Tür Karşılaştırma Ekranı
Kuşların fiziksel özelliklerini, seslerini, habitatlarını ve tanımlarını yan yana karşılaştırmak için iki tür seçin.
Külrengi Yelkovan
Ardenna grisea
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Külrengi Yelkovan, gövde altı da koyu olan, uzun ve dar kanatlı bir deniz kuşudur. Kanadın altını gösterdiğinde gümüşümsü bir açıklık seçilebilir; göğüs ve karın beyazlaşmaz. Koyu gövdeyle daha açık kanat altının birlikteliği, beyaz karınlı yelkovanlardan ayrılmasında önemlidir.
Külrengi Yelkovan, Sooty Shearwater ve Ardenna grisea aynı türdür. Eski yayınlardaki Puffinus griseus, bu kuşun önceki cins adıdır. İncelenen AviList v2025b alt tür ayırmaz. Kısa Kuyruklu Yelkovan (Ardenna tenuirostris) ise ayrı bir türdür.
Genel Görünüm ve Duruş
Genel rengi kurum kahverengisinden koyu griye değişir. Baş, kanadın en dış uçuş tüylerinin üstü ve kuyruk daha koyu olabilir. Sırtın omuzlara yakın tüyleri pullu görünebilir. Çene ve boğazın üst bölümü hafifçe açılsa da göğüsten başlayan alt tarafın tamamı beyaz bir alan oluşturmaz; üst tarafın daha soluk bir karşılığı gibi görünür.
Küçük, yuvarlak başı ve kısa kuyruğuna karşılık gövdesi dolgun görünür. Uzun ve ince gaganın ucu belirgin kancalıdır; üstte tüp biçimli burun açıklıkları vardır. Bu yapı, suya yakın uçarken uzaktan görülen dar kanatlı silüeti tamamlar.
Tüyler aşınma ve güneşte solmayla açılabilir.
Yeni Zelanda uzman hesabında ayaklar koyu gri anlatılır. Uçuşta kuyruk ucunun gerisine çok az taşarlar. Ayaklar gövdenin altında kaldığında ya da kuş uzaktayken arka uç olduğundan daha kısa görünebilir. Ayaklarla kuyruk arasındaki ilişki, benzer Kısa Kuyruklu Yelkovanla karşılaştırırken yardımcıdır.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkek ve dişi aynı tüy görünüşündedir. Gençler de genel desen bakımından erişkinlere benzer; ayrı bir beyaz karınlı gençlik giysisi bulunmaz. Deniz üzerindeki gözlemde yalnız kahverenginin koyuluğuna bakarak erkek, dişi veya kesin yaş etiketi verilmez.
Uçuşta Görünüm
Denize yakın uçarken sert kanat vuruşlarını uzun süzülüşlerle birleştirir. Rüzgâr güçlendiğinde denizin üzerinde daha yüksek yaylar çizebilir, bunları hızlı kanat vuruşları izleyebilir.
Kanat altının gövdeye yakın koyu bölümünden sonra küçük örtü tüylerinde açık kahverengi, gri ve değişen miktarda beyaz görülür. Uzun uçuş tüyleri daha koyudur. Böylece açıklık, kanadın tamamını beyazlatan tekdüze bir yüzey değil, koyu uçuş tüyleriyle çevrelenen daha açık bir bölgedir. Her kuşta aynı keskinlikte beyaz bir leke beklemek doğru değildir.
Ses ve Davranış
Denizde genellikle sessizdir. Yeni Zelanda üreme kolonilerinde ise özellikle geceleri yüksek, ritmik çağrılar duyulur. Oyukta veya yüzeyde duran iki kuş karşılıklı seslenebilir. Gündüz oyuktan daha yumuşak sesler de gelebilir.
