kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Boz Doğan (Falco columbarius)
VS
Seçildi Aladoğan (Falco vespertinus)

Boz Doğan

Falco columbarius

Takım Falconiformes
Familya Doğangiller (Falconidae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Sivri kanat, uzun bantlı kuyruk, tıknaz yapı ve küçük kuşlara alçak hızlı kovalamaca birlikte ayırıcıdır.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Boz Doğan küçük, sıkı gövdeli ve güçlü bir doğandır. Sivri kanatlarını hızlı ve art arda vurarak uçar. Alt tarafındaki koyu çizgiler ve bantlı kuyruğu, uçuş biçimiyle birlikte değerlendirilmelidir.

İngilizce adı Merlin, bilimsel adı Falco columbarius’tur. AviList v2025b bu tür içinde dokuz alt tür tanır. Bu nedenle farklı ülkelerdeki bütün Boz Doğanların aynı koyulukta görünmesi beklenmez.

Genel Görünüm ve Duruş

Boz Doğan geniş göğüslü, toplu yapılıdır. Tünemiş kuşun kanat uçları kuyruğun sonuna ulaşmaz.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Avrasya erkeğinin üst tarafı genellikle gri, alt tarafı devetüyü renkli ve çizgilidir. Dişi ile gençler daha kahverengidir. Kahverengi bir kuş bu yüzden otomatik olarak erişkin dişi sayılmaz. Daha iri görünmek de ölçeği bilinmeyen tek bir fotoğrafta eşeyi kesinleştirmez.

Renk farkının coğrafi bir yönü de vardır. Cornell’in Kuzey Amerika karşılaştırmasında kıyıdaki koyu topluluklar ile daha soluk kır toplulukları ayrılır. Türkiye’nin doğusuna kadar kışlayabilen pallidus grubunun erkeği ise açık gri üstlüdür. Bu biçimler, aynı kuşun art arda geçtiği yaş evreleri değildir.

Uçuşta Görünüm

Sivri kanatlarla güçlü, hızlı ve kesintisiz vuruşlar yapar. Küçük kuşların peşinden ani yön değişiklikleriyle gidebilir. Kanat altı koyudur; bu özelliği çizgili gövdeyle birlikte değerlendirin.

Ses ve Davranış

Alarmı erkeklerde hızlı, tiz “ki ki ki” dizileri olarak tarif edilir; dişinin sesi daha kalındır. Üreme dışında genellikle sessizdir.

Karıştırılabilecek Türler

Kerkenezin (Falco tinnunculus; İngilizce Common Kestrel veya Eurasian Kestrel) erkeğinde kızıl sırt, gri baş ve geniş koyu uç bantlı gri kuyruk görülür. Avlanırken havada asılı kalması da tipiktir. Boz Doğan erkeğinin daha bütünlüklü gri üst tarafıyla karşılaştırırken yaş ve eşeyi de hesaba katın.

Atmaca (Accipiter nisus; Eurasian Sparrowhawk) benzer büyüklükte ve uzun kuyrukludur. Ayrımda Boz Doğanın sivri kanatları ve hızlı vuruş düzeni önemlidir.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Kuzey Avrupa’daki aesalon topluluğu parçalı orman, tundra, fundalık ve turbalıkları kullanır. Küçük kuş avının bulunduğu açık veya yarı açık alanlar önemlidir.

Yuva Yeri

Kendi dal yuvasını kurmaz; bölgeye göre eski bir karga veya yırtıcı kuş yuvasını kullanabilir, açık tundrada yerde de yuvalanabilir. BTO’nun Britanya kuşları derlemesinde tipik yumurta sayısı 4–5, gözlenen kuluçka aralığı 28–32 gündür. Kuluçkayı çoğunlukla dişi, bazen erkek yapar. Yavruların uçacak duruma gelmesi için tipik süre 27,5–30,5 gün verilir. Bunlar Türkiye’deki bir yuva grubundan elde edilmiş sonuçlar değildir. Yuvaya yaklaşmayın ve yerini paylaşmayın.

Günlük Alan Kullanımı

Kışın küçük kuş sürülerinin bulunduğu açık kır, tarla ve kıyı alanlarında aranabilir. Cornell’in hesabı çayırları ve açık ormanları da kapsar. Bu alanlar av arama ortamıdır; bir kıyıda görülmesi kuşun su içinde avlandığı anlamına gelmez.

