Hızlı Tanı

Atlantik Boz Yelkovanı iri, ağır gövdeli, uzun kanatlı ve sarı gagalı bir açık deniz kuşudur. Üst tarafı tekdüze boz-kahverengi, alt tarafı beyazdır; baştaki boz-kahverengi renk yanak ve boyun kenarlarına yumuşak biçimde dağılır. En güçlü ilk izlenim, kalın sarı gaga, geniş ve hafif kambur tutulan kanatlar, sakin süzülüş ve belirgin fakat desensiz üst taraftır. Kanat altında beyaz orta alan koyu ön ve arka kenarla çevrilir; dış el telekleri koyudur. Akdeniz'de çok benzeyen Akdeniz Boz Yelkovanından ayrım için özellikle kanat altındaki dış el teleklerinin diplerine bakılır: Atlantik Boz Yelkovanında beyaz “dil” yoktur ya da çok kısadır, dolayısıyla koyu kanat ucu daha kesintisiz görünür.

Türkçe adın İngilizce Cory's Shearwater ve bilimsel Calonectris borealis ile eşleşmesi AviList/Avibase ve OSME'nin güncel, ayrılmış takson uygulamasıyla doğrulanmıştır. Türkiye için OSME, Ocak 2021'de Milleyha, Hatay'da görüntülenmiş bir bireyi bildirir. Tek kayıt, düzenli göç, kışlama veya üreme kanıtı değildir; bu nedenle sayfadaki Türkiye takvimi bir Atlantik göç takvimi gibi sunulmaz.

Genel Görünüm ve Duruş

Gövde bir martıdan daha derin göğüslü, baş yuvarlak, boyun orta uzunluktadır. Gaga iri, yüksek tabanlı ve soluk sarıdan altın sarısına değişen renktedir; uçta siyaha yakın koyu kanca bulunur. Tüp biçimli burun delikleri gaganın üstündedir ve fırtına kuşlarına özgü tuz atımı ile koku alma sisteminin parçasıdır. İris koyu, göz çevresi çoğunlukla belirgin halkasızdır. Bacak ve perdeli ayaklar pembe-et rengidir; denizde yüzerken ayaklar geride, karada ise gövdenin arkasında kalır.

Tepe, ense, sırt, omuzlar ve kanat üstü boz-kahverengidir. Taze tüyde örtülerin daha açık kenarları ince pullu bir doku verebilir, aşınmış kuş daha düz ve koyu görünür. Çene, boğazın ortası, göğüs, karın ve kuyruk altı beyazdır; başın koyu rengi beyaz boğaza sert bir başlık sınırıyla değil, lekeli ve bulanık geçişle iner. Kuyruk koyu, orta uzunlukta ve hafif yuvarlaktır. Dinlenirken kanatlar kuyruğa yaklaşır; çok uzun çatallı ya da geniş yelpaze kuyruk beklenmez.

Denizde çoğu kez kanatlarını yay biçiminde tutarak dalga yüzeyine yakın süzülür. Kuvvetli rüzgârda dalga oyuklarına iner, sonra yükselir; sakin havada daha düzenli ve ağır kanat vuruşları kullanır. Su üzerinde gövde dolgun, baş ve gaga öne çıkmış görünür. Tekneden tanıda boyu tek başına ölçmeye çalışmak yanıltıcıdır; gaga kalınlığı, kanat biçimi, uçuş temposu, alt kanat ve yakın türlerin aynı karedeki oranları birlikte değerlendirilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi tüy renkleriyle güvenilir biçimde ayrılamaz. Erkekler ortalamada biraz daha iri ve daha kalın gagalı olabilir; ancak tek kuşun fotoğrafındaki açı, uzaklık ve bireysel değişkenlik bu farkı örter. Sayfadaki erkek-dişi karşılaştırması, iki farklı giysi varmış gibi kesin eşey tayini yaptırmamalıdır. Doğrulanmış eşeye özgü tek biyometri değeri bulunmadığı için ortak, doğrudan tür değerleri iki kutuda da açıkça ortak değer olarak gösterilir.

