kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Büyük Yelkovan (Ardenna gravis)
VS
Seçildi Yelkovan (Puffinus yelkouan)

Büyük Yelkovan

Ardenna gravis

Takım Procellariiformes
Familya Fırtınakuşugiller (Procellariidae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
beyaz kanat paneli

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Büyük Yelkovan (Ardenna gravis; Great Shearwater), koyu takkesi, açık ense yakası, pullu kahverengi üst tarafı ve kuyruk kökündeki dar beyaz bantla tanınan iri bir deniz kuşudur. Uzun, ince, ucu kancalı gaga siyahtır. Alt tarafta beyaz zemin üzerindeki kahverengi karın ve kanat lekeleri de tanıya yardım eder.

Genel Görünüm ve Duruş

Yeni Zelanda’nın uzman rehberi, koyu takkenin gözün altına indiğini, sırt ve omuz tüylerindeki açık kenarların pullu görünüm oluşturduğunu belirtir. Koyu kuyrukla beyaz kuyruk kökü birbirinden ayrılır. Göz koyu, bacaklar pembe-gridir; kuyruk beyaz bir yelpaze gibi görünmez.

Sahadaki görünüş uzaklıkla değişir. BirdGuides teşhis rehberinde, güneş alan beyaz boyun yanlarının uzaktan parlayarak kuşu neredeyse beyaz başlı gösterebildiği anlatılır. Aynı uzaklıkta koyu takke ve ince gaga kaybolabilir. Bu nedenle yalnız görülen en parlak alana bakmak yerine, farklı dönüşlerde başın ve gövdenin desenini izlemek gerekir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek, dişi ve gençte ense beyazlığını kesin bir kimlik kartı gibi kullanmamak gerekir. ABD’nin Massachusetts Körfezi ile Güney Atlantik’teki Gough ve Inaccessible adalarını kapsayan, 2025’te yayımlanmış çalışma; açık enseli gençler ve koyu enseli erişkinler bulmuştur. Beyaz yaka, tek başına erişkinlik veya dişilik kanıtı değildir.

Uçuşta Görünüm

Uçarken kanatlarını gövdeden oldukça düz uzatır. Kanadın gövdeye bağlanan kısmı Atlantik Boz Yelkovanındakinden daha dar, dış bölümü daha ince ve sivrilendir. Kanat vuruşları daha hızlı ve sert görünür. Kuvvetli rüzgârda yükselip yana yatabilir.

Alttan görünüşte kanatların büyük bölümü beyazdır; uçlar ve arka kenar koyudur. Koltuk çevresinde ve kanat altında değişen miktarda kahverengi bulunur. Karın lekesi bazı kuşlarda çok siliktir. Gölgede kaybolan bir lekeyi yok saymak veya her kahverengi lekeli deniz kuşunu bu tür kabul etmek doğru değildir.

Ses ve Davranış

Denizde gruplar halinde dinlenebilir. Balıkçı teknelerine sokulan topluluklarda sesli ve saldırgan besin rekabeti görülebilir; türün denizde her zaman sessiz olduğu söylenemez.

Karıştırılabilecek Türler

Atlantik Boz Yelkovanının (Calonectris borealis; Cory’s Shearwater) kalın, sarı gagası ve soluk kahverengi başı önemli farklardır. Baş ile beyaz boğaz arasındaki geçiş daha yumuşaktır; Büyük Yelkovandaki keskin takke görünümü oluşmaz. Karnı ve kanat altı daha temiz beyazdır. Sakin havada kanatlarını daha gevşek çırpar ve ön kenarı daha kavisli tutar.

Külrengi Yelkovan (Ardenna grisea; Sooty Shearwater) genel olarak koyu kahverengidir. Kanat altında gümüşümsü açık alanlar görünse de Büyük Yelkovanın beyaz göğüs ve karın zeminini taşımaz. Benzer sert kanat vuruşları, bu belirgin gövde rengi farkıyla birlikte değerlendirilmelidir.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Üreme adalarında uzun otlar, eğreltiler veya alçak ağaçlıklarla örtülü kesimlerdeki toprak oyukları ve kaya yarıkları kullanılır.

Yuva Yeri

Yuva, kazılmış bir toprak oyuğunda veya kaya yarığındadır. Cornell’in tür özetinde tek beyaz yumurta, 53–57 gün kuluçka ve 105–120 gün yuvada gelişim verilir. Bunlar Türkiye’de ölçülmüş süreler değildir. Yuva girişini açmak, içeri ışık tutmak veya kuşu fotoğraf için çıkarmak uygun değildir.

