Hızlı Tanı

Külrengi Yelkovan, açık denizde yaşayan, baştan kuyruğa koyu kahverengi görünen iri bir yelkovandır. Uzun, dar ve sivri kanatları; dolgun gövdesi; küçük ve yuvarlak başı; kısa kuyruğu ile ince, koyu renkli gagası birlikte değerlendirilir. En yararlı işaret, kuş yana döndüğünde kanat altında beliren gümüşümsü açıklıktır. Bu açık alan kanadın iç bölümünde yoğunlaşır; gövde altı koyu kalır. Dolayısıyla beyaz karınlı yelkovanlardaki siyah-beyaz karşıtlık oluşmaz.

Tüyler tazeyken kuş koyu çikolata kahverengisi, güneş ve tuz etkisiyle aşındığında daha soluk kahverengi ya da kül rengi görünebilir. Işığın geliş açısı kanat altındaki gümüşümsü alanı güçlendirebilir veya neredeyse görünmez kılabilir. Bu nedenle tek karede yalnız renk üzerinden tanı konmaz. Kanat biçimi, gövde oranı, uçuş ritmi ve mümkünse kanadın altını gösteren birden fazla fotoğraf birlikte incelenir.

Türkiye denizlerinde çok seyrek karşılaşılan bir tür olduğundan önce daha olası yelkovanlar, karabataklar ve koyu renkli genç martılar dışlanmalıdır. Uzaktan görülen koyu bir deniz kuşuna yalnız “gümüş parladı” izlenimiyle tür adı verilmez. Görüntü yetersizse kayıt koyu renkli yelkovan düzeyinde bırakılmalıdır. Bu yaklaşım, seyrek bir tür için yanlış kesinlik üretmekten daha güvenilirdir.

Genel Görünüm ve Duruş

Külrengi Yelkovanın gövdesi güçlü, kanatları gövdeye göre çok uzun ve dardır. Baş küçük, boyun kısa, kuyruk ise kısa ve hafif yuvarlaktır. Gaga ince, koyu ve ucunda belirgin bir kanca taşır; üstündeki tüp biçimli burun açıklıkları yelkovanların ortak yapısıdır. Göz koyu baş üzerinde çoğu zaman güç seçilir. Ayaklar koyu renkli ve perdelidir; kuş karada dik yürümeye uygun değildir.

Deniz yüzeyinde dinlenirken gövdesi suya alçak oturur. Karabatak gibi uzun boyunlu ve uzun kuyruklu görünmez. Uçarken kanatlarını çoğu zaman düz ya da hafif geriye açılı tutar. Rüzgârlı havada dalga sırtlarını izleyen uzun süzülüşler yapar; birkaç sert kanat vuruşundan sonra yeniden süzülür. Sakin havada daha sık kanat çırpar. Uçuş biçimi ağır bir martıdan daha hızlı ve deniz yüzeyine daha bağlıdır.

Üst taraf genel olarak tekdüze koyu kahverengidir. Baş, sırt, kanat üstü, kuyruk sokumu ve kuyruk arasında güçlü renk sınırları yoktur. Alt tarafta da göğüs ve karın koyudur. Kanat altı örtüleri ise tüy aşınması ve ışığa bağlı olarak açık gri ya da gümüşümsü görünür; uçuş telekleri daha koyu kaldığı için kanadın ortasında belli belirsiz bir açıklık oluşur. Bu alan her bireyde ve her açıdan aynı güçte değildir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi dış görünüş bakımından güvenilir biçimde ayrılamaz. Boyut ve ağırlık değerleri geniş ölçüde örtüşür; denizde görülen bir kuşun eşeyi tüy rengi ya da gövde büyüklüğüyle belirlenemez. Gençler genel desen bakımından erişkinlere benzer. Tüyleri daha taze olduğunda telek kenarları biraz daha düzenli, renkleri daha koyu ve eşit olabilir. Erişkinlerde aşınma arttıkça üst taraf soluklaşabilir ve kanat altındaki açıklık daha belirgin görünebilir. Bu farklar kesin yaş tayini sağlamaz.

