kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Çatal Kuyruklu Martı (Xema sabini)
VS
Seçildi Akdeniz Martısı (Ichthyaetus melanocephalus)
Takım Charadriiformes
Familya Martıgiller (Laridae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Açık kanat üstünde birbirinden keskin sınırla ayrılmış kara, ak ve gri üç köşeli desen ile belirgin çatallı kuyruk bir arada türü kesinleştirir. Gaga kısa, kara ve ucu net sarıdır. Üreme kılığında baş kurşuni gri bir başlıkla örtülür ve alt sınırında ince kara bir tasma bulunur; üreme dışında bu başlık dağılıp ensede gri bir gölgeye iner. Genç birey pullu kahverengi üst taraf ve kuyruk ucundaki kara bandla tanınır, ancak üç köşeli kanat deseni yine okunur. Küçük Martı'nın koyu kanat altı ve düz kuyruğu, Karabaş Martı'nın kanat ön kenarındaki ak kaması ve kırmızı gagası bu türde bulunmaz. Eşeyler dıştan aynıdır.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Çatal Kuyruklu Martı (Xema sabini; Sabine’s Gull), küçük bir açık deniz martısıdır. Uçuşta siyah dış kanat, geniş beyaz arka bölüm ve koyu sırt üç belirgin alan oluşturur. Erişkin üreme giysisinde koyu gri baş ve sarı uçlu siyah gaga bu deseni tamamlar.

Genel Görünüm ve Duruş

Gövdesi ince, kanatları uzun ve dardır. Bacaklar siyahtır. Kanat altı ve karın beyazdır; erişkinin beyaz kuyruğu hafif çatallıdır. Kanadın alt yüzü, üst yüzündeki geniş renk bloklarıyla aynı görünmez.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi benzer görünür. Başlığın koyuluğu ya da fotoğraftaki renk canlılığı, tek başına güvenilir eşey tayini sağlamaz.

Genç kuşta sırt gri yerine kahverengidir. Tüylerin açık kenarları pullu bir desen oluşturur. Gaga bütünüyle koyudur ve kuyruk ucunda siyah bant bulunur. Erişkinin beyaz kuyruğuyla genç kuşun siyah uçlu kuyruğu birbirine karıştırılmamalıdır.

Üreme dışı erişkinde başlık parçalanır; baş daha beyaz, ense çevresi koyu lekeli görünür. Sarı uçlu siyah gaga korunur. Üreme giysisindeki kuşta göz çevresi kırmızıdır; üreme dışında bu halka koyulaşır.

Uçuşta Görünüm

Gençlerde de siyah, beyaz ve kahverengi alanlardan oluşan temel kanat düzeni seçilir. Bu nedenle uçan kuşun yalnız baş rengine değil, kanadın geniş renk alanlarına da bakılır.

Ses ve Davranış

Sesi sert ve kazıyıcı, “krrr” gibi duyulan bir çağrıdır. Yuva alanı dışında da bu ses işitilebilir.

Su üzerinde hafifçe asılı kalıp alçalarak yüzeyden besin alabilir. Bu zarif uçuş biçimi bazen bir sumruyu andırır.

Karıştırılabilecek Türler

Küçük Martının (Hydrocoloeus minutus; Little Gull) erişkininde kanat altı koyu gri, bacaklar kırmızıdır. Genç ve ilk kış kuşlarında üst kanatta koyu bir M deseni bulunur; erişkinin koyu kanat altı bu gençlerde yoktur. Yaşa ait işaretler birlikte değerlendirilir.

Kara Ayaklı Martı (Rissa tridactyla; Black-legged Kittiwake) gençken daha çok karışabilir. Üst kanadında koyu bir M deseni, ensesinde siyah kuşak ve kuyruk ucunda siyah bant taşır. Erişkinin gagası sarıdır. Bu özellikler, Çatal Kuyruklu Martının yaşa göre değişen gaga ve kanat deseniyle karşılaştırılır.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Üreme döneminde denize yakın, tatlı su bulunan küçük adaları ve yosunlu, çimenli tundra alanlarını kullanır. Üreme dışında ise çoğunlukla açık denizde yaşar.

