Hızlı Tanı

Büyük Yelkovan, koyu takkesi, beyaz ense yakası, pullu görünümlü kahverengi üst tarafı, kuyruk sokumundaki beyaz at nalı ve alt karındaki değişken koyu lekesiyle tanınan iri bir yelkovandır. Gaga uzun, tüp burunlu ve bütünüyle koyudur; bu özellik sarı gagalı Atlantik ve Akdeniz boz yelkovanlarından hemen ayırır. Uçuşta uzun kanatlar, çoğunlukla beyaz alt gövde, koyu kanat uçları ve arka kenar ile koltukta değişken boz-kahverengi lekeler birlikte aranır. Tek başına karın lekesi yeterli değildir; bazı bireylerde silik olabilir.

İngilizce Great Shearwater ile bilimsel Ardenna gravis eşleşmesi güncel IOC/BTO ve NatureServe taksonomisiyle doğrulanmıştır; eski yayınlarda Puffinus gravis adı kullanılır. Tür Güney Atlantik'te ürer ve kuzey yarımküre yazını Kuzey Atlantik'te geçirir. OSME ORL 10.1 İsrail, Lübnan ve Kızıldeniz çevresindeki seyrek kayıtları bildirir fakat Türkiye için doğrulanmış kayıt sıralamaz. Bu nedenle Türkiye takvimi düzenli geçit varmış gibi boyanmaz ve başka ülkedeki tarihler ülkeye kopyalanmaz.

Genel Görünüm ve Duruş

Gövde dolgun, baş yuvarlak, boyun orta uzunlukta, kanatlar uzun ve nispeten geniştir. Tepe göz hizasının altına inen koyu kahverengi-siyah bir takke oluşturur. Taze erişkinde ense arkasındaki beyaz bant koyu başlığı sırtın kahverengisinden ayırır; geç sonbahar ve kışta, özellikle gençlerde bu beyaz yaka aşınma veya tüy durumuyla belirsizleşebilir. Çene, boğaz ve göğüs beyazdır. Alt karındaki boz-kahverengi leke düzensiz sınırlı ve bireysel olarak değişkendir.

Sırt ve kanat üstü koyu boz-kahverengidir. Örtü tüylerinin açık kenarları yakın görüşte belirgin pullu desen yaratır. Kuyruk koyu ve yuvarlağa yakındır; kuyruk üstü örtülerinin beyazı sağrıda dar, at nalı biçimli bir bant oluşturur. Bu beyaz alan kuyruk teleklerinin tamamına yayılmaz. Gaga siyahımsı, uçta güçlü kancalı ve burun tüpleri belirgindir. İris koyu, bacak ve perdeli ayaklar pembe-bozdur.

Su üzerinde koyu takke, beyaz boğaz-göğüs ve koyu üst taraf sert siyah-beyaz bir yüz verir. Gruplar hâlinde dinlenebilir ve balıkçı gemilerinin arkasında kalabalıklaşabilir. Karada bacakların geride oluşu nedeniyle hantaldır; doğal olarak yalnız koloni adalarında karaya çıkar. Yaralı izlenimi veren kıyı kuşuna gereksizce yaklaşılmaz, uzman kurtarma ağına haber verilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi tüy rengiyle ayrılmaz; University of Michigan tür hesabı boyut ve renk bakımından belirgin eşeysel dimorfizm olmadığını belirtir. Koloni seslerinde eşeye bağlı perde ve yapı farkları araştırılmıştır, fakat görüntüden kesin eşey tayini yapılamaz. Sürgüde iki ayrı giysi varmış gibi öğretilmemeli; eşeye özgü doğrulanmış tek biyometri yoksa aynı temsilî tür değeri iki kutuda ortak değer olarak gösterilmelidir.

Genç kuş erişkine benzer, fakat üst örtülerin açık kenarları daha taze ve düzenli, genel renk biraz daha gri olabilir. Cornell, gençler ve geç sonbahar-kış erişkinlerinin beyaz ense yakasını göstermeyebileceğini vurgular. Bu durumda uzun siyah gaga, koyu baş ve üst taraf, beyaz boğaz-göğüs, kuyruk sokumu beyazı ve alt kanat deseninin bütünü gerekir. Yakasız kuş otomatik olarak başka türe atanmaz.

