kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Boz Doğan (Falco columbarius)
VS
Seçildi Bıyıklı Doğan (Falco biarmicus)

Boz Doğan

Falco columbarius

Takım Falconiformes
Familya Doğangiller (Falconidae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Sivri kanat, uzun bantlı kuyruk, tıknaz yapı ve küçük kuşlara alçak hızlı kovalamaca birlikte ayırıcıdır.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Boz Doğan küçük, sıkı gövdeli ve güçlü bir doğandır. Sivri kanatlarını hızlı ve art arda vurarak uçar. Alt tarafındaki koyu çizgiler ve bantlı kuyruğu, uçuş biçimiyle birlikte değerlendirilmelidir.

İngilizce adı Merlin, bilimsel adı Falco columbarius’tur. AviList v2025b bu tür içinde dokuz alt tür tanır. Bu nedenle farklı ülkelerdeki bütün Boz Doğanların aynı koyulukta görünmesi beklenmez.

Genel Görünüm ve Duruş

Boz Doğan geniş göğüslü, toplu yapılıdır. Tünemiş kuşun kanat uçları kuyruğun sonuna ulaşmaz.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Avrasya erkeğinin üst tarafı genellikle gri, alt tarafı devetüyü renkli ve çizgilidir. Dişi ile gençler daha kahverengidir. Kahverengi bir kuş bu yüzden otomatik olarak erişkin dişi sayılmaz. Daha iri görünmek de ölçeği bilinmeyen tek bir fotoğrafta eşeyi kesinleştirmez.

Renk farkının coğrafi bir yönü de vardır. Cornell’in Kuzey Amerika karşılaştırmasında kıyıdaki koyu topluluklar ile daha soluk kır toplulukları ayrılır. Türkiye’nin doğusuna kadar kışlayabilen pallidus grubunun erkeği ise açık gri üstlüdür. Bu biçimler, aynı kuşun art arda geçtiği yaş evreleri değildir.

Uçuşta Görünüm

Sivri kanatlarla güçlü, hızlı ve kesintisiz vuruşlar yapar. Küçük kuşların peşinden ani yön değişiklikleriyle gidebilir. Kanat altı koyudur; bu özelliği çizgili gövdeyle birlikte değerlendirin.

Ses ve Davranış

Alarmı erkeklerde hızlı, tiz “ki ki ki” dizileri olarak tarif edilir; dişinin sesi daha kalındır. Üreme dışında genellikle sessizdir.

Karıştırılabilecek Türler

Kerkenezin (Falco tinnunculus; İngilizce Common Kestrel veya Eurasian Kestrel) erkeğinde kızıl sırt, gri baş ve geniş koyu uç bantlı gri kuyruk görülür. Avlanırken havada asılı kalması da tipiktir. Boz Doğan erkeğinin daha bütünlüklü gri üst tarafıyla karşılaştırırken yaş ve eşeyi de hesaba katın.

Atmaca (Accipiter nisus; Eurasian Sparrowhawk) benzer büyüklükte ve uzun kuyrukludur. Ayrımda Boz Doğanın sivri kanatları ve hızlı vuruş düzeni önemlidir.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Kuzey Avrupa’daki aesalon topluluğu parçalı orman, tundra, fundalık ve turbalıkları kullanır. Küçük kuş avının bulunduğu açık veya yarı açık alanlar önemlidir.

Yuva Yeri

Kendi dal yuvasını kurmaz; bölgeye göre eski bir karga veya yırtıcı kuş yuvasını kullanabilir, açık tundrada yerde de yuvalanabilir. BTO’nun Britanya kuşları derlemesinde tipik yumurta sayısı 4–5, gözlenen kuluçka aralığı 28–32 gündür. Kuluçkayı çoğunlukla dişi, bazen erkek yapar. Yavruların uçacak duruma gelmesi için tipik süre 27,5–30,5 gün verilir. Bunlar Türkiye’deki bir yuva grubundan elde edilmiş sonuçlar değildir. Yuvaya yaklaşmayın ve yerini paylaşmayın.

