kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Boz Doğan (Falco columbarius)
VS
Seçildi Ada Doğanı (Falco eleonorae)

Boz Doğan

Falco columbarius

Takım Falconiformes
Familya Doğangiller (Falconidae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Sivri kanat, uzun bantlı kuyruk, tıknaz yapı ve küçük kuşlara alçak hızlı kovalamaca birlikte ayırıcıdır.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Boz Doğan küçük, sıkı gövdeli ve güçlü bir doğandır. Sivri kanatlarını hızlı ve art arda vurarak uçar. Alt tarafındaki koyu çizgiler ve bantlı kuyruğu, uçuş biçimiyle birlikte değerlendirilmelidir.

İngilizce adı Merlin, bilimsel adı Falco columbarius’tur. AviList v2025b bu tür içinde dokuz alt tür tanır. Bu nedenle farklı ülkelerdeki bütün Boz Doğanların aynı koyulukta görünmesi beklenmez.

Genel Görünüm ve Duruş

Boz Doğan geniş göğüslü, toplu yapılıdır. Tünemiş kuşun kanat uçları kuyruğun sonuna ulaşmaz.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Avrasya erkeğinin üst tarafı genellikle gri, alt tarafı devetüyü renkli ve çizgilidir. Dişi ile gençler daha kahverengidir. Kahverengi bir kuş bu yüzden otomatik olarak erişkin dişi sayılmaz. Daha iri görünmek de ölçeği bilinmeyen tek bir fotoğrafta eşeyi kesinleştirmez.

Renk farkının coğrafi bir yönü de vardır. Cornell’in Kuzey Amerika karşılaştırmasında kıyıdaki koyu topluluklar ile daha soluk kır toplulukları ayrılır. Türkiye’nin doğusuna kadar kışlayabilen pallidus grubunun erkeği ise açık gri üstlüdür. Bu biçimler, aynı kuşun art arda geçtiği yaş evreleri değildir.

Uçuşta Görünüm

Sivri kanatlarla güçlü, hızlı ve kesintisiz vuruşlar yapar. Küçük kuşların peşinden ani yön değişiklikleriyle gidebilir. Kanat altı koyudur; bu özelliği çizgili gövdeyle birlikte değerlendirin.

Ses ve Davranış

Alarmı erkeklerde hızlı, tiz “ki ki ki” dizileri olarak tarif edilir; dişinin sesi daha kalındır. Üreme dışında genellikle sessizdir.

Karıştırılabilecek Türler

Kerkenezin (Falco tinnunculus; İngilizce Common Kestrel veya Eurasian Kestrel) erkeğinde kızıl sırt, gri baş ve geniş koyu uç bantlı gri kuyruk görülür. Avlanırken havada asılı kalması da tipiktir. Boz Doğan erkeğinin daha bütünlüklü gri üst tarafıyla karşılaştırırken yaş ve eşeyi de hesaba katın.

Atmaca (Accipiter nisus; Eurasian Sparrowhawk) benzer büyüklükte ve uzun kuyrukludur. Ayrımda Boz Doğanın sivri kanatları ve hızlı vuruş düzeni önemlidir.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Kuzey Avrupa’daki aesalon topluluğu parçalı orman, tundra, fundalık ve turbalıkları kullanır. Küçük kuş avının bulunduğu açık veya yarı açık alanlar önemlidir.

Yuva Yeri

Kendi dal yuvasını kurmaz; bölgeye göre eski bir karga veya yırtıcı kuş yuvasını kullanabilir, açık tundrada yerde de yuvalanabilir. BTO’nun Britanya kuşları derlemesinde tipik yumurta sayısı 4–5, gözlenen kuluçka aralığı 28–32 gündür. Kuluçkayı çoğunlukla dişi, bazen erkek yapar. Yavruların uçacak duruma gelmesi için tipik süre 27,5–30,5 gün verilir. Bunlar Türkiye’deki bir yuva grubundan elde edilmiş sonuçlar değildir. Yuvaya yaklaşmayın ve yerini paylaşmayın.