Tür Güney Yarımküre’de, okyanusa yakın adalar ve burunlardaki kolonilerde ürer. Eşler toprak içine uzun bir oyuk kazar veya uygun doğal boşlukları kullanır. Oyuğun sonundaki yuva odası az miktarda ot ve tüy ile döşenebilir. Dişi tek, büyük ve beyaz yumurta bırakır. Her iki eş kuluçkaya katılır; doğrulanmış kaynaklarda kuluçka 53–56 gün, yavrunun yuvada kalma süresi 86–106 gün olarak verilir. Yavrular uzun gelişim döneminde geceleri gelen ebeveynlerce beslenir.

Türkiye’de görülen bir Külrengi Yelkovan göç veya dolaşma dönemindeki deniz kuşudur; ülkede yuva yaptığına ilişkin doğrulanmış bir nüfus bulunmaz. Üreme kolonilerinde oyuklara yaklaşmak, gece güçlü ışık kullanmak ya da kuşları girişte beklemek erişkinleri ve yavruları rahatsız edebilir. Türkiye’de ise kuşu tekneyle yakından izlemek veya uçuş çizgisini kesmek yerine güvenli mesafeden gözlem yapılmalıdır.

Uçuşta Görünüm

Uçuş, türün tanınmasında tünemiş görünüşten daha önemlidir. Külrengi Yelkovan dalga yüzeyine yakın ilerlerken uzun ve dar kanatlarıyla birkaç hızlı, sert vuruş yapar; ardından rüzgârı kullanarak uzun süre süzülür. Kuvvetli rüzgârda yükselip yana yatarak tekrar dalga çukuruna iner. Kuş yana döndüğünde gümüşümsü kanat altı bir an parlar, fakat gövde altı koyu kalmaya devam eder.

Üstten bakıldığında baştan kuyruğa tekdüze isli kahverengi bir kuş görünür. Belirgin açık kuyruk sokumu, beyaz sırt alanı veya açık kanat şeridi yoktur. Alttan görünüşte göğüs ve karın yine koyudur; kanat altı örtülerinin daha açık olması kanadın iç bölümünde yumuşak bir gümüş renk etkisi yaratır. Bu açıklık, Boz Yelkovan veya Yelkovandaki geniş beyaz alt tarafla karıştırılmamalıdır.

Kanat altı görülmeyen uzak bir kuşta yalnız koyu renk ve uzun kanat yeterli değildir. Gövdenin dolgunluğu, kuyruğun kısalığı, kanadın sivriliği ve uçuş ritmi de kaydedilmelidir. Deniz yüzeyindeki kuşun yön değiştirmesi beklenebilir; onu daha iyi görüntülemek için tekneyle kovalamak etik değildir.

Ses ve Davranış

Açık denizde çoğunlukla sessizdir. Beslenen sürülerde zaman zaman burundan gelen kaba ya da inlemeyi andıran sesler duyulabilir. Üreme kolonilerinde ise geceleri çok daha seslidir; oyukların çevresinde gırtlaktan, kedi sesini andıran ve uzaktan tuhaf bir uğultu gibi gelen çağrılar çıkarır. Türkiye’de görülen bir kuşta ses kaydı beklenmez; tanı öncelikle görünüş ve uçuş davranışına dayanır.

Balık, kalamar, kril ve başka deniz omurgasızlarıyla beslenir. Avını su yüzeyinden alabilir, havadan suya dalabilir veya su altında kanatlarını kullanarak aktif biçimde kovalayabilir. Cornell kaynaklarında olağan dalışların çoğunun 40 metreden sığ olduğu, bazı bireylerin yaklaşık 67 metreye kadar indiğinin kaydedildiği belirtilir. Balık sürülerinin, deniz memelilerinin veya balıkçı teknelerinin çevresinde yoğunlaşabilir; ancak tekneden atılan yiyecek doğal beslenme davranışını değiştirebilir.

Üreme alanları ile okyanusların kuzey kesimlerindeki beslenme alanları arasında çok uzun göçler yapar. İzleme çalışmaları Yeni Zelanda’da üreyen bazı bireylerin Pasifik boyunca geniş döngüler çizdiğini göstermiştir. Bu sonuç bütün bireylerin aynı rotayı izlediği anlamına gelmez. Türkiye’deki tek bir kayıt noktasından kuşun hangi koloniden geldiği veya hangi ülkeye gideceği çıkarılamaz.

Karıştırılabilecek Türler

1. Yelkovan: Daha küçük ve daha çevik görünür. Alt tarafı belirgin biçimde beyazdır; kanat altındaki koyuluk daha düzenli bir siyah-beyaz desen oluşturur. Külrengi Yelkovanda gövde altı koyu kalır.