Günlük Alan Kullanımı

Kışın küçük kuş sürülerinin bulunduğu açık kır, tarla ve kıyı alanlarında aranabilir. Cornell’in hesabı çayırları ve açık ormanları da kapsar. Bu alanlar av arama ortamıdır; bir kıyıda görülmesi kuşun su içinde avlandığı anlamına gelmez.

Dünya Yayılışı

Kuzey Amerika ile Avrasya’nın kuzey kuşağında yayılır. AviList’in alt tür alanları İzlanda’dan kuzey Avrasya’ya, Sibirya’ya, Orta Asya’nın bozkır ve dağlarına; öte yanda Kuzey Amerika’ya uzanır. Üreme ve kışlama alanları aynı değildir.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye, türün kışlama coğrafyası içindedir. Göksu Deltası’nda 12–18 Mart 2000’de yapılan yırtıcı kuş araştırmasında Boz Doğan hemen her gün bir–iki kuşla gözlendi. Bu tarihli kayıt, aynı sayının her kış bütün Türkiye için geçerli olduğu veya bölgede ürediği anlamına gelmez.

Göç Yolculuğu

Avrupa göç atlasında İzlanda kuşlarının güneydoğuya, Britanya kuşlarının ada içinde güneye veya Avrupa kıtasına, kıtadaki kuzey kuşlarının ise çoğunlukla güneybatıya hareketleri ayrılır. Bu farklı bağlantılar tek bir zorunlu boğaz geçidine işaret etmez. Atlas, en az 50 kilometre uzaklıktaki yeniden bulunmaları haritalar; yakın çevrede kalan kuşlar aynı biçimde görünmez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Temel besini, uçarken yakaladığı kuşlardır. Kıyılarda küçük kıyı kuşlarının bulunduğu alanları da kullanır. Göksu Deltası’nın Mart 2000 gözlemlerinde bir dişinin havada Kır Kırlangıcı yakaladığı kaydedilmiştir. Tek av kaydı, bütün beslenmesinin o türden oluştuğunu göstermez.

Nasıl Avlanır?

Avını tünekten bekler veya uçarak arar; yakaladığını çoğu kez yerde ya da alçak bir tünekte yer. Zaman zaman büyük böcek ve küçük memeliler de alır.

İlginç Bilgiler

## Yuva Kamerasıyla Görülen İş Bölümü Kanada’nın Weyburn kentinde, richardsonii alt türünden bir çift ile dört yavrusu 25 Nisan–22 Temmuz 2020 arasında bir yuva kamerasıyla izlendi. 2022’de yayımlanan çalışmada dişi, küçük yavruların ısıtılması ve beslenmesinde öne çıkarken erkek ilk dönemde çoğunlukla avı dişiye getiriyordu. Bu yuvada erkek, yavruların ortalama çıkım tarihinden 17 gün sonra avı doğrudan yavrulara taşımaya başladı. Kamera, erişkinleri yalnız yuvaya girip çıkarken görmekle yavruya kimin nasıl besin verdiğini izlemenin farklı bilgiler sağladığını gösterir. Bunun bir çiftin ve bir sezonun kaydı olduğu unutulmamalıdır; Türkiye’de görülen bütün kuşlara değişmez bir iş bölümü veya gün çizelgesi olarak aktarılamaz. ## Aynı Kentte Üremek ve Kışlamak Boz Doğan her yerde aynı ölçüde göç etmez. Kanada’nın Saskatoon kentindeki 1985–1988 araştırmasında kışın 22–38 kuştan oluşan topluluk, neredeyse bütünüyle yerel doğumlu kuşlardan oluşuyordu. Kışın yakalanan 45 kuştan 20’si daha sonra kentte üredi. Araştırmacılar, kışı aynı yerde geçiren bazı erkeklerin üreme alanına daha aşina olmasının bir yarar sağlayabileceğini öne sürdü. Bu olası açıklama, göç etmemenin her kuşta daha başarılı üreme sağladığının deneysel kanıtı değildir. Başka bir kentte görülen kış kuşunun orada doğduğunu veya yazın aynı yerde yuvalayacağını da göstermez.