Günlük Alan Kullanımı

Kışın küçük kuş sürülerinin bulunduğu açık kır, tarla ve kıyı alanlarında aranabilir. Cornell’in hesabı çayırları ve açık ormanları da kapsar. Bu alanlar av arama ortamıdır; bir kıyıda görülmesi kuşun su içinde avlandığı anlamına gelmez.

Dünya Yayılışı

Kuzey Amerika ile Avrasya’nın kuzey kuşağında yayılır. AviList’in alt tür alanları İzlanda’dan kuzey Avrasya’ya, Sibirya’ya, Orta Asya’nın bozkır ve dağlarına; öte yanda Kuzey Amerika’ya uzanır. Üreme ve kışlama alanları aynı değildir.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye, türün kışlama coğrafyası içindedir. Göksu Deltası’nda 12–18 Mart 2000’de yapılan yırtıcı kuş araştırmasında Boz Doğan hemen her gün bir–iki kuşla gözlendi. Bu tarihli kayıt, aynı sayının her kış bütün Türkiye için geçerli olduğu veya bölgede ürediği anlamına gelmez.

Göç Yolculuğu

Avrupa göç atlasında İzlanda kuşlarının güneydoğuya, Britanya kuşlarının ada içinde güneye veya Avrupa kıtasına, kıtadaki kuzey kuşlarının ise çoğunlukla güneybatıya hareketleri ayrılır. Bu farklı bağlantılar tek bir zorunlu boğaz geçidine işaret etmez. Atlas, en az 50 kilometre uzaklıktaki yeniden bulunmaları haritalar; yakın çevrede kalan kuşlar aynı biçimde görünmez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Temel besini, uçarken yakaladığı kuşlardır. Kıyılarda küçük kıyı kuşlarının bulunduğu alanları da kullanır. Göksu Deltası’nın Mart 2000 gözlemlerinde bir dişinin havada Kır Kırlangıcı yakaladığı kaydedilmiştir. Tek av kaydı, bütün beslenmesinin o türden oluştuğunu göstermez.

Nasıl Avlanır?

Avını tünekten bekler veya uçarak arar; yakaladığını çoğu kez yerde ya da alçak bir tünekte yer. Zaman zaman büyük böcek ve küçük memeliler de alır.

İlginç Bilgiler

## Yuva Kamerasıyla Görülen İş Bölümü Kanada’nın Weyburn kentinde, richardsonii alt türünden bir çift ile dört yavrusu 25 Nisan–22 Temmuz 2020 arasında bir yuva kamerasıyla izlendi. 2022’de yayımlanan çalışmada dişi, küçük yavruların ısıtılması ve beslenmesinde öne çıkarken erkek ilk dönemde çoğunlukla avı dişiye getiriyordu. Bu yuvada erkek, yavruların ortalama çıkım tarihinden 17 gün sonra avı doğrudan yavrulara taşımaya başladı. Kamera, erişkinleri yalnız yuvaya girip çıkarken görmekle yavruya kimin nasıl besin verdiğini izlemenin farklı bilgiler sağladığını gösterir. Bunun bir çiftin ve bir sezonun kaydı olduğu unutulmamalıdır; Türkiye’de görülen bütün kuşlara değişmez bir iş bölümü veya gün çizelgesi olarak aktarılamaz. ## Aynı Kentte Üremek ve Kışlamak Boz Doğan her yerde aynı ölçüde göç etmez. Kanada’nın Saskatoon kentindeki 1985–1988 araştırmasında kışın 22–38 kuştan oluşan topluluk, neredeyse bütünüyle yerel doğumlu kuşlardan oluşuyordu. Kışın yakalanan 45 kuştan 20’si daha sonra kentte üredi. Araştırmacılar, kışı aynı yerde geçiren bazı erkeklerin üreme alanına daha aşina olmasının bir yarar sağlayabileceğini öne sürdü. Bu olası açıklama, göç etmemenin her kuşta daha başarılı üreme sağladığının deneysel kanıtı değildir. Başka bir kentte görülen kış kuşunun orada doğduğunu veya yazın aynı yerde yuvalayacağını da göstermez.