Yeni Zelanda’nın Snares Adaları’nda 1968–1969 sezonunda izlenen on yuvada, 32 kuluçka nöbetinin ortalaması yaklaşık 9,4 gündü. Erkek ve dişinin nöbetleri benzer uzunluktaydı; değişimler gece yapılıyordu. Bu süre yumurtanın toplam gelişim süresi değildir: bir eşin oyukta kaldığı bölümün uzunluğudur. Diğeri bu sırada denizdeyken, yumurtanın başında uzun süre aynı kuş bulunabilir. Yeni Zelanda’nın Snares Adaları’nda 1969’da her gün tartılarak izlenen dokuz yavru, ilk beş gününde neredeyse her gece besin alıyordu. Büyüdükçe besinsiz geçen aralar uzadı. Bu küçük örneklem, ebeveynin her gün yuvada bulunmamasının hemen bakımın bittiği anlamına gelmediğini gösterir; araştırmacıların izlediği yavrulardaki gelişim örüntüsüdür.
Yeni Zelanda’da yuva, toprak oyuğunun sonundaki yaprak döküntüsüyle döşenmiş odadır. Tek beyaz yumurta bırakılır; kuluçkayı ve yavru bakımını iki eş paylaşır. Kuluçka 53–56 gün, yavrunun yuvada kalışı 86–106 gün sürer. Uzman hesap, uçup ayrılan yavrunun o aşamada bağımsızlaştığını bildirir. Bunlar Yeni Zelanda üreme anlatımının süreleridir. Koloni zemini oyuklarla dolu olabileceğinden girişlerin üzerinde yürünmemelidir.
Karıştırılabilecek Türler
Yelkovan adıyla bilinen yelkouan biçiminin (Puffinus yelkouan yelkouan; eski dar kapsamıyla Yelkouan Shearwater) üstü koyu gri, altı beyazdır; bazı kuşlarda kanadın gövdeye birleştiği yerde ve kuyruk altında koyu işaretler bulunabilir. İncelenen AviList v2025b yelkouan ile Balear biçimini Mediterranean Shearwater altında birleştirir. Buradaki karşılaştırma beyaz alt taraflı yelkouan alt türü içindir; bütün geniş türün tek görünüşü değildir.
Boz Yelkovanda (Calonectris diomedea; Scopoli’s Shearwater) sarımsı gaga, daha açık kahverengi baş ve beyaz gövde altı farklıdır. İyi bir alt kanat görünüşünde en dış uçuş tüylerinin diplerindeki beyazlık da görülebilir. Ancak Boz Yelkovanı Külrengi Yelkovandan ayırmak için asıl yararlı fark, beyaz gövde altıyla sarı gaganın birlikteliğidir. Külrengi Yelkovanın koyu göğüs ve karnı bu görünüşü vermez.
Büyük Yelkovanda (Ardenna gravis; Great Shearwater) koyu başlık, beyaz boyun yanları ve kuyruk dibindeki dar beyaz bant dikkat çeker. Gövde altı çoğunlukla beyaz, karınla kanat altı değişen kahverengi lekeli olabilir. Gençlerde ve sonbahar sonu-kış erişkinlerinde beyaz boyun halkası daha az belirgindir. Bu yüzden halka eksikliği tek başına Külrengi Yelkovan demek değildir; alttaki geniş beyaz alanlar da incelenir.
Kısa Kuyruklu Yelkovan (Ardenna tenuirostris; Short-tailed Shearwater) benzer koyu renktedir; başı ve gagası görece daha küçüktür. Baş ve gaga oranları, mümkünse kuş farklı açılara döndüğünde birlikte incelenir.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Güney Yarımküre’de ada ve kıyı burunlarının otlu veya ağaçlı yamaçlarında yuvalanır. Açık denizde ise akıntıların avları yoğunlaştırdığı alanları kullanır. Karadaki koyu bir oyukla denizdeki besin alanı birbirinden uzaktır; türün yaşamı yalnız kıyıda görülen sürüyle sınırlı değildir.
Yuva Yeri
Yeni Zelanda’nın Snares Adaları’ndaki eski saha araştırmasında, tünellerin ağaç köklerinden kaçınmak için kıvrılabildiği gözlendi. Bu nedenle yalnız dış girişe bakıldığında içerideki yuva odasının yeri ve biçimi anlaşılmaz. Bir orman zemininin altında, görünenden daha karmaşık tüneller bulunabilir.