Günlük Alan Kullanımı

Yılın denizde geçen bölümünde açık su kuşudur; kuzey yazında Kuzey Amerika’nın doğusundaki serin kıta sahanlığı ve sahanlık yamacında sıklaşır.

Dünya Yayılışı

Türün üreme merkezleri Güney Atlantik’teki Gough, Inaccessible ve Nightingale adalarıdır; Falkland Adaları’ndaki Kidney Adası’nda da küçük bir koloni vardır. Güncel AviList, denizdeki yayılışı Güney Amerika’nın güneyi ve güney Afrika açıklarından güney Grönland ve kuzeybatı Avrupa’ya kadar verir. Eski çalışmalardaki Puffinus gravis, burada ele alınan Ardenna gravis ile aynı türdür.

Türkiye’deki Durumu

Avibase’in İngilizce Türkiye listesi Büyük Yelkovanı “nadir/rastlantısal” olarak kaydeder. Bu, Türkiye’de düzenli göç geçidi, kışlama alanı veya üreme kolonisi bulunduğu anlamına gelmez. Bu taramada Türkiye için güvenilir bir mevsimlik geçiş takvimi doğrulanmadı; başka Atlantik ülkelerindeki tarihler Türkiye’ye aktarılmaz.

Göç Yolculuğu

Büyük Yelkovan, Güney Yarımküre’deki üremenin ardından Kuzey Atlantik’e göç eder. Yeni Zelanda uzman rehberi, bazı kuşların Pasifik’e de ulaştığını belirtir; Yeni Zelanda’daki kayıtlar seyrek ve tekil kuşlara aittir. Bu sıra dışı kayıtlar, türün ana Atlantik döngüsüyle aynı sıklıkta kullanılan bir Pasifik göç hattı göstermez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Balık, kalamar, açık deniz ahtapotları ve kabuklularla beslenir. Balıkçı teknelerinden atılan artıklar da yenebilir. Yeni Zelanda uzman hesabı, avın yüzeyden alınabildiğini veya dalarak su altında kovalanabildiğini belirtir. Gemi arkasında toplanan kuşların yediği artıklar, doğal avın bütün yıl içindeki oranını göstermez.

Nasıl Avlanır?

Inaccessible Adası’nda Kasım 2009’da, yumurtlama sonrasındaki ilk beslenme yolculuğuna çıkan dört dişiye derinlik kaydedicisi takılmış; kullanılabilir veri iki kuştan alınmıştır. On günlük kayıtta dalışların yarıdan fazlası 2 metreden sığdır. En derin ve en uzun dalış 18,9 metreye ve 40 saniyeye ulaşmıştır. Bunlar iki bireyin kayıtlarıdır; her kuşun tipik dalış süresi değildir.

İlginç Bilgiler

## Ense Rengi Yaşı Belirlemez Ense renginin sınandığı 2025 çalışması, ABD’nin Massachusetts Körfezi ile Güney Atlantik’teki Gough ve Inaccessible adalarından kuşları ve fotoğrafları bir araya getirmiştir. Açık, ara ve koyu ense sınıfları yaş gruplarını güvenilir biçimde ayırmamıştır. Massachusetts’te açık ense dişilerde daha sık görülürken, Gough açıklarındaki erişkinlerde aynı eşey farkı bulunmamıştır. Tüy aşınması ve eş seçimiyle ilgili açıklamalar, yazarların henüz ayrıca sınanması gerektiğini belirttiği olasılıklardır; bu sonuçlar bir fotoğraftan kesin yaş ya da eşey yazmaya izin vermez. ## Adanın Üreme Takvimi Gough Adası’nda Eylül 2000–Mayıs 2001’de yapılan araştırmada, kuşlar eylül ortasında kolonilere dönmüş; ekim ortasından itibaren yaklaşık bir ay denize açıldıktan sonra yumurtlamıştır. Yavruların büyütülmesi ortalama 108 gün sürmüş ve ayrılış mayıs ortasına kadar tamamlanmıştır. Okunan makale özeti bu süre için örneklem sayısını vermez; sonuç bu ada ve döneme aittir. ## Seyrek Beslenen Yavrunun Gelişimi Yavrunun büyümesi her gün aynı miktarda besin gelmesine bağlı değildir. Gough Adası’nın Eylül 2000–Mayıs 2001 dönemini ele alan çalışmasında, yavruların çoğunlukla 3–4 gün arayla büyük öğünler aldığı bildirilmiştir. Gelişim sırasında vücut kütlesi önce hızla artmış, erişkin kütlesinin yaklaşık bir buçuk katına ulaştıktan sonra uçuş öncesinde azalmıştır. Bu sonuç, başka adalardaki her yavrunun aynı kütleye veya aynı besleme aralığına sahip olduğunu göstermez; okunan özette ilgili yavru sayısı belirtilmez. ## Rüzgâr ve Öğrenme Yorumu Rüzgârla ilişkiyi inceleyen, 2022’de yayımlanmış Atlantik araştırması 71 kuşun uydu izini modellemiştir. Veriler 2006–2019’da Kanada’nın Fundy Körfezi, ABD’nin Maine Körfezi ve Gough–Inaccessible kolonilerinde başlatılan izlemelerden seçilmiştir. Güney yönündeki erken ve geç göçler farklı rüzgâr koşullarıyla karşılaşmıştır. Araştırmacılar erken göçenleri çoğunlukla daha yaşlı, geç göçenleri daha genç saymıştır; güneye izlenenlerden yalnız ikisinin üreyen erişkin olduğu kesin bilinmektedir. Bu nedenle uçuş becerisinin öğrenmeyle geliştiği açıklaması desteklenen bir yorumdur, bütün kuşların yaşı bilinerek yapılmış bir deneyin kesin sonucu değildir.

