Hızlı Tanı

Atlantik Boz Yelkovanı iri, ağır gövdeli, uzun kanatlı ve sarı gagalı bir açık deniz kuşudur. Üst tarafı tekdüze boz-kahverengi, alt tarafı beyazdır; baştaki boz-kahverengi renk yanak ve boyun kenarlarına yumuşak biçimde dağılır. En güçlü ilk izlenim, kalın sarı gaga, geniş ve hafif kambur tutulan kanatlar, sakin süzülüş ve belirgin fakat desensiz üst taraftır. Kanat altında beyaz orta alan koyu ön ve arka kenarla çevrilir; dış el telekleri koyudur. Akdeniz'de çok benzeyen Akdeniz Boz Yelkovanından ayrım için özellikle kanat altındaki dış el teleklerinin diplerine bakılır: Atlantik Boz Yelkovanında beyaz “dil” yoktur ya da çok kısadır, dolayısıyla koyu kanat ucu daha kesintisiz görünür.

Türkçe adın İngilizce Cory's Shearwater ve bilimsel Calonectris borealis ile eşleşmesi AviList/Avibase ve OSME'nin güncel, ayrılmış takson uygulamasıyla doğrulanmıştır. Türkiye için OSME, Ocak 2021'de Milleyha, Hatay'da görüntülenmiş bir bireyi bildirir. Tek kayıt, düzenli göç, kışlama veya üreme kanıtı değildir; bu nedenle sayfadaki Türkiye takvimi bir Atlantik göç takvimi gibi sunulmaz.

Genel Görünüm ve Duruş

Gövde bir martıdan daha derin göğüslü, baş yuvarlak, boyun orta uzunluktadır. Gaga iri, yüksek tabanlı ve soluk sarıdan altın sarısına değişen renktedir; uçta siyaha yakın koyu kanca bulunur. Tüp biçimli burun delikleri gaganın üstündedir ve fırtına kuşlarına özgü tuz atımı ile koku alma sisteminin parçasıdır. İris koyu, göz çevresi çoğunlukla belirgin halkasızdır. Bacak ve perdeli ayaklar pembe-et rengidir; denizde yüzerken ayaklar geride, karada ise gövdenin arkasında kalır.

Tepe, ense, sırt, omuzlar ve kanat üstü boz-kahverengidir. Taze tüyde örtülerin daha açık kenarları ince pullu bir doku verebilir, aşınmış kuş daha düz ve koyu görünür. Çene, boğazın ortası, göğüs, karın ve kuyruk altı beyazdır; başın koyu rengi beyaz boğaza sert bir başlık sınırıyla değil, lekeli ve bulanık geçişle iner. Kuyruk koyu, orta uzunlukta ve hafif yuvarlaktır. Dinlenirken kanatlar kuyruğa yaklaşır; çok uzun çatallı ya da geniş yelpaze kuyruk beklenmez.

Denizde çoğu kez kanatlarını yay biçiminde tutarak dalga yüzeyine yakın süzülür. Kuvvetli rüzgârda dalga oyuklarına iner, sonra yükselir; sakin havada daha düzenli ve ağır kanat vuruşları kullanır. Su üzerinde gövde dolgun, baş ve gaga öne çıkmış görünür. Tekneden tanıda boyu tek başına ölçmeye çalışmak yanıltıcıdır; gaga kalınlığı, kanat biçimi, uçuş temposu, alt kanat ve yakın türlerin aynı karedeki oranları birlikte değerlendirilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi tüy renkleriyle güvenilir biçimde ayrılamaz. Erkekler ortalamada biraz daha iri ve daha kalın gagalı olabilir; ancak tek kuşun fotoğrafındaki açı, uzaklık ve bireysel değişkenlik bu farkı örter. Sayfadaki erkek-dişi karşılaştırması, iki farklı giysi varmış gibi kesin eşey tayini yaptırmamalıdır. Doğrulanmış eşeye özgü tek biyometri değeri bulunmadığı için ortak, doğrudan tür değerleri iki kutuda da açıkça ortak değer olarak gösterilir.