Yuva Yeri

Yuva, yere açılmış sığ bir çukurdur; yosun, deniz yosunu veya tüylerle döşenebilir. BTO’nun Avrupa kuşlarına dayanan uzman özetinde tipik olarak iki, gözlenen sınırlar olarak 1–3 yumurta ve 23–25 günlük kuluçka süresi verilir. İki eşey de kuluçkaya katılır. Kanada’nın Nasaruvaalik Adası’nda 2007–2011 boyunca günlük yuva kontrolleriyle yürütülen çalışmada ise kuluçka 20–23 gün sürmüştür. Çalışmadaki 90 yumurta takımının yüzde 60’ı üç yumurtalıdır. Bu yerel örneklem, her yuvada mutlaka iki yumurta bulunmadığını gösterir. Bunlar Türkiye’de ölçülmüş üreme değerleri değildir.

Günlük Alan Kullanımı

Yavrular yuvadan ayrıldıktan sonra ebeveynleri onları yakındaki tatlı veya acı su gölcüklerine götürür. İki erişkin de yavruları besleyip korur. Yuvadan yürüyerek ayrılabilmek, uçmaya başlamakla aynı gelişim aşaması değildir.

Dünya Yayılışı

Arktik kıyılarda parçalı bir üreme yayılışı vardır. Grönland, Svalbard ve Sibirya’dan Çukotka’ya; Alaska ile Kanada’nın kuzeyine uzanan topluluklarda ürer. Kışın başlıca alanları, Güney Amerika’nın batısındaki ve Afrika’nın güneybatısındaki kıyısal ve açık deniz sularıdır. Eski yayınlarda Larus sabini adı kullanılmıştır; burada aynı tür, güncel AviList’e uygun olarak Xema sabini adıyla ele alınır.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye’de çok nadir, olağan yayılışı dışındaki bir konuktur. OSME’nin 2025 bölgesel listesi, Aralık 2021’de Hatay’da görüntülenen kuşu ilk Türkiye kaydı olarak verir ve Türkiye Kuş Kayıt Komitesi bilgisini dayanakları arasında gösterir. Bu tarih, düzenli bir kışlama takvimi veya Türkiye üzerinden geçen göç yolu anlamına gelmez.

Göç Yolculuğu

Kuzeydoğu Grönland’ın Sand Adası’nda 2007’de verici takılan kuşların bir yıllık göçü, 2008’de geri alınan cihazlarla incelenmiştir. Tam yıllık veri veren altı kuşta gidiş-dönüş yolculuğu ortalama yaklaşık 32.000 kilometre bulunmuştur. Konumlar ışık kaydından tahmin edildiği, konaklama ve kışlama alanlarındaki yerel hareketler hesaba katılmadığı için bu bir alt sınır tahminidir. İzlenen kuşlar Atlantik üzerinden Afrika’nın güneybatısındaki Benguela sularına gitmiştir; bu yol Türkiye’deki tek nadir kuşa atanamaz.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Beslenme, mevsime ve kullanılan ortama göre değişir. Kuzey Amerika üreme alanlarına ilişkin uzman anlatımında yaz besinleri arasında böcekler ve sucul böcek larvaları öne çıkar; küçük kabuklular, yumuşakçalar, deniz solucanları ve küçük balıklar da alınır. Kış beslenmesi daha az bilinmektedir; küçük balık ve kabuklular bulunması, bütün toplulukların aynı besin oranına sahip olduğunu göstermez.

Nasıl Avlanır?

Uçuş sırasında çok alçaktan su yüzeyine yaklaşarak avı konmadan kapabilir. Yüzerken yüzeyden toplaması ve sular çekildiğinde çamurlu zeminde yürüyerek besin araması da görülür. Sığ suda kendi çevresinde dönerek avını yüzeye yaklaştırabilir. Göç sırasında küçük kabuklular ve balıklar tüketir. Yüzeydeki küçük avlara erişmesi, beslenmesinin önemli bir parçasıdır.