Bıyıklı Doğan

Falco biarmicus

Takım Falconiformes
Familya Doğangiller (Falconidae)
IUCN Durumu LC
Arazide Teşhis İpucu
Baş deseni ve vücut oranı birlikte; yalnız kızıl tepe veya bir uçuş çizimi kesin tanı sağlamaz.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Bıyıklı Doğan (Falco biarmicus; Lanner Falcon), uzun kuyruklu, güçlü fakat görece ince yapılı bir büyük doğandır. Erişkinde gri sırt ile açık kızılımsı arka tepe ve ense dikkat çeker. Bu görünüş yayılış boyunca değişebilir; baştaki kızıllık tek başına tanı değildir. Gençte erişkinin açık baş ve gri sırtını aramak yanıltıcı olabilir.

Genel Görünüm ve Duruş

Gaga kısa ve tabanından itibaren kıvrıktır. Açık alın ve yanak üzerinde gözün altından geçen ince koyu çizgi bulunur. Alt taraf krem-beyaz veya sıcak açık tonlarda olabilir.

Türün farklı bölgelerdeki bireyleri büyüklük ve renk bakımından değişir. The Peregrine Fund uzman hesabı bu farklılığı özellikle belirtir. Bu nedenle Afrika’daki bir kuşun bütün baş ve gövde tonlarını Türkiye’deki her birey için tek model saymak doğru değildir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Gençlerin üst tarafı koyu kahverengi, alt tarafı belirgin çizgilidir. Kanat altındaki yoğun çizgiler ve bacakları örten tüylerin görece çizgisiz olması tanıya katılabilir. Ancak genç Gökdoğan ve Ulu Doğan da kahverengi ve çizgili görünebildiği için baş, gövde ve uçuş oranlarını birlikte görmek gerekir.

Dişiler genel olarak erkeklerden daha iridir. MEROS uzman hesabı eşeyler için farklı ağırlık aralıkları verir; bunlar fotoğraftaki büyüklükten kesin eşey seçmeye yaramaz. Yaş, coğrafi görünüş ve uzaklık da değerlendirmeyi etkiler. Daha kahverengi bir kuş otomatik olarak dişi değildir; genç erkekler de kahverengidir.

Uçuşta Görünüm

Gökdoğanla karşılaştırıldığında kuyruğu daha uzun, kanatları daha az sivri görünebilir; gövdesi daha ince bir izlenim verir. Hızlı ve çevik uçuş yapar. Uçuş oranları, kuşun dönüşü ve kanatların ne kadar açıldığıyla birlikte değerlendirilir.

Yalnız av peşindeki hızlı uçuşuyla görülmez. Açık bir tünekten çevreyi izleyebilir veya yüksekte süzülebilir. Tek başına, çift hâlinde ya da üreme döneminde küçük aile grubuyla bulunabilir. Aynı alandaki iki kuşun birlikte görünmesi, o anda başarılı av veya yavru yetiştirme kanıtı değildir.

Ses ve Davranış

Cornell’in uzman tanı hesabı çağrısını doğanlara özgü çığlık olarak tarif eder. Bu kısa tarif, sesi yakın türlerden tek başına güvenle ayırdığımız anlamına gelmez. Çağrıyı görülen kuşla eşleştirmek gerekir; yazılı bir ses benzetmesi veya tek kısa kayıt kesin yaş ve eşey seçtirmez.