Genç kuşlar ilk deniz döneminde erişkine çok benzer. Yeni tüylerde üst örtülerin açık kenarları daha düzenli ve pullu, kanat ve kuyruk telekleri daha eş aşınmış olabilir. Gaga rengi yaşla ve ışıkla değişebilir; soluk gaga tek başına gençlik ölçütü değildir. İlk sonbahardaki bireyde taze telekler temiz kenarlı görünürken erişkinde kademeli tüy değişimi uçuş silüetini düzensizleştirebilir. Yaş tayini ancak tüy kuşakları ve ayrıntılı fotoğraflarla yapılmalıdır.

Üreme kolonilerinde tek yumurta kaya kovuğu, mağara, çatlak ya da kazılmış oyuk içindeki çok basit yuvaya bırakılır. BirdLife, yumurtlamayı çoğunlukla mayıs ortası-sonu; çıkışı temmuz sonu ve yuvadan ayrılışı ekim olarak özetler. Audubon'un geniş Cory grubuna ilişkin hesabında iki eşeyin kuluçkaya katıldığı, kuluçkanın 52–56 gün ve yuva döneminin yaklaşık 90 gün olduğu belirtilir; Oiseaux tür hesabı uçuş gelişimini 90–93 gün verir. Bunlar Atlantik kolonilerinin biyolojisidir, Türkiye'de üreme iddiası değildir. Kolonide gece flaşı, yüksek sesli kayıt ve kovuk ağzına yaklaşma yapılmaz.

Uçuşta Görünüm

Üstten görünüşte bütün üst yüzey boz-kahverengidir: sırt, sağrı, kuyruk ve kanat örtüleri geniş beyaz paneller oluşturmaz. Uçuş telekleri örtülerden biraz daha koyu olabilir; açık tüy kenarları ancak yakında ince bir pullanma yaratır. Kanatlar uzun, geniş tabanlı ve uçlara doğru daralır; kuş çoğu zaman kanadı hafif yay biçiminde tutar. Üst yüzeyde büyük beyaz kanat bandı Atlantik Boz Yelkovanı için doğru bir işaret değildir.

Alttan görünüş ayrım için daha değerlidir. Gövde ve kanat altının merkezi beyaz, ön kenar, arka kenar ve uç koyudur. Cory ile Akdeniz Boz Yelkovanı ayrımında dış el teleklerinin iç ağlarındaki beyazın uzanışı incelenir. Hakemli ve uzman tanı çalışmaları, borealis'te dış el teleklerine giren beyaz dilin yok ya da çok kısa; diomedea'da ise dış teleklerin diplerine daha fazla uzanarak koyu ucu parçalayan kama biçimli beyaz olduğunu gösterir. Görüntü kanat altını yeterli çözünürlükte göstermiyorsa iki takson arasında kesin karar verilmez.

Kuyruk alttan da esas olarak koyu görünür; geniş beyaz kuyruk ve yalnız koyu uç biçimi beklenmez. Rüzgâr ve kanat bükülmesi koyu kenarın kalınlığını değiştirir. Bu nedenle tek karedeki koyu uç miktarı kesin teşhis değildir. Sarı-kalın gaga, ağır yapı, uzun süzülüş, üst yüzeyin desensiz boz-kahverengisi ve doğru açıda çekilmiş dış el teleği deseni birlikte aranır. Kanat üstü ile kanat altı işaretleri birbirine taşınmaz.

Ses ve Davranış

Denizde çoğunlukla sessizdir; kolonide özellikle karanlıkta gırtlaktan gelen, inişli çıkışlı ve insan sesini andıran boğuk diziler duyulur. Eşeylerin ses perdesi farklı olabilir; ancak yazıyla verilen hece taklidi, kayıt karşılaştırmasının yerini tutmaz. Koloni dışındaki tek bir ses başka fırtına kuşlarıyla karışabilir. Ham kayıt, tarih, saat, rüzgâr ve davranış notuyla saklanmalı; ses çalma üreme kovuğu yakınında kullanılmamalıdır.