Ada Doğanı

Falco eleonorae

Takım Falconiformes
Familya Doğangiller (Falconidae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Çok uzun dar kanatlar; uzun kuyruk; koyu kanat altı örtüleri; açık veya koyu renk morfu

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Ada Doğanında çok uzun dar kanat, uzun kuyruk ve ince gövde birlikte aranır. Açık renkli kuşta açık yanak, koyu yanak şeridi ve çizgili pas rengi alt taraf da yardımcıdır.

Genel Görünüm ve Duruş

Ada Doğanı ince gövdeli, uzun kuyruklu ve çok uzun, dar kanatlı orta boy bir doğandır. Tünediğinde kapalı kanat uçları kuyruğun ucuna ulaşabilir veya onu biraz geçebilir.

Açık ve koyu renkli bireyleri vardır. Açık görünümde üst taraf gri veya koyu kahverengi, yanak ve boğaz açıktır; koyu yanak şeridi ile çizgili krem-pas alt taraf seçilir. Koyu görünümde kuş çoğunlukla koyu kahverengidir. Kanat altında koyu örtü tüyleriyle uçuş tüylerinin açık tabanları karşıtlık oluşturur.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Dişi ortalama daha iridir; yalnız büyüklükten kesin eşey seçilemez. Açık ve koyu renkli bireyler her iki eşeyde de bulunur. İspanya’nın Alegranza Adası’nda 2007–2009’da yapılan araştırmada erişkin erkeklerin göz çevresi, gaga dibi ve ayakları parlak sarı; dişilerinki daha donuk gri veya yeşilimsi sarı olarak tarif edilir. Fotoğraf ışığı bu renkleri yanıltabilir.

Genç kuş daha kahverengidir; üst tüylerinde açık kenarlar, alt tarafında koyu çizgiler bulunur. Kanat altındaki açık-koyu farkı erişkindeki kadar güçlü olmayabilir. Yaşa uygun desen, kanat ve kuyruk oranlarıyla birlikte değerlendirilir.

Uçuşta Görünüm

Av ararken deniz veya kayalıklar üzerinde süzülebilir. Avına yöneldiğinde hızlanır, çevik dönüşler ve dik dalışlar yapar. Göç uçuşunda kanat vuruşları daha yavaş ve derindir.

Ses ve Davranış

Üreme topluluğunda keskin, hızlı tekrarlanan “kiye, kiye, kiye” benzeri çağrılar çıkarır. Benzer sesler başka doğanlarda da bulunduğundan görünüşü de değerlendirilmelidir.

Karıştırılabilecek Türler

Delice Doğan, Ada Doğanına göre daha kısa kuyruklu ve daha küçük yapılıdır. Erişkin Delice Doğanda bacakların üstünü ve kuyruğun altını örten kızıl tüyler belirgindir. Genç Delice Doğanda bu kızıllık bulunmadığından, erişkin için yararlı olan işaret genç kuşa aynen uygulanmaz. Uzunluk oranları ve kanat altı deseni birlikte değerlendirilmelidir.

Gri Doğanın erişkini, özellikle kötü ışıkta koyu renkli Ada Doğanına benzeyebilir. Gri Doğan genellikle daha küçük, daha açık gri ve daha kısa kuyrukludur. Ortadaki kuyruk tüylerinin biraz daha uzun olması kuyruk ucuna kama görünümü verir. Genç Gri Doğan erişkin gibi düz gri değildir; üst tarafı kahverengimsi, alt tarafı koyu desenlidir. Bu yüzden iki türün erişkinleri için kullanılan renk karşılaştırması gençlere doğrudan uygulanmaz.

Yuva, Yumurta ve Kuluçka

Genellikle 2–3 yumurta ve yılda bir üreme görülür. Uzman derlemeleri kuluçkayı 28–30 veya 28–33 gün; ilk uçuşu yaklaşık 30 ya da 35–40 gün verir. Bunlar Türkiye ölçümleri değildir ve farklı uçuş aşamaları aynı sayılmamalıdır. Kuluçkayı ağırlıkla dişi üstlenir, erkek av getirir.