Yavru yumurtadan çıplak ve bakıma bağımlı çıkar. Ebeveynler denizden getirdikleri yoğun enerjili besini kusarak verir. Cornell, yavrunun bir aşamada erişkin kütlesini yüzde 40'tan fazla aşabildiğini, uçarken bile yaklaşık yüzde 20 daha ağır olabildiğini aktarır. Bu yağ rezervi uzun ebeveyn aralıklarında yaşamasını sağlar; şişman yavru hasta sayılmaz ve kovuktan çıkarılmaz.

Uçuşta Görünüm

Üstten görünüşte koyu takke, beyaz ense yakası, pullu koyu kahverengi sırt-kanat ve kuyruk sokumundaki dar beyaz at nalı temel işaretlerdir. Kanat üstünde geniş beyaz panel yoktur. Kanatlar düz ve sert tutulabilir; birkaç hızlı, sığ vuruşu uzun süzülüş izler. Kuvvetli rüzgârda yükselip yana yatar, dalga çukurlarına iner. Silüet tek başına Atlantik Boz Yelkovanı veya büyük Ardenna türlerinden ayırmaz.

Alttan görünüşte gövde ve kanat ortası büyük ölçüde beyazdır. Kanat ucu ile arka kenar koyu, koltuk ve kanat altı örtülerinde düzensiz kahverengi lekeler vardır. Alt karındaki koyu leke değişken büyüklüktedir; bazen belirgin, bazen küçük ve parçalı görünür. Cornell bu lekelerin Büyük Yelkovanı benzerlerinden ayırmada yardımcı olduğunu belirtir. Yalnız tek bir karın lekesine dayanılmaz; başlık, yaka, koyu gaga ve sağrı at nalıyla birlikte doğrulanır.

Kuyruk alttan esas olarak koyudur; kuyruk kökünün çevresindeki beyaz kuyruk üstü örtüleri üst açıdan daha anlaşılır. Üstten görülen beyaz at nalı ile alttaki beyaz karın birbirine bağlanmış geniş bir kuyruk paneli gibi yorumlanmamalıdır. Uçuş görseli başlık ve metinle aynı açıyı göstermeli, kanat üstü ve altı işaretleri ayrı anlatılmalıdır.

Ses ve Davranış

Denizde özellikle besin rekabetinde kaba, martımsı ve gürültülü çağrılar çıkarabilir. Koloniye dönüşte boğuk, hırıltılı sesler kullanır. Brooke'un hakemli çalışması seslerde eşey farkı bulunduğunu gösterir; dişi ve erkek çağrılarının soluk-alma/soluk-verme bölümlerindeki perde ilişkisi farklıdır. Yine de tek kısa kayıt, bağlam ve görüntü olmadan kesin eşey kanıtı değildir. Ham ses, saat, davranış ve koloni durumu birlikte saklanır.

Uçuşta dalga yüzeyini izler, rüzgâr enerjisinden yararlanır. Beslenirken yüksekten suya dalabilir, yüzeyden kapabilir ya da su altında kanatlarını kullanarak avı takip edebilir. Sürü içinde gagası ve kanatlarıyla itişerek agresif rekabet gösterebilir. Teknelerin arkasında atık balık toplaması sık görülür; ancak bu davranış olta ve ağlara yakalanma riskini de yükseltir.

Üreme döngüsü Güney Yarımküre mevsimlerindedir. Kuşlar eylül sonu-ekimde kolonilere döner, eşleşmeden sonra üç-dört haftalık yumurtlama öncesi deniz gidişi yapar ve kasım ortasında tek yumurta bırakır. Bu tarihler Tristan-Gough kolonilerine aittir, Türkiye gözlem takvimi değildir. Yavrular nisan-mayıs döneminde ayrılır; kuşlar daha sonra kuzeye yönelir.

Karıştırılabilecek Türler

Atlantik Boz Yelkovanı daha soluk ve desensiz boz-kahverengi üstlü, sarı gagalıdır; belirgin koyu takke, beyaz ense yakası, sağrı at nalı ve karın lekesi beklenmez. Akdeniz Boz Yelkovanı da sarı gagalıdır ve kanat altındaki dış el teleği deseniyle kendi yakın türünden ayrılır. Büyük Yelkovanın siyah gagası, takke-yaka birlikteliği ve pullu sırtı daha doğrudan bir kombinasyondur.