Yelkovan

Puffinus yelkouan

Takım Procellariiformes
Familya Fırtınakuşugiller (Procellariidae)
IUCN Durumu VU
Arazide Teşhis İpucu
Dalga üstü yan yatışlı uçuş, koyu üst-beyaz alt karşıtlığı ve tüp burunlu ince gaga.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Yelkovan, koyu sırtı ve beyaz karnıyla denizin hemen üzerinde hızla ilerleyen, ince siyah gagalı bir deniz kuşudur. Kısa kuyruğu, koyu yanak arkası ve koyu kuyruk altı, yakın gözlemde yararlı tanı işaretleridir.

Buradaki anlatım, eski kaynaklarda Yelkouan Shearwater adıyla ayrı ele alınan dar Yelkovan grubuna aittir. AviList v2025b bu grubu Puffinus yelkouan yelkouan alt türüne yerleştirir; eskiden ayrı tür sayılan mauretanicus grubuyla birlikte Puffinus yelkouan, İngilizce Mediterranean Shearwater türü içinde değerlendirir. İki grubun yayılış ve davranış bilgileri birbirine aktarılmamalıdır.

Genel Görünüm ve Duruş

Gaga ince ve uzundur; ucu küçük bir kanca gibi kıvrılır. Gaganın tabanındaki tüp biçimli burun delikleri yakından seçilir. Başın koyu rengi yanağa iner; boyun yanındaki açık alanla buluştuğu sınır her bireyde aynı keskinlikte değildir.

Kısa kuyruğun altı ve kanadın gövdeye birleştiği koltuk bölgesi koyu görünebilir. Kuyruk altını, kuyruk teleklerinin kendisiyle karıştırmamak gerekir: burada anlatılan, kuyruğun dibini alttan örten tüylerdir. Perdeli ayakların uçları uçuşta kuyruğu biraz aşabilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişinin giysisi birbirine benzer; sırttaki koyuluğa bakarak eşey belirlenmez. Aynı şekilde, tek başına koyu bir sırt görmek kuşun genç olduğunu da kanıtlamaz. Denizde uzak bir kuşun yaşını yalnız renk tonundan kesinleştirmek güçtür.

Uçuşta Görünüm

Uçuşta kanat çırpışları hızlı, süzülüşler gergin kanatlıdır. Kuş yana yattıkça bir koyu sırtı, bir açık karnı görünür. Sakin havada kanat çırpışı artar; rüzgârı kullanabildiğinde suya yakın süzülüşler uzar. Bu nedenle tek bir uçuş ritmi bütün hava koşullarına uymaz.

Ses ve Davranış

Denizde genellikle sessizken, gece kolonide boğuk ve ritmik çağrılar çıkarır. Ses eşey hakkında bilgi taşıyabilir: uzman tür hesabına göre erkeğin iki bölümlü çağrısının ikinci kısmı daha kısa ve daha tizdir. Görünüşleri benzer diye erkek ve dişinin seslerinin de aynı olduğu varsayılmaz; karışık bir kolonide hangi kuşun öttüğünü bilmek ayrıca gerekir.