Biyometri

ÖlçüErkekDişi
---------
Toplam boy38 cm38 cm
Kanat açıklığı90 cm105 cm
Ağırlık341 g414 g

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Üreme alanları deniz adaları, küçük adacıklar ve ulaşılması güç sarp kıyı falezleridir. Bazı koloniler anakara kıyısındadır. Yuvalama kayalığı dışında da besin aranır. Koloninin altına tekneyle yaklaşılmamalı, kayalığa tırmanılmamalı veya drone uçurulmamalıdır.

Yuva Yeri

Yuva, toprak veya gevşek taş parçalarında açılmış sığ bir çukurdur; dal yığını kurulmaz. Kaya oyuğu, korunaklı çıkıntı, büyük taş altı ya da seyrek çalı dibi kullanılabilir. Rüzgârdan korunmuş noktalar kullanılır. Çiftler, aynı toplulukta yuvalasalar da yuvanın çevresindeki küçük alanı savunur.

Günlük Alan Kullanımı

Göçte sulak alan ve akarsu vadilerinde durabilir, yüksek ağaçlara konabilir. Madagaskar’daki kışlama döneminde orman ve açık ağaçlıkları da kullanır. Alarm veren veya avla yuvaya dönemeyen kuştan uzaklaşılmalıdır.

Dünya Yayılışı

Akdeniz havzası ve doğu Atlantik adalarında koloniler halinde ürer. Kanarya Adaları, Fas’ın Atlantik kıyıları, Balearlar, Sardinya, Sicilya çevresi, Hırvatistan kıyıları, Ege adaları, Girit, Kıbrıs ve Türkiye kıyıları bu dağılımın parçalarıdır. Koloniler kesintisiz bir kıyı şeridi oluşturmaz; yuvalar uygun ada ve sarp kıyılarda kümelenir.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de Ege ve Akdeniz kıyılarıyla adalarında yazın ve göç dönemlerinde görülen, uygun yerlerde üreyen bir doğandır. Antalya’nın Adrasan çevresinde 2013–2018 yıllarında yürütülen araştırmada nisan ile ekim arasındaki gözlemlerde düzenli olarak kaydedilmiş ve üremesi belgelenmiştir. Araştırmacılar bazı çiftleri görmüş, ancak hepsinin yuvasını bulamamıştır; görülen çift sayısı ile kesin bulunan yuva sayısı bu nedenle aynı değildir. Bu yerel çalışma Türkiye’deki bütün kıyıların üreyen kuş sayısını vermez. Akdeniz genelinde üreme, çoğu yırtıcıya göre geç gerçekleşir; yavru büyütme dönemi yaz sonu ve sonbahardaki küçük kuş göçüyle örtüşür.

Göç Yolculuğu

Ada Doğanı Sahra’yı ve tropikal Afrika’yı aşan uzun mesafeli bir göçmendir. Üreme sonrasında Afrika üzerinden başlıca Madagaskar’a ulaşır. İtalya’nın Sardinya Adası’nda 2003–2006 döneminde izlenen kuşları ele alan araştırma, bireylerin aynı dar kıyı yolunu kullanmadığını göstermiştir. İzlenen gençler ve erişkinler farklı yollar izlemiş, bazı gençler Batı Afrika’da mola vermiştir. Bu sonuç, Türkiye’deki her kuşun aynı ülkelerden geçtiği veya aynı mesafeyi uçtuğu anlamına gelmez. Bir haritadaki tek gözlem de kuşun bütün göç yolunu göstermez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Besini mevsime göre değişir. Kışlama, ilkbahar göçü ve üreme öncesinde yusufçuk, çekirge, cırcır böceği, kelebek, güve ve kanatlı karınca gibi böcekler önemlidir. Akdeniz ülkeleri ve Kanarya Adaları’nı kapsayan 2025 derlemesinde böcekçilliğin yaşam döngüsünün büyük bölümünde sürdüğü, yumurtlama ve yavru büyütürken küçük göçmen kuşların payının arttığı anlatılır. Bölgesel av oranları bütün kolonilere genellenmez.