İlginç Bilgiler

## Eşlerin Ayrı Okyanuslara Yolculuğu Aynı yuvada eş olan kuşların kışın da birlikte kalması gerekmez. Kanada’nın Nasaruvaalik Adası’nda 2008–2012 dönemindeki izleme çalışmasında, 33 erişkine farklı yıllarda toplam 47 ışık kayıt cihazı takılmıştır. Kullanılabilir sonuçlar, bazıları iki kez izlenen 26 bireyin 36 yolculuk kaydına dayanır. Kuşların çoğu Pasifik’e, ikisi Atlantik’e yönelmiştir. Özellikle bir çiftte dişi Pasifik’te, erkek Atlantik’te kışlamış; bu ayrılık iki ardışık yılda görülmüştür. Araştırmacılar aynı ikilinin 2009–2014 arasında altı üreme mevsiminde eş olduğunu da doğrulamıştır. Sonuç, kışın farklı okyanuslara giden kuşların üreme alanında yeniden aynı eşle buluşabildiğini gösterir. Tek bir çiftte gözlenen bu durum, bütün çiftlerin ayrı göç ettiği veya eşlerin her zaman birbirini beklediği anlamına gelmez. ## Yavruda Farklı Büyüme Hızları Büyümek ile uçabilecek kanatlara kavuşmak aynı şey değildir. Kanada’nın Nasaruvaalik Adası’ndaki 2007–2011 üreme araştırmasında, 2010 yılında büyümesi izlenebilen yalnız 12 yavru vardır. Her yavru iki ile beş kez yakalanıp tartılmış, hepsi aynı sıklıkta ölçülememiştir. Genel büyüme eğrisinde vücut kütlesi yaklaşık 16 günlükken erişkin düzeyine ulaşabilmiştir; aynı yaştaki kanat uzunluğu ise erişkininkinin yaklaşık yüzde 55’i kadardır. Araştırmacılar, bu küçük ve eşit izlenmemiş örneklemi genel bir büyüme çizgisi olarak sunmuştur. Bu yüzden erişkin kadar ağırlaşan yavrunun artık uçabildiği sonucu çıkarılamaz.

Akdeniz Martısı

Ichthyaetus melanocephalus

Takım Charadriiformes
Familya Martıgiller (Laridae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Erişkin beyaz kanat ucu ve açık kanat altı; gençte siyah telekler bulunabilir, yaş kontrolü zorunludur.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Akdeniz Martısının erişkini çok açık gri sırtı, beyaz gövdesi ve siyahlık taşımayan beyaz kanat uçlarıyla dikkat çeker. Kalın ve hafif aşağı kıvrık kırmızı gagası, küçük ve orta boy martılar arasında başlıca destekleyici işaretlerdendir. Üreme giysisinde başı siyahtır; genç kuşların kanatları ise daha koyu desenlidir. Bu nedenle erişkinin beyaz kanat ucunu her yaştaki kuşa uygulamayın.

Genel Görünüm ve Duruş

Karabaş Martıdan biraz daha iri ve dolgun görünür. Yakından bakıldığında sırt ile kapalı kanadın üstünde inci grisine çalan açık bir renk seçilir; uzaktan bu alanlar neredeyse beyaz görünebilir. Göğüs, karın ve erişkinin kuyruğu beyazdır. Gaga Karabaş Martınınkinden daha kalın ve güçlü yapılıdır; kırmızı bölümün ucuna yakın koyu bir bant bulunabilir. Kışın baş büyük ölçüde beyazlaşır, gözün çevresinde ve kulak bölgesinde koyu bir alan kalır; ensede gri benekler görülebilir. Böyle bir kış kuşu, siyah yaz başlığını taşımadığı için başka tür sayılmaz.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin erkek ve dişi aynı temel tüy desenini taşır. Üreme başlığı başın üstünü, yüzü ve enseyi genişçe örter. Koyu gözün üstünde ve altında beyaz yarımay biçimli tüy alanları belirgindir; göz çevresindeki çıplak halka kırmızıdır. Gagası yüksek yapılı ve kırmızı, bacakları da kırmızıdır. Gaga ucuna yakın koyu bant, bazı kuşlarda daha sarı görünen uçla birlikte seçilebilir. Kışın başlıktan göz ve kulak çevresinde koyu bir maske kalır; gaganın koyu bandı daha belirgin olabilir. Başlığın genişliğini eşey ayrımı gibi kullanmayın; yaz ve kış görünüşü arasındaki değişim erkeklerde de dişilerde de olur.