Beslenirken yüzeyden balık veya kalamar alır, kısa dalışlar ve suya sığ atlayışlar yapar; BirdLife dalışların 15 metreye erişebildiğini bildirir. Balık sürüleri, yunuslar, orkinoslar ve avı yüzeye sıkıştıran başka yırtıcılar çevresinde toplanabilir. Balıkçı teknelerinin arkasında ıskarta ve artıkları izler. Bu fırsatçı davranış kuşu olta ve ağlara yaklaştırdığı için aynı zamanda yakalanma riski yaratır. Tekne çevresinde beslenme bütün bireylerin doğal diyetini temsil eden bir örneklem sayılmaz.

Kolonilere güçlü bağlılık gösterir; yetişkinler yıllarca aynı ada ve yuva çevresine dönebilir. Üreme dışı dönemde Atlantik boyunca çok geniş hareket eder. İzleme çalışmaları aynı koloniden kuşların farklı okyanus bölgelerini seçebildiğini, aynı bireyin yıllar arasında görece tutarlı bir strateji sürdürebildiğini göstermiştir. Bu esneklik, her kuşa tek ve sabit ülke dizisi çizmenin neden yanlış olduğunu açıklar.

Aynı koloniden kuşlar farklı kışlama bölgeleri seçebilir; çok yıllı izleme bireysel rotaların yıllar boyunca tutarlı olabildiğini göstermiştir.

Karıştırılabilecek Türler

Akdeniz Boz Yelkovanı en zor benzeridir. Genel renk ve sarı gaga neredeyse aynıdır. Atlantik türü ortalamada daha iri ve ağır yapılı, gagası daha güçlüdür; fakat örtüşme vardır. En değerli ayrım iyi aydınlatılmış kanat altındaki dış el telekleridir: Atlantik türünde koyu uç daha bütün, beyaz dil yok ya da kısa; Akdeniz türünde beyaz, dış teleklerin diplerine daha belirgin kama gibi uzanır. Küçük lekeler, tüy değişimi ve melezlik olasılığı nedeniyle birden çok telek ve bütün kuş değerlendirilmelidir.

Büyük Yelkovan benzer büyüklüktedir fakat daha desenlidir: koyu başlığı daha belirgin, sırtında daha güçlü karşıtlık, kuyruk sokumu ve yanlarda farklı koyu işaretler, kanat altında çapraz koyu bant bulunabilir; gagası sarı değil koyudur. Yelkovan ve Balear Yelkovanı daha küçük, daha hızlı kanat vuruşlu ve ince gagalıdır. Açık renkli Kama Kuyruklu Yelkovan uzun kama kuyruk ve daha ince, koyu gagayla ayrılır.

Uzak martılar, Sümsük ve fırtına kuşları da kısa bakışta yanıltabilir. Martılar dirsekli kanat, farklı gaga-bacak oranı ve daha etkin kanat vuruşu gösterir; erişkin Sümsük sivri gaga, bembeyaz gövde ve siyah kanat ucuna sahiptir. Güvenli tanı için sarı kancalı tüp burunlu gaga, boz-kahverengi desensiz üst taraf, beyaz alt gövde, koyu kenarlı kanat altı, ağır süzülüş ve dış el teleği deseni birlikte doğrulanır.

Hızlı Tanı

Yelkovan, deniz yüzeyini biçer gibi alçaktan giden, hızlı kanat vuruşlarını sert yan yatışlı süzülüşlerle birleştiren orta-küçük bir yelkovangildir. Üst taraf koyu kahverengi-siyaha yakın, alt taraf büyük ölçüde beyazdır; ince siyah gaga, tüp biçimli burun delikleri, uzun-dar kanatlar ve kısa kuyruk deniz kuşu silüetini tamamlar. Kanat altı beyazdır fakat kenarlar, uçlar, koltuk ve kuyruk altı çevresinde değişken koyuluk taşır.