Karıştırılabilecek Türler

AviList’in aynı tür içinde değerlendirdiği mauretanicus grubu, eski rehberlerde Balearic Shearwater olarak geçer. Yelkovan grubu genellikle daha açık karınlı, sırt-karın karşıtlığı daha belirgindir. Bu bir eğilimdir; yalnız açık ya da koyu karın görünümünü bütün bireyler için kesin bir sınır gibi kullanmak doğru değildir.

Boz Yelkovan (Calonectris diomedea, Scopoli’s Shearwater) daha iri ve daha ağır yapılıdır; gagası sarımsıdır ve ucu koyudur. Kanatlarını daha yavaş çırpar, daha yayvan süzülür. Yelkovan’ın ince siyah gagası ve daha hızlı, kıvrak uçuşuyla birlikte bakıldığında bu fark daha yararlıdır.

Fırtınakırlangıcı (Hydrobates pelagicus, European Storm Petrel) çok daha küçüktür; gövdesi büyük ölçüde koyu, kuyruk sokumu beyazdır. Kanat altında beyaz bir bant bulunur. Dalga üstündeki kelebek gibi düzensiz uçuşu, Yelkovan’ın uzun kanatlı çırpış ve süzülüş dizisinden farklıdır.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Üremek için kayalık adalardaki derin çatlaklar, taş yığınları ve uçurum eteklerindeki oyuklar kullanılır. Açıkta duran dal örgülü bir yuva beklenmez. Fransa millî parklarının tür hesabı, kuşların yılın büyük bölümünü denizde geçirdiğini, karaya üreme için döndüğünü anlatır. Bu nedenle denizdeki beslenme alanıyla karadaki yuva boşluğu, aynı yaşam döngüsünün iki ayrı parçasıdır.

Yuva Yeri

Yılda tek beyaz yumurta bırakılır; iki eş nöbetleşe kuluçkaya yatar. Fransa’nın Provence bölgesini anlatan LPO hesabında kuluçka 50 gün, yavrunun yuvada bakımı yaklaşık 70 gün olarak verilir. CIESM’in Akdeniz rehberi ise ilk uçuşu yumurtadan çıkıştan 60–68 gün sonra bildirir. Bu farklı anlatımlar tek bir ortalamaya çevrilmez ve Türkiye’de ölçülmüş sabit süreler gibi sunulmaz. Yuva boşluğuna yaklaşmak, karanlıkta gelen ebeveynleri engelleyebilir; deliğe el veya kamera sokulmaz.

Günlük Alan Kullanımı

İstanbul Boğazı’nda Şubat 2024’te GPS-GSM vericileriyle başlatılan izleme çalışmasının ilk kayıtlarında Marmara’nın doğusu ile boğazın doğusundaki Türkiye Karadeniz kıyıları sık ziyaret edilmiştir. Proje ekibi küçük balıkların bu alanları çekici kılabileceğini düşünür. Konum noktaları, kuşun orada hangi balığı yakaladığını doğrudan göstermez; bildirilen beslenme açıklaması bu aşamada bir yorumdur.

Dünya Yayılışı

Bu sayfadaki dar Yelkovan grubu, Akdeniz’in orta ve doğu kesimlerindeki adalarda ve Batı Karadeniz’de ürer; denizdeki yayılışı Akdeniz ile Karadeniz’i kapsar. Balear Adaları’ndaki mauretanicus grubunun Atlantik kıyılarına uzanan yayılışı bu dar grubun bütün bireylerine ait bir yolculuk gibi gösterilmez.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de İstanbul ve Çanakkale boğazları, Marmara ile Karadeniz ve Ege arasındaki önemli geçiş alanlarıdır. Çanakkale’de 2019 gözlemlerini ele alan, 2022’de yayımlanmış araştırma, Türkiye’de doğrulanmış üreme kolonilerinin o tarihte bilinmediğini belirtir. Çok sayıda kuşun denizde görülmesi, yakındaki bir kıyıda yumurta veya yavru bulunduğunu kanıtlamaz. Bu sonuç 2022’deki bilgi durumunu anlatır; sonraki araştırmaların sonuçları ayrıca değerlendirilmelidir.

Göç Yolculuğu

Malta’da 2008 ve 2009’da yuvadan ayrılan on gence uydu vericisi takılmış, sekizinden kullanılabilir yolculuk bilgisi alınmıştır. Bu sekiz genç önce doğuya yönelmiş; çoğu Yunanistan çevresine giderken bazıları Doğu Akdeniz ve Kuzey Afrika kıyılarına uzanan daha geniş yolculuklar yapmıştır. Gençlerin bu farklı yolları, tek bir kıyıdaki sürünün bütün nüfus için aynı göç rotasını izlediği sonucunu desteklemez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Küçük balıklar, kalamar ve kabuklular besininin bir parçasıdır. Malta’da 2019–2021’de toplanan dışkı ve kusmuk örneklerini inceleyen 2025 çalışmasında istavrit DNA’sı sık görülmüştür. Çalışmanın sonuçları, istavritin yenen besinin ağırlığındaki ya da kuşun aldığı enerjideki payını ölçmez.