Karıştırılabilecek Türler

Gökdoğan (Falco peregrinus; Peregrine Falcon), erişkinde gri sırt ve değişken koyu göz altı çizgisi taşır. Katlı uzun kanatları kuyruğun ucuna yaklaşır; gençlerin üstü kahverengi, altı daha yoğun desenlidir. Bu benzerlik nedeniyle yalnız bıyığın kalınlığı veya başın açık görünmesiyle karar verilmez. Bıyıklı Doğanın daha uzun kuyruklu ve görece ince görünüşü, baş deseniyle birlikte değerlendirilir.

Ulu Doğan (Falco cherrug; Saker Falcon) daha iri ve güçlü görünümlüdür. Konmuş kuşta kuyruk, kanat uçlarının gerisine uzanır; bacakları örten tüyler koyudur. Uçuşta geniş kanatlar ve koyu kanat altı örtüleri yardımcı olur. Başın açık olması iki türde de görülebilir. Bu nedenle gaga-baş görünüşü, bacak tüyleri ve kanat altındaki desen birleştirilmelidir.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Avrupa’da kayalık ve dik yamaçlarla ilişkili açık alanlar kullanılır. Afrika’daki uzman hesapları çöl ve kuru savanları da bildirir. Bunların hepsi Türkiye’de aynı ağırlıkta habitatlar sayılmaz; yuva kayasıyla beslenme açıklığı ayrı işlevler taşır.

Yuva Yeri

Kendi dal yuvasını örmez; kayalıktaki uygun bir çıkıntı veya çukurla başka kuşların eski yuvalarını kullanabilir. MEROS’un uzman derlemesinde tipik 3–4 yumurta, 32–35 günlük kuluçka ve yaklaşık 42–45 günlük yavru evresi verilir. Bu süreler Türkiye’de aynı yuvalarda ölçülmüş yerel değerler değildir. İki erişkin yumurta ve yavruların bakımına katılır; yavrular uçmaya başladıktan sonra da ebeveynden yardım alır.

Günlük Alan Kullanımı

İtalya’nın Sicilya Adası’ndaki 2016 araştırmasında yirmi uzmandan oluşan ekip, bilinen alanları en az üç kez ziyaret etti. Yakındaki alternatif yuva yerleri de arandı. Amaç alanın kullanılması, yumurta bırakılması ve yavru uçurulmasını ayırmaktı. Eski bir çıkıntıyı tek ziyarette boş görmek, bütün alanın terk edildiğini kanıtlamaz. Araştırmanın uzaklık ve ziyaret takvimi Türkiye’deki her yuva için hazır bir gözlem kuralı değildir.

Dünya Yayılışı

Yayılışının büyük bölümü Afrika’dadır; Akdeniz çevresi ve Orta Doğu’da da bulunur. Güncel AviList beş alt tür kabul eder. Avrupa ve yakın çevredeki feldeggii, Sicilya ve güney İtalya’dan Kafkasya ve Doğu Akdeniz yönüne uzanır. Kuzeybatı, kuzeydoğu ve güney Afrika toplulukları aynı alt türün kesintisiz tek nüfusu değildir. Yayılış kuşağının geniş olması, her noktasında ürediği anlamına gelmez.

Türkiye'deki Durumu

Türkiye’de üremesi bilinir, fakat nüfus sayıları dikkatle okunmalıdır. BirdLife’ın 2021 tablosu, 2002–2012 için 200–500 çiftlik uzman tahmini verir; eğilim verileri yetersizdir. Andrea Corso’nun 2018 değerlendirmesi ise daha az çift olabileceğini savunur. Bu ikinci çalışma saha ziyaretleri, uzman yazışmaları ve yayınların sentezidir; ülkenin her yerinde aynı yöntemle yapılmış sayım değildir. İki değerin ortalamasını almak yeni bir bilimsel nüfus tahmini üretmez.