Dünya Yayılışı

Kuzey Amerika ile Avrasya’nın kuzey kuşağında yayılır. AviList’in alt tür alanları İzlanda’dan kuzey Avrasya’ya, Sibirya’ya, Orta Asya’nın bozkır ve dağlarına; öte yanda Kuzey Amerika’ya uzanır. Üreme ve kışlama alanları aynı değildir.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye, türün kışlama coğrafyası içindedir. Göksu Deltası’nda 12–18 Mart 2000’de yapılan yırtıcı kuş araştırmasında Boz Doğan hemen her gün bir–iki kuşla gözlendi. Bu tarihli kayıt, aynı sayının her kış bütün Türkiye için geçerli olduğu veya bölgede ürediği anlamına gelmez.

Göç Yolculuğu

Avrupa göç atlasında İzlanda kuşlarının güneydoğuya, Britanya kuşlarının ada içinde güneye veya Avrupa kıtasına, kıtadaki kuzey kuşlarının ise çoğunlukla güneybatıya hareketleri ayrılır. Bu farklı bağlantılar tek bir zorunlu boğaz geçidine işaret etmez. Atlas, en az 50 kilometre uzaklıktaki yeniden bulunmaları haritalar; yakın çevrede kalan kuşlar aynı biçimde görünmez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Temel besini, uçarken yakaladığı kuşlardır. Kıyılarda küçük kıyı kuşlarının bulunduğu alanları da kullanır. Göksu Deltası’nın Mart 2000 gözlemlerinde bir dişinin havada Kır Kırlangıcı yakaladığı kaydedilmiştir. Tek av kaydı, bütün beslenmesinin o türden oluştuğunu göstermez.

Nasıl Avlanır?

Avını tünekten bekler veya uçarak arar; yakaladığını çoğu kez yerde ya da alçak bir tünekte yer. Zaman zaman büyük böcek ve küçük memeliler de alır.

İlginç Bilgiler

## Yuva Kamerasıyla Görülen İş Bölümü Kanada’nın Weyburn kentinde, richardsonii alt türünden bir çift ile dört yavrusu 25 Nisan–22 Temmuz 2020 arasında bir yuva kamerasıyla izlendi. 2022’de yayımlanan çalışmada dişi, küçük yavruların ısıtılması ve beslenmesinde öne çıkarken erkek ilk dönemde çoğunlukla avı dişiye getiriyordu. Bu yuvada erkek, yavruların ortalama çıkım tarihinden 17 gün sonra avı doğrudan yavrulara taşımaya başladı. Kamera, erişkinleri yalnız yuvaya girip çıkarken görmekle yavruya kimin nasıl besin verdiğini izlemenin farklı bilgiler sağladığını gösterir. Bunun bir çiftin ve bir sezonun kaydı olduğu unutulmamalıdır; Türkiye’de görülen bütün kuşlara değişmez bir iş bölümü veya gün çizelgesi olarak aktarılamaz. ## Aynı Kentte Üremek ve Kışlamak Boz Doğan her yerde aynı ölçüde göç etmez. Kanada’nın Saskatoon kentindeki 1985–1988 araştırmasında kışın 22–38 kuştan oluşan topluluk, neredeyse bütünüyle yerel doğumlu kuşlardan oluşuyordu. Kışın yakalanan 45 kuştan 20’si daha sonra kentte üredi. Araştırmacılar, kışı aynı yerde geçiren bazı erkeklerin üreme alanına daha aşina olmasının bir yarar sağlayabileceğini öne sürdü. Bu olası açıklama, göç etmemenin her kuşta daha başarılı üreme sağladığının deneysel kanıtı değildir. Başka bir kentte görülen kış kuşunun orada doğduğunu veya yazın aynı yerde yuvalayacağını da göstermez.

Aladoğan

Falco vespertinus

Takım Falconiformes
Familya Doğangiller (Falconidae)
IUCN Durumu VU
Arazide Teşhis İpucu
Yaş/eşey önce; kızıllığın yeri, kanat altı örtüleri ve baş deseni birlikte değerlendirilir.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Aladoğan (Falco vespertinus; Red-footed Falcon) uzun, sivri kanatlı küçük bir doğandır. Erişkin erkek koyu mavi-gridir; kızıllık göğsünde değil, bacak üstü tüylerindedir. Dişi açık pas rengi başıyla farklı görünür.