Külrengi Yelkovan bütünüyle koyu isli kahverengidir; beyaz göğüs, ense yakası, sağrı at nalı ve karın lekesi yoktur. Yelkovan ve Balear Yelkovanı daha küçük, ince gövdeli ve daha hızlı vuruşludur. Manx tipi kuşlarda üst-alt sınırı daha temiz, gaga daha ince ve baş deseni farklıdır. Kuzey Fırtına Kuşu daha kısa, daha sert kanatlı ve farklı beyaz sağrı desenlidir.

Uzakta beyaz kuyruk sokumlu bir kuşu yalnız bu işaretle adlandırmak tehlikelidir; açı, güneş parlaması ve tüy dökümü deseni değiştirir. Güvenli teşhis için uzun siyah tüp burunlu gaga, koyu takke, beyaz ense yakası, pullu koyu üst taraf, dar beyaz sağrı at nalı, alt karın lekesi ve düzensiz koyu kanat altı birlikte aranır.

Hızlı Tanı

Atlantik Boz Yelkovanı iri, ağır gövdeli, uzun kanatlı ve sarı gagalı bir açık deniz kuşudur. Üst tarafı tekdüze boz-kahverengi, alt tarafı beyazdır; baştaki boz-kahverengi renk yanak ve boyun kenarlarına yumuşak biçimde dağılır. En güçlü ilk izlenim, kalın sarı gaga, geniş ve hafif kambur tutulan kanatlar, sakin süzülüş ve belirgin fakat desensiz üst taraftır. Kanat altında beyaz orta alan koyu ön ve arka kenarla çevrilir; dış el telekleri koyudur. Akdeniz'de çok benzeyen Akdeniz Boz Yelkovanından ayrım için özellikle kanat altındaki dış el teleklerinin diplerine bakılır: Atlantik Boz Yelkovanında beyaz “dil” yoktur ya da çok kısadır, dolayısıyla koyu kanat ucu daha kesintisiz görünür.

Türkçe adın İngilizce Cory's Shearwater ve bilimsel Calonectris borealis ile eşleşmesi AviList/Avibase ve OSME'nin güncel, ayrılmış takson uygulamasıyla doğrulanmıştır. Türkiye için OSME, Ocak 2021'de Milleyha, Hatay'da görüntülenmiş bir bireyi bildirir. Tek kayıt, düzenli göç, kışlama veya üreme kanıtı değildir; bu nedenle sayfadaki Türkiye takvimi bir Atlantik göç takvimi gibi sunulmaz.

Genel Görünüm ve Duruş

Gövde bir martıdan daha derin göğüslü, baş yuvarlak, boyun orta uzunluktadır. Gaga iri, yüksek tabanlı ve soluk sarıdan altın sarısına değişen renktedir; uçta siyaha yakın koyu kanca bulunur. Tüp biçimli burun delikleri gaganın üstündedir ve fırtına kuşlarına özgü tuz atımı ile koku alma sisteminin parçasıdır. İris koyu, göz çevresi çoğunlukla belirgin halkasızdır. Bacak ve perdeli ayaklar pembe-et rengidir; denizde yüzerken ayaklar geride, karada ise gövdenin arkasında kalır.

Tepe, ense, sırt, omuzlar ve kanat üstü boz-kahverengidir. Taze tüyde örtülerin daha açık kenarları ince pullu bir doku verebilir, aşınmış kuş daha düz ve koyu görünür. Çene, boğazın ortası, göğüs, karın ve kuyruk altı beyazdır; başın koyu rengi beyaz boğaza sert bir başlık sınırıyla değil, lekeli ve bulanık geçişle iner. Kuyruk koyu, orta uzunlukta ve hafif yuvarlaktır. Dinlenirken kanatlar kuyruğa yaklaşır; çok uzun çatallı ya da geniş yelpaze kuyruk beklenmez.