Genç kuşlar ilk deniz döneminde erişkine çok benzer. Yeni tüylerde üst örtülerin açık kenarları daha düzenli ve pullu, kanat ve kuyruk telekleri daha eş aşınmış olabilir. Gaga rengi yaşla ve ışıkla değişebilir; soluk gaga tek başına gençlik ölçütü değildir. İlk sonbahardaki bireyde taze telekler temiz kenarlı görünürken erişkinde kademeli tüy değişimi uçuş silüetini düzensizleştirebilir. Yaş tayini ancak tüy kuşakları ve ayrıntılı fotoğraflarla yapılmalıdır.

Üreme kolonilerinde tek yumurta kaya kovuğu, mağara, çatlak ya da kazılmış oyuk içindeki çok basit yuvaya bırakılır. BirdLife, yumurtlamayı çoğunlukla mayıs ortası-sonu; çıkışı temmuz sonu ve yuvadan ayrılışı ekim olarak özetler. Audubon'un geniş Cory grubuna ilişkin hesabında iki eşeyin kuluçkaya katıldığı, kuluçkanın 52–56 gün ve yuva döneminin yaklaşık 90 gün olduğu belirtilir; Oiseaux tür hesabı uçuş gelişimini 90–93 gün verir. Bunlar Atlantik kolonilerinin biyolojisidir, Türkiye'de üreme iddiası değildir. Kolonide gece flaşı, yüksek sesli kayıt ve kovuk ağzına yaklaşma yapılmaz.

Uçuşta Görünüm

Üstten görünüşte bütün üst yüzey boz-kahverengidir: sırt, sağrı, kuyruk ve kanat örtüleri geniş beyaz paneller oluşturmaz. Uçuş telekleri örtülerden biraz daha koyu olabilir; açık tüy kenarları ancak yakında ince bir pullanma yaratır. Kanatlar uzun, geniş tabanlı ve uçlara doğru daralır; kuş çoğu zaman kanadı hafif yay biçiminde tutar. Üst yüzeyde büyük beyaz kanat bandı Atlantik Boz Yelkovanı için doğru bir işaret değildir.

Alttan görünüş ayrım için daha değerlidir. Gövde ve kanat altının merkezi beyaz, ön kenar, arka kenar ve uç koyudur. Cory ile Akdeniz Boz Yelkovanı ayrımında dış el teleklerinin iç ağlarındaki beyazın uzanışı incelenir. Hakemli ve uzman tanı çalışmaları, borealis'te dış el teleklerine giren beyaz dilin yok ya da çok kısa; diomedea'da ise dış teleklerin diplerine daha fazla uzanarak koyu ucu parçalayan kama biçimli beyaz olduğunu gösterir. Görüntü kanat altını yeterli çözünürlükte göstermiyorsa iki takson arasında kesin karar verilmez.

Kuyruk alttan da esas olarak koyu görünür; geniş beyaz kuyruk ve yalnız koyu uç biçimi beklenmez. Rüzgâr ve kanat bükülmesi koyu kenarın kalınlığını değiştirir. Bu nedenle tek karedeki koyu uç miktarı kesin teşhis değildir. Sarı-kalın gaga, ağır yapı, uzun süzülüş, üst yüzeyin desensiz boz-kahverengisi ve doğru açıda çekilmiş dış el teleği deseni birlikte aranır. Kanat üstü ile kanat altı işaretleri birbirine taşınmaz.

Ses ve Davranış

Denizde çoğunlukla sessizdir; kolonide özellikle karanlıkta gırtlaktan gelen, inişli çıkışlı ve insan sesini andıran boğuk diziler duyulur. Eşeylerin ses perdesi farklı olabilir; ancak yazıyla verilen hece taklidi, kayıt karşılaştırmasının yerini tutmaz. Koloni dışındaki tek bir ses başka fırtına kuşlarıyla karışabilir. Ham kayıt, tarih, saat, rüzgâr ve davranış notuyla saklanmalı; ses çalma üreme kovuğu yakınında kullanılmamalıdır.

Beslenirken yüzeyden balık veya kalamar alır, kısa dalışlar ve suya sığ atlayışlar yapar; BirdLife dalışların 15 metreye erişebildiğini bildirir. Balık sürüleri, yunuslar, orkinoslar ve avı yüzeye sıkıştıran başka yırtıcılar çevresinde toplanabilir. Balıkçı teknelerinin arkasında ıskarta ve artıkları izler. Bu fırsatçı davranış kuşu olta ve ağlara yaklaştırdığı için aynı zamanda yakalanma riski yaratır. Tekne çevresinde beslenme bütün bireylerin doğal diyetini temsil eden bir örneklem sayılmaz.