Genel Görünüm ve Duruş

İnce gövdeli ve kısa, kancalı gagalıdır. Erişkin erkekte alt karın ve kuyruk altı kızıldır; gaga dibindeki çıplak deri, göz halkası ve ayaklar kırmızımsıdır. Deri rengiyle tüy rengi ayrı değerlendirilir; uzak ve gölgeli görünüş renkleri saklayabilir. Gözü koyu kahverengidir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erişkin dişinin sırtı daha açık gri, koyu çizgilidir. Baş ve alt taraf açık pas tonlu; göz çevresi koyu, bıyık çizgisi kısadır. Göğüs sade veya az işaretlidir. Yoğun çizgili gençle karıştırılmaması için baş, sırt ve alt taraf birlikte incelenir.

Gençte üst taraf kahverengi ve açık kenarlı, alt taraf belirgin çizgilidir; bacaklar sarıdır. Tüy değişiminde bütün alanlar aynı anda erişkin görünüşe geçmez. Yalnız alt çizgilerden, baş ve kanat görülmeden kesin tanı konmaz.

Uçuşta Görünüm

Uzun, sivri kanatlarıyla çevik uçar; havada böcek kovalarken hızla dönebilir. Erişkin erkeğin kanat altı örtüleri koyu gridir; dişiye aynı renk şeması uygulanmaz.

Erişkin erkeğin üstten gümüşi ana uçuş tüyleri yararlıdır. Kanat tüylerini henüz değiştirmemiş genç erkek bu açıklığı taşımayabilir. Brian Small’ın 1995 Batı Palearktik teşhis yazısı yaş farkının önemini vurgular; alt yüzeyle üst yüzey rengi karıştırılmaz.

Ses ve Davranış

Sürülerde, kolonilerde ve akşam ortak dinlenme yerlerinde tiz, art arda çağrılar verir; alarmda dizi hızlanabilir. Delice Doğanla ses benzerliği bulunduğundan tek yazılı hece yeterli değildir. Koloni ses çalarak harekete geçirilmez.

Karıştırılabilecek Türler

Kerkenezin (Falco tinnunculus; Common Kestrel) alt tarafı beneklidir. Erkekte gri baş, siyah uç bantlı gri kuyruk; dişide kahverengi ve bantlı kuyruk yardımcıdır. Göz altındaki koyu işaretle birlikte değerlendirilir. Havada asılı kalması tek başına türü ayırmaz.

Delice Doğan (Falco subbuteo; Eurasian Hobby) uzun sivri kanatlı, açık yanaklı ve belirgin koyu bıyıklıdır. Erişkinde çizgili alt taraf ve kızıl bacak üstü tüyleri görülür; gençte bu kızıllık yoktur. Erişkin işaretleri gence zorlanmaz.

Amur Doğanının (Falco amurensis; Amur Falcon) erişkin erkeğinde koltuk altı ve kanat altı örtüleri beyazdır. Dişinin beyaz, yoğun koyu benekli alt tarafı ve güçlü bıyığı da yardımcıdır. Karşılaştırma Türkiye’de düzenli bulunduğu anlamına gelmez; iki ayrı tür birleştirilmez.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Otlak ve tarım alanlarının seyrek ağaçlar, küçük koru ve ağaçlık şeritlerle birleştiği yarı açık ortamları kullanır. Açık zemin avlanma, ağaçlar tünek ve hazır yuva sunar; her ağaç kümesi koloni değildir.

Yuva Yeri

Karga ve saksağan gibi kuşların eski dal yuvalarını kullanabilir; uygun yapay yuvalıklarda da ürer.

Romanya Ornitoloji Derneği rehberi koloni veya tek çift halinde ürediğini bildirir. Tipik 3–4 yumurta, iki eşeyin katıldığı 22–28 günlük kuluçka ve 26–30 günlük yavru yuva dönemi verilir. Bunlar derlenmiş rehber değerleridir; Türkiye’nin yeni yuva ölçümleri değildir.

Günlük Alan Kullanımı

Macaristan Kardoskúti Fehértó’da 2006–2008 araştırması, yavru büyüten erkeklerin hasat edilen tarla ve otlakları kullanımını incelemiştir. Hasatla kısalan örtü avı geçici olarak erişilebilir kılabilmiştir. Bu gözlemsel sonuç Türkiye’de her tarlanın çayırdan iyi olduğunu göstermez.