Günlük Alan Kullanımı
Yeni Zelanda kolonilerinde kuşlar akşam denizde toplanır, çoğunlukla güneş battıktan sonra karaya gelir. Sabah ayrılışları gün doğmadan başlar. Oyuk sistemi karmaşıktır: birkaç çift aynı girişten yararlanabilir veya bir sistemin birden çok girişi olabilir. Bu yüzden görünen giriş sayısı doğrudan üreyen çift sayısı değildir.
Dünya Yayılışı
Güneydoğu Avustralya, Yeni Zelanda ve ona bağlı güney adaları ile Güney Amerika’nın en güneyinde ürer. Falkland ve Tristan da Cunha adaları da AviList v2025b listesindeki üreme alanları arasındadır. Üreme dönemi dışında Kuzey Atlantik’te Grönland ve kuzeybatı Avrupa’ya, Kuzey Pasifik’te Alaska Körfezi ve ABD’nin batı kıyılarına kadar ulaşır. Böylece üreme alanları güneyde olsa da yılın başka dönemlerinde kuzey denizlerinde bulunabilir.
Türkiye'deki Durumu
OSME’nin Ağustos 2024 listesi, Türkiye’nin ilk kaydını Ocak 2022’de Hatay Milleyha açıklarından bildirir. Bu tarihli nadir kayıt Türkiye’de üreyen bir topluluk veya düzenli göç koridoru bulunduğunu göstermez. Derlemedeki bilgi, sonraki bütün gözlemlerin sayıldığı güncel bir ülke toplamı değildir. Ege ve Akdeniz için her ay düzenli görülme takvimi de bu tek tarihli kayıttan çıkarılamaz.
Göç Yolculuğu
Yeni Zelanda’nın Whenua Hou ve Mana kolonilerinde 2005’te takılan aygıtlardan 19 kuşun tam yolculuk kaydı elde edildi. Kuşlar Pasifik’te sekize benzeyen geniş döngüler yaptı; Japonya, Alaska veya Kaliforniya çevresindeki üç bölgeden birinde uzun süre kaldı. Üreme dönemi dışındaki hesaplanmış yolun ortalaması 64.037 km idi. Konumlar ışık ölçümlerinden tahmin edildiğinden bu, GPS ile çizilmiş kesin bir rota değildir; Türkiye’deki kuşun kökenini de belirlemez.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Kenn Kaufman’ın Kuzey Amerika için hazırladığı uzman hesabında, Kuzey Pasifik’te küçük balıklar temel besin olarak anlatılır; kril denen karidese benzeyen küçük kabuklular, başka kabuklular, kalamar ve denizanaları da alınır. Kuzey Atlantik için özellikle kril ve balık öne çıkarılır. Aynı deniz kuşu farklı okyanus kesimlerinde farklı avlardan yararlanabilir; bu bölgesel listeler belirli bir yılda ölçülmüş av yüzdeleri değildir.
Nasıl Avlanır?
Avı yüzeyden alabilir veya suya dalıp kanatlarıyla ilerleyerek kovalayabilir. Havadan da denize dalar. Besin yoğun olduğunda başka deniz kuşlarıyla, beslenen balinaların veya balıkçı teknelerinin çevresinde toplanabilir. Besin bulmada kokuya ek olarak görmeden de yararlanır; sürü balıklarını gece de avlayabilir. Suda otururken yüzeydeki veya hemen altındaki avı da gagasıyla alır.