Kolonilere güçlü bağlılık gösterir; yetişkinler yıllarca aynı ada ve yuva çevresine dönebilir. Üreme dışı dönemde Atlantik boyunca çok geniş hareket eder. İzleme çalışmaları aynı koloniden kuşların farklı okyanus bölgelerini seçebildiğini, aynı bireyin yıllar arasında görece tutarlı bir strateji sürdürebildiğini göstermiştir. Bu esneklik, her kuşa tek ve sabit ülke dizisi çizmenin neden yanlış olduğunu açıklar.

Aynı koloniden kuşlar farklı kışlama bölgeleri seçebilir; çok yıllı izleme bireysel rotaların yıllar boyunca tutarlı olabildiğini göstermiştir.

Karıştırılabilecek Türler

Akdeniz Boz Yelkovanı en zor benzeridir. Genel renk ve sarı gaga neredeyse aynıdır. Atlantik türü ortalamada daha iri ve ağır yapılı, gagası daha güçlüdür; fakat örtüşme vardır. En değerli ayrım iyi aydınlatılmış kanat altındaki dış el telekleridir: Atlantik türünde koyu uç daha bütün, beyaz dil yok ya da kısa; Akdeniz türünde beyaz, dış teleklerin diplerine daha belirgin kama gibi uzanır. Küçük lekeler, tüy değişimi ve melezlik olasılığı nedeniyle birden çok telek ve bütün kuş değerlendirilmelidir.

Büyük Yelkovan benzer büyüklüktedir fakat daha desenlidir: koyu başlığı daha belirgin, sırtında daha güçlü karşıtlık, kuyruk sokumu ve yanlarda farklı koyu işaretler, kanat altında çapraz koyu bant bulunabilir; gagası sarı değil koyudur. Yelkovan ve Balear Yelkovanı daha küçük, daha hızlı kanat vuruşlu ve ince gagalıdır. Açık renkli Kama Kuyruklu Yelkovan uzun kama kuyruk ve daha ince, koyu gagayla ayrılır.

Uzak martılar, Sümsük ve fırtına kuşları da kısa bakışta yanıltabilir. Martılar dirsekli kanat, farklı gaga-bacak oranı ve daha etkin kanat vuruşu gösterir; erişkin Sümsük sivri gaga, bembeyaz gövde ve siyah kanat ucuna sahiptir. Güvenli tanı için sarı kancalı tüp burunlu gaga, boz-kahverengi desensiz üst taraf, beyaz alt gövde, koyu kenarlı kanat altı, ağır süzülüş ve dış el teleği deseni birlikte doğrulanır.

Hızlı Tanı

Boz Yelkovan, Akdeniz'in iri ve uzun kanatlı yelkovanıdır. Üst taraf gri-kahverengi, alt taraf büyük ölçüde beyazdır; başın tepesi ve ense koyu, yüzün alt bölümü ile boğaz daha açıktır. Gaga kalın, uzun, uçta güçlü kancalı ve soluk sarımsı-boynuz rengindedir; burun tüpleri belirgindir. Denizin hemen üzerinde sert kanat çırpışlarını uzun süzülmelerle birleştirir. İlk izlenimde geniş kanatlı, ağır gövdeli ve belirgin iki renkli bir deniz kuşudur.

Kesin ayrım için özellikle doğal alttan görünüş aranır. El teleklerinin iç kenarlarında dışa doğru uzanan beyaz alanlar, kanat ucundaki koyu bölgeyi Atlantik Boz Yelkovanına göre azaltır; bu “beyaz diller” iyi ışık ve uygun açıda görülür. Tek fotoğraf karesinde kaybolabilir. Açık alt gövde, koyu kenarlı açık kanat altı, soluk sarımsı gaga, baş deseni, büyüklük ve uçuş biçimi birlikte değerlendirilir. Yalnız beyaz karın ya da yalnız koyu kanat ucu kesin tanı değildir.