2. Boz Yelkovan: Daha açık kahverengi üst tarafı, beyaz gövde altı ve daha kalın, açık renkli gagasıyla ayrılır. Kanatları genişçe görünür; Külrengi Yelkovanın baştan kuyruğa koyu görünüşünü taşımaz.

3. Büyük Yelkovan: Alt tarafı büyük ölçüde beyazdır; başında koyu başlık, karın bölgesinde koyu leke ve kuyruk sokumunda açık renkli alan görülür. Bu çok parçalı desen Külrengi Yelkovanın tekdüze koyu yapısından farklıdır.

4. Balear Yelkovanı: Daha küçük, daha kısa kanatlı ve alt tarafı kirli beyaz ile kahverengi arasında değişen bir yelkovandır. Uzakta koyu görünebilir. Boyut, gövde oranı ve alt tarafın gerçekten bütünüyle koyu olup olmadığı dikkatle kontrol edilmelidir.

5. Kısa Kuyruklu Yelkovan: Külrengi Yelkovana çok benzer ve bazı bölgelerde ayrım güçtür. Genellikle daha kısa gagalı, daha yuvarlak başlı ve kanat altı daha koyu görünür. Türkiye için olağan bir tür değildir; tek veya zayıf fotoğrafla kesin adlandırılmamalıdır.

6. Karabataklar: Daha uzun boyun, daha uzun kuyruk ve daha geniş kanat gösterir. Kanat çırpışları farklıdır ve yelkovanlara özgü dalga yüzeyini biçen uzun süzülüşleri sergilemezler.

7. Koyu renkli genç martılar: Kanatları daha geniş, kuyrukları ve baş-gaga oranları farklıdır. Martı uçuşu daha esnek kanat vuruşları taşır; Külrengi Yelkovanın dar, sert kanatlı deniz uçuşu görülmez.

Hızlı Tanı

Atlantik Boz Yelkovanı iri, ağır gövdeli, uzun kanatlı ve sarı gagalı bir açık deniz kuşudur. Üst tarafı tekdüze boz-kahverengi, alt tarafı beyazdır; baştaki boz-kahverengi renk yanak ve boyun kenarlarına yumuşak biçimde dağılır. En güçlü ilk izlenim, kalın sarı gaga, geniş ve hafif kambur tutulan kanatlar, sakin süzülüş ve belirgin fakat desensiz üst taraftır. Kanat altında beyaz orta alan koyu ön ve arka kenarla çevrilir; dış el telekleri koyudur. Akdeniz'de çok benzeyen Akdeniz Boz Yelkovanından ayrım için özellikle kanat altındaki dış el teleklerinin diplerine bakılır: Atlantik Boz Yelkovanında beyaz “dil” yoktur ya da çok kısadır, dolayısıyla koyu kanat ucu daha kesintisiz görünür.

Türkçe adın İngilizce Cory's Shearwater ve bilimsel Calonectris borealis ile eşleşmesi AviList/Avibase ve OSME'nin güncel, ayrılmış takson uygulamasıyla doğrulanmıştır. Türkiye için OSME, Ocak 2021'de Milleyha, Hatay'da görüntülenmiş bir bireyi bildirir. Tek kayıt, düzenli göç, kışlama veya üreme kanıtı değildir; bu nedenle sayfadaki Türkiye takvimi bir Atlantik göç takvimi gibi sunulmaz.

Genel Görünüm ve Duruş

Gövde bir martıdan daha derin göğüslü, baş yuvarlak, boyun orta uzunluktadır. Gaga iri, yüksek tabanlı ve soluk sarıdan altın sarısına değişen renktedir; uçta siyaha yakın koyu kanca bulunur. Tüp biçimli burun delikleri gaganın üstündedir ve fırtına kuşlarına özgü tuz atımı ile koku alma sisteminin parçasıdır. İris koyu, göz çevresi çoğunlukla belirgin halkasızdır. Bacak ve perdeli ayaklar pembe-et rengidir; denizde yüzerken ayaklar geride, karada ise gövdenin arkasında kalır.

Tepe, ense, sırt, omuzlar ve kanat üstü boz-kahverengidir. Taze tüyde örtülerin daha açık kenarları ince pullu bir doku verebilir, aşınmış kuş daha düz ve koyu görünür. Çene, boğazın ortası, göğüs, karın ve kuyruk altı beyazdır; başın koyu rengi beyaz boğaza sert bir başlık sınırıyla değil, lekeli ve bulanık geçişle iner. Kuyruk koyu, orta uzunlukta ve hafif yuvarlaktır. Dinlenirken kanatlar kuyruğa yaklaşır; çok uzun çatallı ya da geniş yelpaze kuyruk beklenmez.