Dünya Yayılışı

Doğu Avrupa’dan Asya içlerine uzanan üreme alanlarından Afrika’nın güneyine göç eder. BirdLife South Africa hesabında Botswana, kuzey Namibya ve güney Angola başlıca üreme dışı alanlardır. “Afrika’nın güneyi” yalnız Güney Afrika Cumhuriyeti değildir; Amur Doğanının rotası bu türe aktarılmaz.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye’de geçit kuşudur. BirdLife’ın 2021 tablosu 2016 için 1–3 çift bildirir, eğilimler belirsizdir. Sinav ve Kıraç’ın 2023 yazısı, Sivrihisar Eskişehir’deki 2016 çiftinin yuva kullanımını olası bir üreme girişimi olarak değerlendirir. Yumurtlama doğrulanmamış, yavru yetiştirildiği gösterilmemiştir. Bu eski veriler 2026 nüfusunun sayımı değildir.

İstanbul Keskin Viraj’ın 2006 ilkbahar sayımında 50 Aladoğan kaydedilmiştir. Tarihler 30 Nisan–23 Mayıs, günlük en yüksek sayı 6 Mayıs’ta 14’tür. Üner ve arkadaşlarının 2010 yayını tek gözlem noktası ve bu dönemi kapsar; toplam Türkiye nüfusu veya her yılın değişmez takvimi değildir.

Göç Yolculuğu

İlkbahar ve sonbaharda sürüler oluşturabilir. Romanya uzman rehberi Avrupa’ya gelişini geç nisan–erken mayısla ilişkilendirir. Bu bölgesel rehber aralığı Türkiye’nin bütün yörelerine tek geliş günü vermez; duraklayan kuşlar sonra yoluna devam edebilir.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

İri böcekler, özellikle çekirgeler önemli besinlerdir. Yavru büyütürken küçük kemirgen, kertenkele ve küçük kuşlar da alınabilir. Besin payları yöreyle mevsime bağlıdır; yalnız böcek yiyen bir kuş olarak sunulmaz.

Nasıl Avlanır?

Uçan böceği havada yakalayabilir; havada asılı kalarak zemini tarar veya tel ve direk gibi tünekten ava atılır. Gagadaki av seçilmiyorsa adı tahmin edilmez.

Macaristan’ın 2006–2008 verilerinde, yavru büyütme döneminin ikinci yarısındaki 13 erkeğin 484 tam gözlenmiş etkin avlanması analiz edilmiştir. Avın alanda yenmesiyle yuvaya taşınması ayrılmış; küçük omurgalılar çoğunlukla yuvaya götürülmüştür. Besin miktarında av gruplarına dayalı tahmin kullanılmış, her av tartılmamıştır. Bu, bütün yaş ve eşeylerin yıllık besin oranı değildir.

İlginç Bilgiler

## Yuvalık Araştırması Ne Gösterdi? Macaristan Vásárhelyi-puszta’da 1995’te başlayan yuvalık programının 2015 değerlendirmesi, yıllara yayılan 1.432 Aladoğan üreme girişimini incelemiştir. Bu 1.432 farklı çift veya tek yılın yuva sayısı değildir. Kutu biçimiyle üreme sonuçları arasında ilişkiler bulunmuş; kapalı kutunun hava koşullarından koruma sağlayabileceği yorumu yapılmıştır. Bu açıklama kesin deneysel neden değildir; doğal yuvayla yapay kutu sonuçları özdeş sayılmaz. ## Ortak Dinlenme ve Koloni Afrika’nın güneyindeki üreme dışı dönemde ortak geceleme yerleri oluşabilir. BirdLife South Africa, Amur Doğanı ve Küçük Kerkenezle karma gruplar da bildirir. Bir grupta Aladoğan bulunması bütün üyeleri aynı tür yapmaz; geceleme yeri üreme kolonisi değildir. ## Değişen Koruma Kategorisi Küresel değerlendirmede 2021’de Tehdide Yakın’dan Hassas kategorisine geçirilmiştir. BirdLife’ın 2022 duyurusu bu 2021 değişimini anlatır; 2025 Güney Afrika hesabı da küresel kategoriyi Hassas verir. Eski rehberdeki etiket güncel sayılmaz. Bir göç günündeki kalabalık sürü bütün nüfusun iyi durumda olduğunu kanıtlamaz.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...