Tanıda yalnız siyah üst-beyaz alt karşıtlığına güvenilmez. Manx Shearwater ve özellikle Balearic Shearwater ile yakın benzerlik gösterir. Yelkovan çoğunlukla Balearic'ten daha küçük, daha keskin karşıtlıklı ve alt tarafta daha beyazdır; yine de bazı bireyler örtüşür. Doğru değerlendirme boyut, gövde derinliği, uçuş ritmi, kanat altı sınırı, yüz deseni, kuyruk altı ve coğrafi bağlamın birlikte görülmesini ister.

Genel Görünüm ve Duruş

Gövde iğ biçimli, göğüs dolgun, boyun kısa, baş yuvarlak, gaga ince ve ucunda aşağı kıvrık kanca vardır. Burun delikleri gaganın üst tabanında çift tüp görünümündedir; bu yapı gerçek yelkovangillerin belirleyici anatomisidir. Üst taraf homojen koyu çikolata-kahverengi ya da siyahımsı, alt taraf beyazdır. Koyu başlık göz hizasının altına sarkabilir, yan boyunda gri-kahverengi geçiş oluşur.

Koltuk altı, böğür, kuyruk altı ve kanat altı kenarındaki koyuluk bireyden bireye ve ışığa göre değişir. Beyaz alanın sınırı cetvelle çizilmiş kadar keskin olmayabilir. Ayaklar pembemsi-gri, perdeli ve tarsusun dış yüzünde daha koyudur; uçuşta ayak uçları kuyruğu hafifçe aşabilir. Karada gövdeyi ayaklar üzerinde dik taşıyamaz, sürünür gibi hareket eder; bu nedenle sağlıklı bir kuşun gündüz kıyıda bulunması olağan sayılmaz.

Eşeyler görünüşte aynıdır. Tüyden güvenilir erkek-dişi ayrımı yapılmaz. Kanat açıklığı ve ağırlıkta örneklem farkları olabilir ama tek bireyin fotoğrafından eşey çıkarmak doğru değildir. Genç kuş erişkine çok benzer; taze telek kenarları, tüy aşınması ve ayrıntılı ölçüm uzmanlık gerektirir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi aynı koyu üst-açık alt giysiyi taşır; güvenilir saha kaynakları belirgin eşeysel renk farkı vermez. Yuva nöbeti ve besleme davranışı da tek başına eşeyi göstermez, çünkü iki eş kuluçkayı ve yavru beslemeyi paylaşır. Kesin eşey genellikle moleküler yöntem veya doğrulanmış ölçüm kombinasyonu gerektirir; kullanıcıya renk üzerinden eşey tayini yaptırılmaz.

Genç yuvadan çıktığında erişkine yakın boydadır fakat tüyleri daha taze, kenarları daha düzgün olabilir. Denizde yaş tayini çoğu zaman güvenilir değildir. Gece ışığa çekilerek karaya düşen gençler yorgun veya hareketsiz görünebilir; uçurum kenarından denize fırlatılmaz. Yerel yaban hayatı kurtarma birimine haber verilir ve güçlü ışık azaltılır.

Yuva, denize bakan ıssız ada ve kıyı uçurumlarında kaya yarığı, mağara, taş altı doğal boşluk ya da gevşek zeminde açılmış oyuk içindedir. Geleneksel açık dal yuvası kurmaz; tek yumurta çıplak veya az malzemeli odacığa bırakılır. LIFE PanPuffinus kaynakları kuluçkanın yaklaşık 50 gün sürdüğünü bildirir; başka tür hesaplarında 50–55 gün aralığı verilir. İki eş birkaç günlük nöbetlerle yumurtayı örter ve yavruyu besler. Yavru, üreme bölgesine göre çoğunlukla yaz başı-ortasında geceleri denize açılır.

Uçuşta Görünüm

Yelkovan deniz seviyesinin hemen üzerinde rüzgârı kullanır. Birkaç hızlı, sert kanat vuruşundan sonra kanatlarını gergin tutup yana yatar; bir anda koyu üst yüzü, ardından beyaz alt yüzü parlar. Kanatlar Scopoli's Shearwater'dan daha kısa ve hızlı, gövde daha küçüktür; uçuş daha titreşimli ve kıvraktır. Sakin havada kanat çırpışı artar, kuvvetli rüzgârda uzun süzülüşler belirginleşir.