Denizde çoğu kez kanatlarını yay biçiminde tutarak dalga yüzeyine yakın süzülür. Kuvvetli rüzgârda dalga oyuklarına iner, sonra yükselir; sakin havada daha düzenli ve ağır kanat vuruşları kullanır. Su üzerinde gövde dolgun, baş ve gaga öne çıkmış görünür. Tekneden tanıda boyu tek başına ölçmeye çalışmak yanıltıcıdır; gaga kalınlığı, kanat biçimi, uçuş temposu, alt kanat ve yakın türlerin aynı karedeki oranları birlikte değerlendirilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi tüy renkleriyle güvenilir biçimde ayrılamaz. Erkekler ortalamada biraz daha iri ve daha kalın gagalı olabilir; ancak tek kuşun fotoğrafındaki açı, uzaklık ve bireysel değişkenlik bu farkı örter. Sayfadaki erkek-dişi karşılaştırması, iki farklı giysi varmış gibi kesin eşey tayini yaptırmamalıdır. Doğrulanmış eşeye özgü tek biyometri değeri bulunmadığı için ortak, doğrudan tür değerleri iki kutuda da açıkça ortak değer olarak gösterilir.

Genç kuşlar ilk deniz döneminde erişkine çok benzer. Yeni tüylerde üst örtülerin açık kenarları daha düzenli ve pullu, kanat ve kuyruk telekleri daha eş aşınmış olabilir. Gaga rengi yaşla ve ışıkla değişebilir; soluk gaga tek başına gençlik ölçütü değildir. İlk sonbahardaki bireyde taze telekler temiz kenarlı görünürken erişkinde kademeli tüy değişimi uçuş silüetini düzensizleştirebilir. Yaş tayini ancak tüy kuşakları ve ayrıntılı fotoğraflarla yapılmalıdır.

Üreme kolonilerinde tek yumurta kaya kovuğu, mağara, çatlak ya da kazılmış oyuk içindeki çok basit yuvaya bırakılır. BirdLife, yumurtlamayı çoğunlukla mayıs ortası-sonu; çıkışı temmuz sonu ve yuvadan ayrılışı ekim olarak özetler. Audubon'un geniş Cory grubuna ilişkin hesabında iki eşeyin kuluçkaya katıldığı, kuluçkanın 52–56 gün ve yuva döneminin yaklaşık 90 gün olduğu belirtilir; Oiseaux tür hesabı uçuş gelişimini 90–93 gün verir. Bunlar Atlantik kolonilerinin biyolojisidir, Türkiye'de üreme iddiası değildir. Kolonide gece flaşı, yüksek sesli kayıt ve kovuk ağzına yaklaşma yapılmaz.

Uçuşta Görünüm

Üstten görünüşte bütün üst yüzey boz-kahverengidir: sırt, sağrı, kuyruk ve kanat örtüleri geniş beyaz paneller oluşturmaz. Uçuş telekleri örtülerden biraz daha koyu olabilir; açık tüy kenarları ancak yakında ince bir pullanma yaratır. Kanatlar uzun, geniş tabanlı ve uçlara doğru daralır; kuş çoğu zaman kanadı hafif yay biçiminde tutar. Üst yüzeyde büyük beyaz kanat bandı Atlantik Boz Yelkovanı için doğru bir işaret değildir.

Alttan görünüş ayrım için daha değerlidir. Gövde ve kanat altının merkezi beyaz, ön kenar, arka kenar ve uç koyudur. Cory ile Akdeniz Boz Yelkovanı ayrımında dış el teleklerinin iç ağlarındaki beyazın uzanışı incelenir. Hakemli ve uzman tanı çalışmaları, borealis'te dış el teleklerine giren beyaz dilin yok ya da çok kısa; diomedea'da ise dış teleklerin diplerine daha fazla uzanarak koyu ucu parçalayan kama biçimli beyaz olduğunu gösterir. Görüntü kanat altını yeterli çözünürlükte göstermiyorsa iki takson arasında kesin karar verilmez.