Denizde çoğu kez kanatlarını yay biçiminde tutarak dalga yüzeyine yakın süzülür. Kuvvetli rüzgârda dalga oyuklarına iner, sonra yükselir; sakin havada daha düzenli ve ağır kanat vuruşları kullanır. Su üzerinde gövde dolgun, baş ve gaga öne çıkmış görünür. Tekneden tanıda boyu tek başına ölçmeye çalışmak yanıltıcıdır; gaga kalınlığı, kanat biçimi, uçuş temposu, alt kanat ve yakın türlerin aynı karedeki oranları birlikte değerlendirilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi tüy renkleriyle güvenilir biçimde ayrılamaz. Erkekler ortalamada biraz daha iri ve daha kalın gagalı olabilir; ancak tek kuşun fotoğrafındaki açı, uzaklık ve bireysel değişkenlik bu farkı örter. Sayfadaki erkek-dişi karşılaştırması, iki farklı giysi varmış gibi kesin eşey tayini yaptırmamalıdır. Doğrulanmış eşeye özgü tek biyometri değeri bulunmadığı için ortak, doğrudan tür değerleri iki kutuda da açıkça ortak değer olarak gösterilir.

Genç kuşlar ilk deniz döneminde erişkine çok benzer. Yeni tüylerde üst örtülerin açık kenarları daha düzenli ve pullu, kanat ve kuyruk telekleri daha eş aşınmış olabilir. Gaga rengi yaşla ve ışıkla değişebilir; soluk gaga tek başına gençlik ölçütü değildir. İlk sonbahardaki bireyde taze telekler temiz kenarlı görünürken erişkinde kademeli tüy değişimi uçuş silüetini düzensizleştirebilir. Yaş tayini ancak tüy kuşakları ve ayrıntılı fotoğraflarla yapılmalıdır.

Üreme kolonilerinde tek yumurta kaya kovuğu, mağara, çatlak ya da kazılmış oyuk içindeki çok basit yuvaya bırakılır. BirdLife, yumurtlamayı çoğunlukla mayıs ortası-sonu; çıkışı temmuz sonu ve yuvadan ayrılışı ekim olarak özetler. Audubon'un geniş Cory grubuna ilişkin hesabında iki eşeyin kuluçkaya katıldığı, kuluçkanın 52–56 gün ve yuva döneminin yaklaşık 90 gün olduğu belirtilir; Oiseaux tür hesabı uçuş gelişimini 90–93 gün verir. Bunlar Atlantik kolonilerinin biyolojisidir, Türkiye'de üreme iddiası değildir. Kolonide gece flaşı, yüksek sesli kayıt ve kovuk ağzına yaklaşma yapılmaz.

Uçuşta Görünüm

Üstten görünüşte bütün üst yüzey boz-kahverengidir: sırt, sağrı, kuyruk ve kanat örtüleri geniş beyaz paneller oluşturmaz. Uçuş telekleri örtülerden biraz daha koyu olabilir; açık tüy kenarları ancak yakında ince bir pullanma yaratır. Kanatlar uzun, geniş tabanlı ve uçlara doğru daralır; kuş çoğu zaman kanadı hafif yay biçiminde tutar. Üst yüzeyde büyük beyaz kanat bandı Atlantik Boz Yelkovanı için doğru bir işaret değildir.

Alttan görünüş ayrım için daha değerlidir. Gövde ve kanat altının merkezi beyaz, ön kenar, arka kenar ve uç koyudur. Cory ile Akdeniz Boz Yelkovanı ayrımında dış el teleklerinin iç ağlarındaki beyazın uzanışı incelenir. Hakemli ve uzman tanı çalışmaları, borealis'te dış el teleklerine giren beyaz dilin yok ya da çok kısa; diomedea'da ise dış teleklerin diplerine daha fazla uzanarak koyu ucu parçalayan kama biçimli beyaz olduğunu gösterir. Görüntü kanat altını yeterli çözünürlükte göstermiyorsa iki takson arasında kesin karar verilmez.