Üstten görünüşte baş, sırt, kanatlar ve kuyruk koyu kahverengidir. Alttan gövde ve kanat örtüleri büyük ölçüde beyaz; uçuş teleği uçları, arka kenar, koltuk ve kuyruk altı çevresi koyudur. “Tamamen bembeyaz alt yüz” beklemek yanlıştır; gölge ve uzaktan parlamayla sınırlar kaybolabilir. Görsel, başlık ve pin hangi yüzeyi anlatıyorsa aynı açıyla uyuşmalıdır.

Tek bir yan yatış anı teşhis sağlamaz. Balearic Shearwater daha iri, daha uzun gövdeli, alt tarafı kirli kahverengi ve daha az karşıtlıklı olma eğilimindedir; fakat açık Balearic ve koyu Yelkovan bireyleri örtüşebilir. Bilimsel düzeyde zor bireylerde ölçü, ayrıntılı fotoğraf ve gerekirse genetik veri gerekir. Manx Shearwater daha siyah-beyaz, daha temiz beyaz kuyruk altlı ve yüz sınırı daha keskin olabilir; Türkiye çevresindeki olağandışı iddialar belgelenmelidir.

Ses ve Davranış

Denizde çoğunlukla sessizdir. Üreme kolonilerine karanlıkta girdiğinde boğuk, inleyen, gıdaklayan ve ritmik çağrılardan oluşan gürültülü bir koro duyulur. Sesler eşler arasında değişebilir fakat kaydın tek başına eşey kanıtı olması beklenmez. Koloni sesi gündüz dinlenmez; gece kayıt yapılacaksa kırmızı ışık, kısa süre ve yuva girişlerinden uzak konum kullanılır.

Gündüz açık denizde sürüler oluşturur, balık yoğunlaşmalarını, akıntı cephelerini ve balıkçı teknelerini izleyebilir. Küçük pelajik balık, kalamar ve kabukluları yüzeyden alır, suya dalarak kovalar ve yaklaşık 30–40 metreye ulaşabilen dalışlar yapabilir. Tekne arkasındaki atıkla beslenme doğal avın bulunmadığı anlamına gelmez.

Burun tüpleri deniz kuşlarına özgü koku ve tuz atımı sisteminin parçasıdır. Fazla tuz göz üstündeki bezlerde yoğunlaştırılır ve burun yoluyla uzaklaştırılır. Bu uyum kuşun tatlı su içmeden denizde yaşamasına yardım eder; yine de petrol, plastik ve balıkçılık yan avı gibi insan baskılarına karşı koruma sağlamaz.

Karıştırılabilecek Türler

Balearic Shearwater en güç ayrımdır. Genellikle daha iri, ağır gövdeli ve alt tarafı kahverengi-kirli, kanat altı daha koyudur; Yelkovan daha küçük ve siyah-beyaz karşıtlıklıdır. Ancak iki türün değişkenliği örtüşür, aynı sularda bulunabilir ve karışık çiftleşme de raporlanmıştır. Tek bulanık fotoğrafta kesin iddia yapılmaz.

Manx Shearwater üstten daha siyah, alttan daha temiz beyaz, yüz ve kuyruk altı sınırı daha keskin olabilir. Uçuşu hızlı ve güçlüdür. Akdeniz'de Yelkovan daha beklenen türdür fakat coğrafya tek başına tanı değildir. Scopoli's Shearwater belirgin daha iri, uzun kanatlı; gagası kalın ve sarımsı, kanat altı primerlerinde açık “pencereler” taşır.

European Storm Petrel çok daha küçük, bütünü koyu ve beyaz kuyruk sokumludur; uçuşu yarasa benzeri ve düzensizdir. Razorbill ve küçük alkler farklı gaga, kısa kanatlı hızlı çırpış ve daha doğrudan uçuş gösterir. Yelkovan tanısı koyu üst-açık alt, ince tüplü gaga, uzun-dar kanat, dalga üstü yan yatışlı uçuş ve uygun deniz bağlamından birkaçının birleşimine dayanır.