Nasıl Avlanır?

Avını yüzeyden alabilir veya suya dalarak izleyebilir. Malta’nın 2019–2021 örneklerini inceleyen DNA araştırmasında farklı av gruplarının görülmesi, hepsinin aynı derinlikte yakalandığını göstermez. Bazı balıkların gençleri yüzeye yakın yaşayabilir; daha derinde yaşayan bir balığın DNA’sı, tek başına tekne artığıyla beslenmenin kanıtı da değildir. Araştırmacılar sindirim ve kullanılan DNA belirteçlerinin hangi avların saptanabildiğini etkileyebileceğini belirtir.

İlginç Bilgiler

## Karanlıkta Koloniye Dönüş Fransa’nın Port-Cros ve Porquerolles adalarında 2005–2007 dönemindeki 44 gecelik gözlemde, koloniye dönüş saatinin ışık koşullarıyla ilişkili olduğu bulunmuştur. Ayın aydınlattığı akşamlarda kuşlar daha geç, ay battıktan sonra gelmiştir. Araştırma aynı zamanda rüzgâr ve üreme döneminin de önemli olduğunu gösterir. Sonuç, bütün kolonilerin her gece aynı saatte döndüğü ya da nedenin yalnız martılardan kaçmak olduğunun kanıtlandığı anlamına gelmez. ## Yumurta Öncesi Deniz Yolculuğu Malta’nın iki kolonisinde 2016 ve 2017’de GPS ile incelenen yumurtlama öncesi yolculuklarda, yumurtası gelişmekte olan dişiler denizde ortalama 13 gün geçirmiştir. Bu dönem, erkeğin ve yumurtası gelişmekte olmayan dişinin aynı sıradaki seferlerinden daha uzundur. Sonuç, bütün dişilerin her seferinin 13 gün sürdüğünü anlatmaz; çalışmadaki 13 yumurtlama öncesi yolculuğun ortalamasıdır. Bu yollar, aynı kolonilerde 2012–2014’te izlenen 37 kuşun 55 yavru büyütme seferindeki başlıca alanlarla az örtüşmüştür. Karşılaştırma, her kuşun iki dönemde de izlendiği anlamına gelmez. ## Geçiş Sayısı ve Birey Sayısı Çanakkale Boğazı’nda 6 Şubat–22 Mart 2019 arasında 40 gözlem günü boyunca 892 sürü geçişinde toplam 604.956 kuş sayılmıştır. Öğleden sonra Ege yönündeki hareket daha güçlüdür. Bu sayı, aynı kuş tekrar geçebileceğinden 604.956 ayrı birey veya Türkiye nüfusu demek değildir. Sayımla kuşların yaşları, eşeyleri ve üreyip üremedikleri de belirlenmemiştir; geçişin amacını yalnız yönden çıkarmak mümkün değildir. ## Açık Denizden Gelen Konumlar İstanbul Boğazı’ndaki 2024 GPS-GSM projesinde, kimi kuşların bilgileri açık denizdeyken hemen iletilememiştir. Kuşlar telefon şebekesinin kapsadığı alana girdiğinde cihazda saklanan önceki konumlar da alınmıştır. Bu durum, ekranda bir süre nokta görülmemesinin mutlaka kuşun o sırada hareket etmediğini göstermediğini açıklar. Bunlar proje raporunun izlediği kuşlardır; bütün Yelkovanların aynı yıl aynı yerleri kullandığını gösteren bir nüfus sayımı değildir. ## Süren Araştırmalar Yunanistan’ın Midilli Adası’ndaki Kalloni Körfezi’nde Şubat 2026’da yeni bir GPS-GSM izleme çalışması başlamıştır. CIESM, bu çalışmanın Akdeniz–Karadeniz hareketlerini ve olası yeni üreme yerlerini araştırmayı amaçladığını bildirir. Projenin başlaması ile bütün bu soruların yanıtlanmış olması aynı şey değildir. İzleme kayıtları geliştikçe eski kıyı sayımları, kuşların bireysel yolculuklarıyla birlikte daha iyi yorumlanabilir.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...