İlginç Bilgiler
## Eşler Ayrı Yolculuk Yapabilir Aynı yuvanın eşleri göçte birlikte kalmak zorunda değildir. Yeni Zelanda’da 2005’te başlatılan Pasifik araştırmasında üç üreyen çiftin her iki eşine de aygıt takılmıştı. Eşler birbirinden bağımsız hareket etti; aynı veya farklı kuzey bölgelerini kullanabildi. Bu gözlem, göç sırasında ayrılmanın sonraki üreme döneminde eş bağının mutlaka bittiği anlamına gelmediğini gösterir. ## Bir Dalış Kaydının Sınırı Yeni Zelanda kolonilerinden 2005–2006’da geri alınan aygıtların 19’u tam yol, 11’i derinlik verisi sağladı. Örneklenen dalışlarda 68,2 metreye ulaşılmıştı. Basınç ölçümleri aralıklı yapıldığından her dalış baştan sona kaydedilmedi. Bu, gözlenen örneklemdeki en derin kayıttır; türün bütün dalışlarının aynı derinlikte olduğunu veya daha derine inemeyeceğini göstermez. ## Yuva Sıcaklığından Sonuç Çıkarmak Yeni Zelanda’nın Rakiura/Stewart çevresindeki dört adada 2024–2025 sezonunda yuva odalarının sıcaklığı kaydedildi; 96 oyuğun verisi analize girdi. Bir alandaki sonuç, diğer alanların verisiyle kurulan modelle tahmin edildi ve yaklaşık yüzde 86 doğru sınıflandı. Ancak son kontrolde, uçmadan önce yuvada bulunan yavru “başarılı” sayılmıştı; bütün yavruların uçuşu doğrudan görülmedi. Sonuç, modelin başarısını anlatır; yuvaların yüzde 86’sından yavru çıktığını söylemez. ## Yer Altındaki Isı Değişimi Aynı 2024–2025 Rakiura araştırmasında oyuk sıcaklıkları dış havaya göre daha az değişiyordu. Başarısız yuvalar da bir anda soğumak yerine, sezon boyunca başarılı yuvalardan giderek biraz daha soğuk kaldı. Bu yavaş fark, yöntemle yumurtadan çıkış anını veya ebeveynin her girişini belirlemeyi güçleştirdi. Araştırmacılar yöntemin benzer ada koşullarında sınanabileceğini, başka tür ve alanlarda ayrıca doğrulama gerektiğini belirtti.
Büyük Yelkovan
Ardenna gravis
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Büyük Yelkovan (Ardenna gravis; Great Shearwater), koyu takkesi, açık ense yakası, pullu kahverengi üst tarafı ve kuyruk kökündeki dar beyaz bantla tanınan iri bir deniz kuşudur. Uzun, ince, ucu kancalı gaga siyahtır. Alt tarafta beyaz zemin üzerindeki kahverengi karın ve kanat lekeleri de tanıya yardım eder.
Genel Görünüm ve Duruş
Yeni Zelanda’nın uzman rehberi, koyu takkenin gözün altına indiğini, sırt ve omuz tüylerindeki açık kenarların pullu görünüm oluşturduğunu belirtir. Koyu kuyrukla beyaz kuyruk kökü birbirinden ayrılır. Göz koyu, bacaklar pembe-gridir; kuyruk beyaz bir yelpaze gibi görünmez.
Sahadaki görünüş uzaklıkla değişir. BirdGuides teşhis rehberinde, güneş alan beyaz boyun yanlarının uzaktan parlayarak kuşu neredeyse beyaz başlı gösterebildiği anlatılır. Aynı uzaklıkta koyu takke ve ince gaga kaybolabilir. Bu nedenle yalnız görülen en parlak alana bakmak yerine, farklı dönüşlerde başın ve gövdenin desenini izlemek gerekir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkek, dişi ve gençte ense beyazlığını kesin bir kimlik kartı gibi kullanmamak gerekir. ABD’nin Massachusetts Körfezi ile Güney Atlantik’teki Gough ve Inaccessible adalarını kapsayan, 2025’te yayımlanmış çalışma; açık enseli gençler ve koyu enseli erişkinler bulmuştur. Beyaz yaka, tek başına erişkinlik veya dişilik kanıtı değildir.
Uçuşta Görünüm
Uçarken kanatlarını gövdeden oldukça düz uzatır. Kanadın gövdeye bağlanan kısmı Atlantik Boz Yelkovanındakinden daha dar, dış bölümü daha ince ve sivrilendir. Kanat vuruşları daha hızlı ve sert görünür. Kuvvetli rüzgârda yükselip yana yatabilir.