Nasıl Avlanır?

Avını uçuş sırasında ayaklarıyla yakalar. Yunanistan’ın Girit çevresindeki Dionysades Adaları’nda 1965–2001 arasındaki 26 arazi ziyaretine dayanan çalışmada, avın bol olduğu günlerde yakalanan fazla kuşların yuva yakınındaki besin depolarında saklanıp av azaldığında tüketildiği anlatılır. Bu yerel kayıt her bireyin her gün aynı davranışı yaptığını göstermez. Kuşu çekmek için yem atılmamalıdır.

İlginç Bilgiler

## Genç Kuşların İlk Geri Dönüşü İspanya’nın Kanarya Adaları’ndaki Alegranza’da yapılan izlemelerde, 2010’da yavruyken halkalanan bazı kuşlar 2011’de doğdukları toplulukta yeniden görülmüştür. Bu yaşta geri dönmek, mutlaka üremek anlamına gelmez. Araştırmacılar, gençlerin sonraki yıllarda kullanabilecekleri alanları ve erişkinlerin davranışlarını tanımasının olası bir yarar olduğunu tartışır. Bu açıklama araştırmacıların yorumudur; her genç kuşun niyetinin doğrudan ölçüldüğü bir sonuç değildir. ## Tüy Renginin Kalıtsal Temeli İspanya’nın Alegranza Adası’nda 2007–2009 yıllarında yürütülen bir araştırma, tüy rengindeki farkın kalıtsal temelini incelemiştir. Tüylere koyu renk veren maddenin üretiminde rol alan MC1R adlı gendeki bir farklılık, incelenen kuşların açık veya koyu görünümüyle eşleşmiştir. Böylece yalnız gözle görülen renk farkı ile aileden yavruya aktarılan özellik arasında bağlantı kurulmuştur. Aynı araştırmada ölçülen bağışıklık tepkisi, bir kuşun renginden genel sağlık durumunu kesin olarak anlama yöntemi değildir. ## Kışın Aynı Alanlara Dönüş Madagaskar’daki 2003–2014 kışlama izlemelerini değerlendiren ve 2017’de yayımlanan bir araştırmada, birden fazla kış boyunca izlenebilen altı erişkinin kullandığı alanların büyük ölçüde örtüştüğü görülmüştür. Farklı üreme topluluklarından gelen kuşlar da kışın aynı bölgeleri kullanabilmiştir. Bu nedenle birbirinden uzak kıyılarda üreyen kuşların korunması, ortak kışlama alanlarının durumuyla bağlantılıdır. Araştırmanın iklim senaryolarıyla ürettiği gelecek haritaları ise gerçekleşmiş dağılım kayıtları değil, koşullara bağlı öngörülerdir. ## Besin Çeşitliliği Nasıl Araştırılır? Akdeniz ülkeleri ve Kanarya Adaları’ndaki beslenme araştırmalarını bir araya getiren 2025 tarihli derleme, av olarak kaydedilmiş 120 böcek türü veya görünüşüne göre ayrılmış böcek grubunu bildirir. Kayıtlar 47 böcek familyasına yayılır. Bu toplam, tek bir kuşun midesinden çıkan çeşit sayısı değildir: farklı yerlerde, yıllarda ve yöntemlerle toplanmış bulguların birleşimidir. Yalnız avı uzaktan izlemekle, kuşun çıkardığı sindirilmemiş besin topağını incelemek aynı ayrıntı düzeyini sağlamaz. ## Adının Arkasındaki Koruma Öyküsü İngilizce ve bilimsel adı, İtalya’nın Sardinya Adası’nda hüküm süren Eleonora d’Arborea’yı anar. Sardinya Orman Koruma kurumunun açıklaması, onun 1392 tarihli Carta de Logu düzenlemesinde erişkin doğanların avlanmasını ve yuvalardan yavru alınmasını yasakladığını belirtir. Türün adı bu tarihsel koruma girişimini hatırlatır.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...