Genç kuşun ilk kahverengi giysisi, erişkinin beyaz kanatlı görünüşünden oldukça farklıdır. Taze sırt ve kanat tüylerinin açık kenarları pullu bir desen oluşturur; ilk yıl dış uçuş tüyleri koyudur ve beyaz kuyruğun ucunda koyu bant bulunur. Sonraki tüy yenilenmesinde sırt ve kanadı örten tüyler daha düz, inci grisi bir görünüm kazanır. Yine de dış uçuş tüylerinin uçlarında değişen miktarda siyah kalabilir. Bu ikinci kış deseninin ayrıntıları, halka yaşı bilinen kuşlar üzerinden de belgelenmiştir. Örneğin 2007’de Macaristan’da yavruyken halkalanıp 2008’de Fransa’nın kuzeybatısında fotoğraflanan bir kuş, açık sırtla birlikte kalan koyu kanat ucu işaretlerini taşır. Tek bir birey bütün değişkenliği göstermez; koyu alanın miktarı ve gaga rengi aynı yaş grubunda da değişebilir.

Uçuşta Görünüm

Uçan erişkinde kanadın üstü çok açık, altı da beyaz görünür. Karabaş Martıya göre kanatlar biraz daha kısa ve geniştir. Kuş yere konup kanatlarını kapattığında da beyaz kanat ucu tüyleri kuyruğun üstünde görülebilir. Bu yüzden tanı yalnız havada yapılmaz; kapalı kanattaki uç rengi de işe yarar. Kış kuşunda gözün içinden geçen koyu maske, Karabaş Martının çoğunlukla göz arkasında kalan lekesinden daha geniş bir izlenim verir. Bu işaretleri yaşla birlikte okuyun: ilk yılın koyu kanadını, erişkinin beyaz kanadıyla aynı ölçüte göre değerlendirmek yanlıştır. Kanat yüzeyi, baş deseni ve gaganın yapısı birlikte gözlenmelidir.

Ses ve Davranış

Çağrısı yükselip alçalan, biraz buruk ve genizden gelen bir ses olarak tarif edilir. Uçuşu çeviktir; kanat vuruşları oldukça hızlı olabilir. Suya yakın, seyrek bitkili yerde, çalılıkta veya sazlık çevresinde ürer.

Yuva, yerde biriktirilen bitki parçalarından oluşan çanak biçimindedir. BTO’nun tür derlemesinde tipik yumurta sayısı üç, iki eşin katıldığı kuluçka süresi 23–25 gün olarak verilir. Aynı derlemede yavruların uçuşa geçmesi 35–40 gün, CIESM hesabında 35–45 gün olarak belirtilir. Bu sürelerden yeni bir ortalama çıkarılmaz; yavrunun yuvadan uzaklaşması uçabildiği anlamına gelmez. Kuluçkadaki kuşları veya yürüyen yavruları yakından izlemeye çalışıp koloniyi dağıtmayın; izleme uzaktan yapılmalıdır.

Karıştırılabilecek Türler

Karabaş Martı (Chroicocephalus ridibundus; İngilizce Black-headed Gull), özellikle kışın en sık karıştırılabilecek türdür. Üreme başlığı çikolata kahverengisidir; adı siyah başı çağrıştırsa da bu renk her ışıkta siyah görünmez. Gagası Akdeniz Martısına göre daha ince, kanat uçları siyahtır. Kışın baş beyazlaşır ve gözün arkasında koyu bir leke kalır. Akdeniz Martısını ayırırken yalnız koyu başa bakmak yerine erişkinin beyaz kanat uçları, daha kalın gagası ve kış maskesi birlikte değerlendirilir. İki tür aynı sürüde bulunabileceğinden, komşu bir kuşun işaretini incelenen bireye aktarmayın.