Kuyruk alttan da esas olarak koyu görünür; geniş beyaz kuyruk ve yalnız koyu uç biçimi beklenmez. Rüzgâr ve kanat bükülmesi koyu kenarın kalınlığını değiştirir. Bu nedenle tek karedeki koyu uç miktarı kesin teşhis değildir. Sarı-kalın gaga, ağır yapı, uzun süzülüş, üst yüzeyin desensiz boz-kahverengisi ve doğru açıda çekilmiş dış el teleği deseni birlikte aranır. Kanat üstü ile kanat altı işaretleri birbirine taşınmaz.

Ses ve Davranış

Denizde çoğunlukla sessizdir; kolonide özellikle karanlıkta gırtlaktan gelen, inişli çıkışlı ve insan sesini andıran boğuk diziler duyulur. Eşeylerin ses perdesi farklı olabilir; ancak yazıyla verilen hece taklidi, kayıt karşılaştırmasının yerini tutmaz. Koloni dışındaki tek bir ses başka fırtına kuşlarıyla karışabilir. Ham kayıt, tarih, saat, rüzgâr ve davranış notuyla saklanmalı; ses çalma üreme kovuğu yakınında kullanılmamalıdır.

Beslenirken yüzeyden balık veya kalamar alır, kısa dalışlar ve suya sığ atlayışlar yapar; BirdLife dalışların 15 metreye erişebildiğini bildirir. Balık sürüleri, yunuslar, orkinoslar ve avı yüzeye sıkıştıran başka yırtıcılar çevresinde toplanabilir. Balıkçı teknelerinin arkasında ıskarta ve artıkları izler. Bu fırsatçı davranış kuşu olta ve ağlara yaklaştırdığı için aynı zamanda yakalanma riski yaratır. Tekne çevresinde beslenme bütün bireylerin doğal diyetini temsil eden bir örneklem sayılmaz.

Kolonilere güçlü bağlılık gösterir; yetişkinler yıllarca aynı ada ve yuva çevresine dönebilir. Üreme dışı dönemde Atlantik boyunca çok geniş hareket eder. İzleme çalışmaları aynı koloniden kuşların farklı okyanus bölgelerini seçebildiğini, aynı bireyin yıllar arasında görece tutarlı bir strateji sürdürebildiğini göstermiştir. Bu esneklik, her kuşa tek ve sabit ülke dizisi çizmenin neden yanlış olduğunu açıklar.

Aynı koloniden kuşlar farklı kışlama bölgeleri seçebilir; çok yıllı izleme bireysel rotaların yıllar boyunca tutarlı olabildiğini göstermiştir.

Karıştırılabilecek Türler

Akdeniz Boz Yelkovanı en zor benzeridir. Genel renk ve sarı gaga neredeyse aynıdır. Atlantik türü ortalamada daha iri ve ağır yapılı, gagası daha güçlüdür; fakat örtüşme vardır. En değerli ayrım iyi aydınlatılmış kanat altındaki dış el telekleridir: Atlantik türünde koyu uç daha bütün, beyaz dil yok ya da kısa; Akdeniz türünde beyaz, dış teleklerin diplerine daha belirgin kama gibi uzanır. Küçük lekeler, tüy değişimi ve melezlik olasılığı nedeniyle birden çok telek ve bütün kuş değerlendirilmelidir.

Büyük Yelkovan benzer büyüklüktedir fakat daha desenlidir: koyu başlığı daha belirgin, sırtında daha güçlü karşıtlık, kuyruk sokumu ve yanlarda farklı koyu işaretler, kanat altında çapraz koyu bant bulunabilir; gagası sarı değil koyudur. Yelkovan ve Balear Yelkovanı daha küçük, daha hızlı kanat vuruşlu ve ince gagalıdır. Açık renkli Kama Kuyruklu Yelkovan uzun kama kuyruk ve daha ince, koyu gagayla ayrılır.

Uzak martılar, Sümsük ve fırtına kuşları da kısa bakışta yanıltabilir. Martılar dirsekli kanat, farklı gaga-bacak oranı ve daha etkin kanat vuruşu gösterir; erişkin Sümsük sivri gaga, bembeyaz gövde ve siyah kanat ucuna sahiptir. Güvenli tanı için sarı kancalı tüp burunlu gaga, boz-kahverengi desensiz üst taraf, beyaz alt gövde, koyu kenarlı kanat altı, ağır süzülüş ve dış el teleği deseni birlikte doğrulanır.