Genel Görünüm ve Duruş

Gövde güçlü ve torpil biçimli, boyun nispeten kalın, baş büyük ve kuyruk kama biçiminde kısadır. Kanatlar uzun, geniş tabanlı ve uçta daralır. Deniz yüzeyinde otururken sırtın kahverengi-gri pullu görünümü, beyaz alt taraf ve iri gaga seçilir. Karada doğal olarak yalnız üreme kolonisinde görülür; bacakları gövdenin gerisinde olduğu için yürüyüşü hantaldır. Kayaya “tünemiş” levha, gündüz açıkta sık görülen doğal davranış gibi yorumlanmamalıdır; kolonilere çoğunlukla karanlıkta girer.

Üst tarafta tekdüze koyu görünüm yerine tüy kenarlarının oluşturduğu hafif pullanma vardır. Başın tepesi koyu gri-kahve, alın ve yüz daha açık olabilir; koyu başlık göğse keskin bir başlık çizgisiyle inmez. Alt taraf boğazdan kuyruğa beyaz, boyun ve göğüs yanlarında gri-kahve yıkamalıdır. Gaga parlak limon sarısından çok soluk sarımsı veya boynuz renginde, uç çevresi koyudur. Işık, deniz yansıması ve yaş gaga rengini değiştirebilir.

Mevcut dokuz levha/tur görseli canlı ve yerelde aynı dosyalardır. Tüneme, baş ve dişi görselleri genel iri yelkovan biçimiyle uyumludur; ancak başın koyu alanı doğal bireylerdeki değişken sınırdan daha düzgün gösterilmiş olabilir. Erkek ve dişi levhaları görünüşle kesin eşey tayini yaptırmamalıdır. Üstten levhada beyaz sokum benzeri alan fazla belirgin görünür; doğal türde sırt-kuyruk üstü çoğunlukla koyu kalır. Alt kanat levhasında ise dış el teleklerine uzanan tanısal beyaz iç kenarlar zayıf veya eksik görünmektedir. Dosyalar kural gereği değiştirilmemiş, bulgular rapora eklenmiştir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi tüy örtüsüyle sahada güvenilir biçimde ayrılmaz. Erkek ortalamada daha iri ve özellikle gagası daha güçlü olabilir, fakat ölçüler örtüşür; perspektif ve eşey dışı bireysel değişkenlik fotoğraftan tayini güvensiz kılar. Eşin kuluçka nöbeti, koloniye geliş saati veya tek başına ses de kesin eşey göstergesi değildir. Elde ölçülmüş, yayınlanmış eşeye özel tekil ortalama bulunmadan aralıktan orta nokta hesaplanmaz.

Genç kuşlar genel desende erişkine benzer. Taze üst tüylerin açık kenarları daha pullu bir sırt oluşturabilir; gaga daha gri ve soluk görünebilir. Yuvadan ayrılan gençler sonbaharda yetişkinlerle benzer zamanda açık denize çıkar. Yaş tayini için yalnız tüy kenarı yeterli değildir; tüy aşınması, gaga, kanat örtüsü ve güvenilir tarih birlikte kullanılır. Denizdeki uzak bir kuşa “daha soluk = genç” hükmü verilmez.

BTO tür için 650 g temsilî ağırlık verir; bu eşeye özgü değildir ve aralık orta noktası değildir. Yabancı derlemelerde 45–52 cm boy, 112–122 cm kanat açıklığı ve 535–800 g ağırlık aralıkları bulunur. Kural gereği bu aralıklar erkek ve dişi için ayrı tek rakama dönüştürülmez. Biyometri panelinde yalnız yayımlanmış ortak 650 g değeri kullanılabilir; boy ve kanat açıklığında güvenilir tekil eşey değeri yoktur.

Uçuşta Görünüm

Üstten görünüşte kanatlar ve sırt gri-kahverengi, tüy kenarları hafif açık; kuyruk kısa ve kama biçimindedir. Rüzgârda denize yakın süzülür, kanatları hafif yay biçiminde tutar. Birkaç güçlü ve nispeten yavaş kanat vuruşundan sonra uzun süzülme gelir. Üst yüz tek başına Scopoli ile Atlantik Boz Yelkovanını güvenle ayırmaz; boyut, gaga ve uçuş izlenimi geniş ölçüde örtüşür.