Küçük Martı (Hydrocoloeus minutus; İngilizce Little Gull) daha küçük, ince gagalı ve zarif görünür. Erişkinde kanat uçları yuvarlak, kanat altı koyu gridir; Akdeniz Martısının açık erişkin kanat altından bu özelliğiyle ayrılır. Küçük Martının genç ve ilk kış kuşlarında erişkinin koyu kanat altı henüz bulunmaz. Gençte kanadın üstündeki koyu M biçimli desen ve kuyruk ucundaki koyu bant görülebilir. Yalnız siyah baş veya beyaz kanat ucu iki türü kesin ayırmaz: önce kuşun yaşına uygun işaretler, sonra kanadın hangi yüzünün görüldüğü ve gaga yapısı değerlendirilir.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Üreme için yalnız açık deniz kıyısına bağlı değildir. Suya yakın adacıklar, az bitkili açık zeminler ve güvenle yuvalanılabilen bazı yapay havzalar kullanılabilir. Koloniler başka martılarla karışık olabilir; Karabaş Martı kolonisi içindeki tek bir çift de üreyebilir. Habitatın doğal ya da insan yapımı olması kadar, yuvalama için uygun ve rahatsız edilmeyen bir yer sunması önemlidir.

Yuva Yeri

Yuva genellikle suyun yakınında, yerde veya alçak bitkilerin üzerindedir. Çevreden toplanan bitki parçaları bir çanak oluşturur. Bu yapı açık arazideki bir yuvadır; ağaç kovuğu veya kayalıkta oyulmuş bir yuva gibi anlatılmaz. Üreme sayıları ve süreleri Tanım bölümündeki üreme anlatımında verilmiştir.

Günlük Alan Kullanımı

Birleşik Krallık’taki tür hesabı, kışın kıyılarda görülen kuşların iç kesimlerdeki göl ve su depolarında büyük martı geceleme gruplarına da katılabildiğini anlatır. Üreme kolonileri ise kıyı sulak alanlarında, Karabaş Martıların arasında bulunabilir. Bu bölgesel örnek, beslenme, yuvalama ve geceleme yerlerinin tek bir kıyı parçasından ibaret olmadığını gösterir; Türkiye’deki belirli bir sürünün geceleme yeri bu kaynaktan çıkarılmaz.

Dünya Yayılışı

Üreme alanları büyük ölçüde Avrupa’dadır; Karadeniz çevresi türün temel üreme bölgelerinden biridir. Türkiye’nin iç kesimlerinde de ürer. Üreme dışında Akdeniz ve Karadeniz’de, kuzeybatı Avrupa’nın Atlantik kıyılarında ve kuzeybatı Afrika’da bulunur. Bu geniş kışlama alanı, bütün bireylerin aynı kıyıya gittiğini göstermez.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye’deki üremeye ilişkin somut tarihsel kanıtlar renkli halkalama çalışmalarında bulunur. 2003 cilt tarihini taşıyan, Nisan 2004’te yayımlandığı belirtilen İngilizce rapor, 1997–2002 arasında Konya’daki Bolluk ve Kulu göllerinde yavruların halkalandığını bildirir. Gediz Deltası’nda da 2002’de yavrulara metal halka takıldığı kaydedilmiştir. Bunlar ilgili yer ve yıllardaki üreme kayıtlarıdır; bugünkü koloni büyüklüğü veya bütün Türkiye’nin nüfusu olarak kullanılamaz. Bir halkayı uzaktan okumak için kuşu kovalamak yerine bulunduğu noktadan doğal duruşunu gözlemek gerekir.