Alttan görünüşte kanatların büyük bölümü beyazdır; uçlar ve arka kenar koyudur. Koltuk çevresinde ve kanat altında değişen miktarda kahverengi bulunur. Karın lekesi bazı kuşlarda çok siliktir. Gölgede kaybolan bir lekeyi yok saymak veya her kahverengi lekeli deniz kuşunu bu tür kabul etmek doğru değildir.
Ses ve Davranış
Denizde gruplar halinde dinlenebilir. Balıkçı teknelerine sokulan topluluklarda sesli ve saldırgan besin rekabeti görülebilir; türün denizde her zaman sessiz olduğu söylenemez.
Karıştırılabilecek Türler
Atlantik Boz Yelkovanının (Calonectris borealis; Cory’s Shearwater) kalın, sarı gagası ve soluk kahverengi başı önemli farklardır. Baş ile beyaz boğaz arasındaki geçiş daha yumuşaktır; Büyük Yelkovandaki keskin takke görünümü oluşmaz. Karnı ve kanat altı daha temiz beyazdır. Sakin havada kanatlarını daha gevşek çırpar ve ön kenarı daha kavisli tutar.
Külrengi Yelkovan (Ardenna grisea; Sooty Shearwater) genel olarak koyu kahverengidir. Kanat altında gümüşümsü açık alanlar görünse de Büyük Yelkovanın beyaz göğüs ve karın zeminini taşımaz. Benzer sert kanat vuruşları, bu belirgin gövde rengi farkıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Üreme adalarında uzun otlar, eğreltiler veya alçak ağaçlıklarla örtülü kesimlerdeki toprak oyukları ve kaya yarıkları kullanılır.
Yuva Yeri
Yuva, kazılmış bir toprak oyuğunda veya kaya yarığındadır. Cornell’in tür özetinde tek beyaz yumurta, 53–57 gün kuluçka ve 105–120 gün yuvada gelişim verilir. Bunlar Türkiye’de ölçülmüş süreler değildir. Yuva girişini açmak, içeri ışık tutmak veya kuşu fotoğraf için çıkarmak uygun değildir.
Günlük Alan Kullanımı
Yılın denizde geçen bölümünde açık su kuşudur; kuzey yazında Kuzey Amerika’nın doğusundaki serin kıta sahanlığı ve sahanlık yamacında sıklaşır.
Dünya Yayılışı
Türün üreme merkezleri Güney Atlantik’teki Gough, Inaccessible ve Nightingale adalarıdır; Falkland Adaları’ndaki Kidney Adası’nda da küçük bir koloni vardır. Güncel AviList, denizdeki yayılışı Güney Amerika’nın güneyi ve güney Afrika açıklarından güney Grönland ve kuzeybatı Avrupa’ya kadar verir. Eski çalışmalardaki Puffinus gravis, burada ele alınan Ardenna gravis ile aynı türdür.
Türkiye’deki Durumu
Avibase’in İngilizce Türkiye listesi Büyük Yelkovanı “nadir/rastlantısal” olarak kaydeder. Bu, Türkiye’de düzenli göç geçidi, kışlama alanı veya üreme kolonisi bulunduğu anlamına gelmez. Bu taramada Türkiye için güvenilir bir mevsimlik geçiş takvimi doğrulanmadı; başka Atlantik ülkelerindeki tarihler Türkiye’ye aktarılmaz.
Göç Yolculuğu
Büyük Yelkovan, Güney Yarımküre’deki üremenin ardından Kuzey Atlantik’e göç eder. Yeni Zelanda uzman rehberi, bazı kuşların Pasifik’e de ulaştığını belirtir; Yeni Zelanda’daki kayıtlar seyrek ve tekil kuşlara aittir. Bu sıra dışı kayıtlar, türün ana Atlantik döngüsüyle aynı sıklıkta kullanılan bir Pasifik göç hattı göstermez.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Balık, kalamar, açık deniz ahtapotları ve kabuklularla beslenir. Balıkçı teknelerinden atılan artıklar da yenebilir. Yeni Zelanda uzman hesabı, avın yüzeyden alınabildiğini veya dalarak su altında kovalanabildiğini belirtir. Gemi arkasında toplanan kuşların yediği artıklar, doğal avın bütün yıl içindeki oranını göstermez.