Alttan görünüş gerçek tanı değerini taşır. Gövde ve kanat örtülerinin çoğu beyazdır; koyu çizgi ön ve arka kenarı sınırlar. Dış el teleklerinin iç bayraklarındaki beyaz, kanat ucuna doğru dar parmaklar/diller halinde ilerleyerek koyu uç alanını küçültür. Atlantik Boz Yelkovanında dış el telekleri çoğunlukla daha geniş ve bütünlüklü koyudur. Bu fark aşınma, gölge, kapalı kanat ucu ve düşük çözünürlükte görünmeyebilir; birkaç kare ve iki kanat kontrol edilir.

Uçuş ipucu yalnız alttan açıya dayanıyorsa başlık ve görsel de “kanat altı” demelidir. Üstten levhaya beyaz dil açıklaması yapıştırılmaz. Kuşu tekneyle sıkıştırıp altını göstermeye zorlama, besin atarak rotasını değiştirme veya koloni önünde uzun süre bekleme doğru değildir. Doğal dönüş sırasında alttan görünüş beklenir; tek işaretle kesin teşhis yaptırılmaz.

Ses ve Davranış

Açık denizde çoğunlukla sessizdir. Üreme kolonisinde gece duyulan çağrılar kalın, boğuk, inlemeli ve gıdaklamayı andıran ritmik diziler olabilir; çiftler arasında karşılıklı sesleşme görülür. Sesler mağara ve kaya boşluğunda yankılanarak değişir. Kayıt tek başına yuva konumu veya eşey kanıtı değildir; kolonide ses çalma kullanılmaz ve güçlü ışık tutulmaz.

Beslenirken rüzgârı kullanarak su yüzeyine yakın süzülür, balık ve kalamarı yüzeyden alır veya sığ dalış yapar. Balıkçı teknelerini izleyip atıkları kullanabilir; bu davranış doğal besin tercihlerinin tamamı değildir. Toplu beslenme alanında martılar, sümsükler ve başka yelkovanlarla karışabilir. Deniz durumu uçuş biçimini değiştirir: sakin havada daha çok kanat çırpar, güçlü rüzgârda uzun yaylar çizer.

Koloniye erişkinler çoğunlukla karanlıkta gelir; bu davranış yırtıcı riskini azaltır. Yapay ışık özellikle gençleri şaşırtıp karaya düşürebilir. Bulunan kuş çıplak elle denize atılmaz; yetkili yaban hayatı birimine bildirilir. Üreme adasına izinsiz çıkılmaz, mağara içine girilmez ve yuvayı görmek için taş kaldırılmaz.

Karıştırılabilecek Türler

Atlantik Boz Yelkovanı (Calonectris borealis) en kritik karşılaştırmadır. Genellikle daha iri ve daha güçlü, gagası daha parlak/sarı ve kalın olabilir; fakat örtüşme büyüktür. En yararlı fark uygun alttan görünüşte Scopoli'nin dış el teleklerine uzanan beyaz iç bayraklarıdır. Koyu uç miktarı tek karede ölçülmez; kanat bükülmesi ve pozlama yanıltır.

Yelkovan daha küçük, daha ince gagalı ve kanat çırpışı daha hızlıdır; üst tarafı daha koyu, alt kanattaki koyu sınırlar farklıdır. Balear Yelkovanı daha kahverengi, alt tarafı değişken biçimde kirli ve daha az keskin iki renklidir. Fırtına kuşları çok daha küçüktür. Genç martılar daha geniş kuyruk, farklı gaga ve kanat düzeni gösterir. Uzak deniz kuşunda boyut, uçuş, alt kanat, kuyruk ve gaga bir paket olarak okunur.

Yuva uzak ada ve adacıklardaki kaya yarığı, mağara, taş altı boşluğu, doğal oyuk veya kuşun kazdığı kovukta bulunur; bazı koloniler seyrek bitkili kayalık yamaçları kullanır. Belirgin yuva malzemesi az olabilir. Dişi yılda tek yumurta bırakır; iki ebeveyn ortalama yaklaşık 52 gün, kaynaklara göre 52–54 gün sırayla kuluçkaya yatar. Yavru iki ebeveynce gece beslenir ve yaklaşık 90–93 gün sonra uçar. Koloni ve tarihler bölgeye göre değişir; Malta/Yunanistan tarihi Türkiye'ye sabit takvim yapılmaz. Yuva boşluğuna el sokulmaz, taş kaldırılmaz ve gece flaş kullanılmaz.