Göç Yolculuğu

Üreme sonrasında bazı kuşlar kıyılara ve kışlama alanlarına dağılır. Polonya kolonilerinden 19 kuşun yıl boyu izlendiği araştırmada, Manş Denizi, Kuzey Denizi ve İrlanda Denizi kıyıları gibi farklı kışlama bölgeleri belirlendi. Bir kuş Portekiz kıyısı ile İspanya’nın Malaga çevresini kullandı. Bu Polonya örneklemine ait sonuçlar, Türkiye’deki kuşların aynı yolu izlediğini kanıtlamaz. Tanınan renkli halkalı bir bireyin yeniden görülmesi o kuşun hareketini belgeler; bütün sürünün kökeni tek bireyden çıkarılmaz.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Kara ve su omurgasızları ile küçük balıklardan yararlanır. CIESM tür hesabında yazın böceklerin, kışın ise balık, solucan, böcek, yiyecek artığı ve leş gibi farklı besinlerin kullanıldığı belirtilir. Bu mevsimsel değişim, bütün kolonilerin her gün aynı besini yediği anlamına gelmez. Yalnız “martı” adıyla sürekli balık yiyen bir kuş olarak düşünmek, türün karadaki beslenmesini gözden kaçırır.

Nasıl Avlanır?

Karada omurgasız arayabilir; su yüzeyindeki besinleri de alır. Naturalis’in tür hesabı, balık yakalarken ön gövdesini suya eğme veya yüzeyden kısa dalış yapma davranışlarını anlatır. Bunlar derine dalıp uzun süre su altında kovalayan bir kuşun avlanışıyla aynı değildir. Bir kuşun su üstünde yüzmesi, o anda mutlaka balık yakaladığı anlamına gelmez; dinlenme ile beslenme ayrılmalıdır. Yerde arama ve su yüzeyinden alma, bulunduğu ortamdaki kullanılabilir besinlere göre birlikte görülebilir.

İlginç Bilgiler

## İlginç Bilgiler İtalya’nın Kuzey Adriyatik kıyısında 2016–2017 ve 2022’de izlenen 20 Akdeniz Martısı, tarım alanlarıyla birlikte iç suları ve açık denizi kullanmıştır. 2026’da yayımlanan çalışmada yavru bakımı sırasında denize yönelik geziler artmış, daha küçük dalgalar ve orta kuvvette rüzgâr da deniz kullanımına eşlik etmiştir. Bunlar o İtalya örnekleminin alan kullanım sonuçlarıdır. Araştırmacıların daha besleyici deniz avının yavrulara yararlı olabileceği açıklaması, bu çalışmada her avın ölçüldüğü anlamına gelmez. Almanya’nın Hamburg kentinde 2021 ve 2022’de yapılan, 2025’te yayımlanan bir çalışmada Akdeniz Martıları bir binanın geniş düz çatısında yuvalanmıştır. Verici takılan kuşların başka kolonileri ziyaret ettiği de görülmüştür. Bu ziyaretler olası üreme alanlarını araştırma davranışıyla ilişkilendirilir; ziyaret edilen her yerde yeni bir başarılı yuva kurulduğu anlamına gelmez. Çalışma, türün doğal adacıkların dışında insan yapımı alanları da kullanabildiğine dair belirli bir yer ve döneme ait kanıt sağlar. Polonya’daki üreme kolonilerinde yakalanan 19 kuşun yıl boyunca izlenmesi, kışlama ve üreme dönemlerinde farklı habitatların kullanıldığını göstermiştir. 2024’te çevrimiçi, 2025 dergi cildinde yayımlanan araştırmada kuşlar Polonya, Çekya ve Almanya’daki başka üreme alanlarına da yönelmiştir. Yazarlar hangi habitatın kullanıldığını, hangisinin tercih edildiğiyle aynı saymaz: tercih için çevrede ne kadar habitatın bulunabildiği de karşılaştırılmalıdır. Bu ayrım, izleme haritasını doğru okumak için önemlidir. Karadeniz ve kuzeydoğu Akdeniz programlarını inceleyen 2003 raporunda, halka bildirimlerinin çoğunu az sayıda düzenli okuyucu yapmıştır. Bu nedenle çok kayıt gelen kıyı yalnız kuşların kullanımını değil, gözlem çabasını da yansıtır. Aynı halkalı kuşun yeniden görülmesi yeni birey sayılmaz.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...