Kuyruk alttan da esas olarak koyu görünür; geniş beyaz kuyruk ve yalnız koyu uç biçimi beklenmez. Rüzgâr ve kanat bükülmesi koyu kenarın kalınlığını değiştirir. Bu nedenle tek karedeki koyu uç miktarı kesin teşhis değildir. Sarı-kalın gaga, ağır yapı, uzun süzülüş, üst yüzeyin desensiz boz-kahverengisi ve doğru açıda çekilmiş dış el teleği deseni birlikte aranır. Kanat üstü ile kanat altı işaretleri birbirine taşınmaz.

Ses ve Davranış

Denizde çoğunlukla sessizdir; kolonide özellikle karanlıkta gırtlaktan gelen, inişli çıkışlı ve insan sesini andıran boğuk diziler duyulur. Eşeylerin ses perdesi farklı olabilir; ancak yazıyla verilen hece taklidi, kayıt karşılaştırmasının yerini tutmaz. Koloni dışındaki tek bir ses başka fırtına kuşlarıyla karışabilir. Ham kayıt, tarih, saat, rüzgâr ve davranış notuyla saklanmalı; ses çalma üreme kovuğu yakınında kullanılmamalıdır.

Beslenirken yüzeyden balık veya kalamar alır, kısa dalışlar ve suya sığ atlayışlar yapar; BirdLife dalışların 15 metreye erişebildiğini bildirir. Balık sürüleri, yunuslar, orkinoslar ve avı yüzeye sıkıştıran başka yırtıcılar çevresinde toplanabilir. Balıkçı teknelerinin arkasında ıskarta ve artıkları izler. Bu fırsatçı davranış kuşu olta ve ağlara yaklaştırdığı için aynı zamanda yakalanma riski yaratır. Tekne çevresinde beslenme bütün bireylerin doğal diyetini temsil eden bir örneklem sayılmaz.

Kolonilere güçlü bağlılık gösterir; yetişkinler yıllarca aynı ada ve yuva çevresine dönebilir. Üreme dışı dönemde Atlantik boyunca çok geniş hareket eder. İzleme çalışmaları aynı koloniden kuşların farklı okyanus bölgelerini seçebildiğini, aynı bireyin yıllar arasında görece tutarlı bir strateji sürdürebildiğini göstermiştir. Bu esneklik, her kuşa tek ve sabit ülke dizisi çizmenin neden yanlış olduğunu açıklar.

Aynı koloniden kuşlar farklı kışlama bölgeleri seçebilir; çok yıllı izleme bireysel rotaların yıllar boyunca tutarlı olabildiğini göstermiştir.

Karıştırılabilecek Türler

Akdeniz Boz Yelkovanı en zor benzeridir. Genel renk ve sarı gaga neredeyse aynıdır. Atlantik türü ortalamada daha iri ve ağır yapılı, gagası daha güçlüdür; fakat örtüşme vardır. En değerli ayrım iyi aydınlatılmış kanat altındaki dış el telekleridir: Atlantik türünde koyu uç daha bütün, beyaz dil yok ya da kısa; Akdeniz türünde beyaz, dış teleklerin diplerine daha belirgin kama gibi uzanır. Küçük lekeler, tüy değişimi ve melezlik olasılığı nedeniyle birden çok telek ve bütün kuş değerlendirilmelidir.

Büyük Yelkovan benzer büyüklüktedir fakat daha desenlidir: koyu başlığı daha belirgin, sırtında daha güçlü karşıtlık, kuyruk sokumu ve yanlarda farklı koyu işaretler, kanat altında çapraz koyu bant bulunabilir; gagası sarı değil koyudur. Yelkovan ve Balear Yelkovanı daha küçük, daha hızlı kanat vuruşlu ve ince gagalıdır. Açık renkli Kama Kuyruklu Yelkovan uzun kama kuyruk ve daha ince, koyu gagayla ayrılır.

Uzak martılar, Sümsük ve fırtına kuşları da kısa bakışta yanıltabilir. Martılar dirsekli kanat, farklı gaga-bacak oranı ve daha etkin kanat vuruşu gösterir; erişkin Sümsük sivri gaga, bembeyaz gövde ve siyah kanat ucuna sahiptir. Güvenli tanı için sarı kancalı tüp burunlu gaga, boz-kahverengi desensiz üst taraf, beyaz alt gövde, koyu kenarlı kanat altı, ağır süzülüş ve dış el teleği deseni birlikte doğrulanır.