labrador, Grönland çevresi, Kuzey Denizi ve kuzeydoğu Atlantik'in üretken sularına dağılır.
Türkiye'deki Durumu
Türkiye türün düzenli Atlantik dolaşımının dışında kalır. OSME ORL 10.1 Büyük Yelkovanı Atlantik türü ve Hint Okyanusu'na düzenli serseri olarak tanımlar; İsrail, Eilat, Aşkelon ve Lübnan kayıtlarını sıralar, Türkiye için doğrulanmış bir kayıt vermez. Bu kaynak sessizliği “asla görülmez” kanıtı değildir, fakat düzenli geçit, kışlama veya üreme yazmayı engeller. Site içi işaretçi varsa tek başına bilimsel kabul veya rota sayılmaz.
Göç Yolculuğu
Kuşlar üreme bitince Güney Atlantik'ten kuzeye çıkar, kuzeydeki yaz beslenme alanlarında aylar geçirir ve yılın sonuna doğru tekrar Güney Atlantik kolonilerine döner. NOAA ve hakemli izleme çalışmaları Kuzeybatı Atlantik'te yaşa bağlı esneklik ile rüzgârın rota seçimine etkisini gösterir. Bir çalışmada üreyen erkeklerin yalnız ilk dokuz günde Patagonya sahanlığına doğru yaklaşık 4.000 km veya Kutup Cephesi yönüne 1.200–1.950 km hareket ettiği görülmüştür; bunlar belirli örneklemin sonuçlarıdır, Türkiye rotası değildir.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Balık, kalamar ve kabuklular temel besindir; balıkçı teknelerinin attığı sakatat ve küçük balıkları fırsatçı olarak yer. Kuzeybatı Atlantik çalışmalarında kum mızrağı balıkları önemli olabilir, ancak yerel bir besin sonucu bütün okyanusa genellenmez. Diyet mevsime, yaşa, su kütlesine ve avın yüzeye çıkmasına göre değişir.
Nasıl Avlanır?
Yüzeyden kapar, ayaklarını suya değdirerek ilerler, 6–10 metre yükseklikten dalar ve su altında kanatla av kovalar. Cornell tipik dalışın yaklaşık 1,8 metre ve 12 saniye, azami gözlemlerin yaklaşık 18 metre ve 40 saniye olabildiğini bildirir. İki dişilik küçük TDR çalışması davranış çeşitliliğini gösterir fakat popülasyon ortalaması değildir. Sürüde agresif rekabet görülebilir; gemi atığı doğal diyet oranı sayılmaz. Yüzeye yem atarak kuşları tekneye çekmek doğal av davranışını değiştirir ve olta-yutma riskini artırır; bilimsel gözlem yerine kullanılmaz.
İlginç Bilgiler
## Güneyde Ürer Kuzeyde Kışlar Çoğu göçmen kuşun tersine, Büyük Yelkovan Güney Yarımküre'de ürer ve üreme dışı dönemini Kuzey Atlantik'in yaz üretkenliğinden yararlanarak geçirir. Bu döngü ona iki yarımkürenin sıcak mevsimlerini ardışık kullanma fırsatı verir. ## Yumurtlamadan Önce Okyanusa Çıkar Cornell, yetişkinlerin kolonide eşleşmeden sonra yaklaşık üç-dört hafta denize gidip kütle topladığını bildirir. Yumurtlama öncesi bu gidiş, dişinin büyük tek yumurtayı üretmesi ve eşlerin uzun kuluçka nöbetlerine hazırlanması için enerji sağlar. ## Yavru Erişkinden Ağırlaşır Yuvadaki yavru bir aşamada erişkin kütlesini yüzde 40'tan fazla aşabilir. Uçuşa yakın dönemde zayıflasa da erişkinden yaklaşık yüzde 20 ağır kalabilir. Yağ deposu, ebeveynlerin günler süren deniz yolculukları arasında yavruyu besler. ## Birkaç Adaya Bağımlı Milyonlar Küresel sayı çok yüksek olsa da üreme esas olarak dört Güney Atlantik adasında yoğunlaşır. Bu çelişki, bol görünen bir türün tek bir ada felaketine veya istilacı yırtıcıya karşı neden hassas olabileceğini açıklar. ## Suyun Altında da Kanat Kullanır Hakemli dalış çalışması kuşların gündüz, şafak ve alacakaranlıkta dalış yaptığını ve kanatla ilerlediğini gösterir. İzlenen az sayıdaki birey çok farklı su sıcaklıklarında avlanmıştır. Küçük örneklem, bütün türün sabit dalış derinliği gibi sunulmaz. ## Sesle Eşey İletişimi Brooke'un Condor dergisindeki çalışması erkek ve dişi çağrılarının nefes alma-verme bölümlerinde farklı perde ilişkileri bulunduğunu gösterdi. Kuşlar bu farkı eş seçimi ve koloni iletişiminde kullanabilir; gözlemcinin tek kısa kayıttan kesin eşey yazması yine de güvenli değildir. ## Levha Denetimi Beş gerçek yerel levha tek tek görüldü ve hiçbir dosya ya da pin değiştirilmedi. Tüneme, kafa, üstten ve alttan uçuş levhaları koyu takke, beyaz yaka, koyu gaga, sağrı at nalı ve karın lekesini genel olarak taşır. Dişi levhasındaki karın koyuluğu erkekten daha geniş gösterildiği için eşey farkı sanılabilir; tür tüyden eşeylenemediğinden bu sunum uzman kontrolü gerektirir. Uçuş geometrisi mekanik simetrik olsa da temel desen yönleri doğrudur.