Nasıl Avlanır?
Inaccessible Adası’nda Kasım 2009’da, yumurtlama sonrasındaki ilk beslenme yolculuğuna çıkan dört dişiye derinlik kaydedicisi takılmış; kullanılabilir veri iki kuştan alınmıştır. On günlük kayıtta dalışların yarıdan fazlası 2 metreden sığdır. En derin ve en uzun dalış 18,9 metreye ve 40 saniyeye ulaşmıştır. Bunlar iki bireyin kayıtlarıdır; her kuşun tipik dalış süresi değildir.
İlginç Bilgiler
## Ense Rengi Yaşı Belirlemez Ense renginin sınandığı 2025 çalışması, ABD’nin Massachusetts Körfezi ile Güney Atlantik’teki Gough ve Inaccessible adalarından kuşları ve fotoğrafları bir araya getirmiştir. Açık, ara ve koyu ense sınıfları yaş gruplarını güvenilir biçimde ayırmamıştır. Massachusetts’te açık ense dişilerde daha sık görülürken, Gough açıklarındaki erişkinlerde aynı eşey farkı bulunmamıştır. Tüy aşınması ve eş seçimiyle ilgili açıklamalar, yazarların henüz ayrıca sınanması gerektiğini belirttiği olasılıklardır; bu sonuçlar bir fotoğraftan kesin yaş ya da eşey yazmaya izin vermez. ## Adanın Üreme Takvimi Gough Adası’nda Eylül 2000–Mayıs 2001’de yapılan araştırmada, kuşlar eylül ortasında kolonilere dönmüş; ekim ortasından itibaren yaklaşık bir ay denize açıldıktan sonra yumurtlamıştır. Yavruların büyütülmesi ortalama 108 gün sürmüş ve ayrılış mayıs ortasına kadar tamamlanmıştır. Okunan makale özeti bu süre için örneklem sayısını vermez; sonuç bu ada ve döneme aittir. ## Seyrek Beslenen Yavrunun Gelişimi Yavrunun büyümesi her gün aynı miktarda besin gelmesine bağlı değildir. Gough Adası’nın Eylül 2000–Mayıs 2001 dönemini ele alan çalışmasında, yavruların çoğunlukla 3–4 gün arayla büyük öğünler aldığı bildirilmiştir. Gelişim sırasında vücut kütlesi önce hızla artmış, erişkin kütlesinin yaklaşık bir buçuk katına ulaştıktan sonra uçuş öncesinde azalmıştır. Bu sonuç, başka adalardaki her yavrunun aynı kütleye veya aynı besleme aralığına sahip olduğunu göstermez; okunan özette ilgili yavru sayısı belirtilmez. ## Rüzgâr ve Öğrenme Yorumu Rüzgârla ilişkiyi inceleyen, 2022’de yayımlanmış Atlantik araştırması 71 kuşun uydu izini modellemiştir. Veriler 2006–2019’da Kanada’nın Fundy Körfezi, ABD’nin Maine Körfezi ve Gough–Inaccessible kolonilerinde başlatılan izlemelerden seçilmiştir. Güney yönündeki erken ve geç göçler farklı rüzgâr koşullarıyla karşılaşmıştır. Araştırmacılar erken göçenleri çoğunlukla daha yaşlı, geç göçenleri daha genç saymıştır; güneye izlenenlerden yalnız ikisinin üreyen erişkin olduğu kesin bilinmektedir. Bu nedenle uçuş becerisinin öğrenmeyle geliştiği açıklaması desteklenen bir yorumdur, bütün kuşların yaşı bilinerek yapılmış bir deneyin kesin sonucu değildir.