Göç Yolculuğu

Genellikle yerleşik olarak tanımlanır. Animal Diversity Web uzman derlemesi, Afrika’da özellikle gençler ve üremeyen erişkinlerde geniş yer değiştirmeler bildirir. Bu, düzenli bir uzun mesafe göçünün bütün kuşlar tarafından yapıldığı anlamına gelmez. Afrika’ya ait hareket özeti Türkiye’deki her kuşun aynı uzaklığa gittiğini göstermez. Bu incelemede Türkiye bireyleri için kesintisiz izlenmiş rota ve kesin yol uzunluğu doğrulanmadı.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Besininde kuşlar önemli yer tutar; küçük memeliler, sürüngenler ve böcekler de alınabilir. Geniş yayılıştaki av listesi bölgeye göre değişir. Afrika’dan bildirilen bir avı, yalnız türün besinleri arasında yer aldığı için Türkiye’de de avlandığı kesin hayvanlar listesine eklemek doğru olmaz.

Nasıl Avlanır?

Avını hızlı takiple, yukarıdan dalışla veya zemine ve yamaçlara yakın arama uçuşuyla yakalayabilir. Bazı gözlemlerde iki doğan birlikte avlanır; biri avı hareketlendirirken diğeri yakalamaya yönelir. Bu tarif bütün çiftler için değişmez bir dişi–erkek görev sırası değildir. Takip görülmesi de avın gerçekten yakalandığı anlamına gelmez.

Orta İtalya’nın Toskana bölgesinde, 1994–1995’te tek çift üzerinde yapılan araştırmada besin sonucu kullanılan yönteme göre değişti. Yuvadaki doğrudan gözlemler ve yolunmuş tüy kalıntıları kuşları, sindirilemeyen parçaların ağızdan çıkarıldığı kusmuk topakları ise küçük memelileri de gösterdi. Bazı böcek kalıntıları av kuşlarının mide artıklarının içindeydi; hepsini doğanın doğrudan yakaladığı böcekler saymak doğru değildi. Bu örnek tek çiftin tarihli verisidir; Türkiye için hazır av yüzdesi değildir.

İlginç Bilgiler

## Kalıntı Sayısı ve Besin Ağırlığı Toskana’daki aynı 1994–1995 araştırmasında, 59 kusmuk topağından 78 av kalıntısı tanındı; yolunmuş kalıntılardan ise 71 av belirlendi. Bunlar aynı sayıda kuş, aynı miktarda besin veya 59 ayrı doğan değildir. Avların ağırlık payı ayrıca literatürdeki temsilî ağırlıklarla hesaplandı; her avın arazide tartılmasıyla bulunmadı. Bir araştırmadaki kalıntı sayısını besinin ağırlık oranıyla karıştırmamak gerekir. ## Kayadaki Besin Saklama Toskana’daki 1994–1995 araştırmasında erkek, küçük avları kayalıktaki bir oyukta saklarken iki kez gözlendi. Bu doğrudan gözlem besin saklamaya örnektir. Yalnız iki olay, Türkiye’deki her erkeğin bunu aynı sıklıkta yaptığını veya yavruya avcılık öğretmek için yaptığına ilişkin bir kanıt değildir. ## Alan Kullanımı ve Başarılı Üreme Sicilya’da 2016’da denetlenen 126 alandan 60’ında en az bir Bıyıklı Doğan vardı. Fakat bu 60 alan, 60 başarılı üreyen çift demek değildi. Beş alanda üreme sonucu belirlenemedi, sekizinde yalnız tek kuş bulundu; analiz 47 girişimden uçan 51 yavruya dayanıyordu. Alanın kullanımı, çift bulunması ve yavru uçurulması böylece ayrı ölçülür. Bu adanın sonucu Türkiye’nin bütün üreme alanlarına aynı başarı oranıyla uygulanmaz. ## Tanının Nüfus Değerlendirmesine Etkisi Corso’nun 2018 değerlendirmesinde, Türkiye’ye 2011–2015 ilkbahar sonu ve yaz başındaki ziyaretlerde beklenen Bıyıklı Doğanların yerine Ulu Doğanlar ve açık renkli Gökdoğanlar görülmesi tartışılır. Bu, tanı hatalarının nadir türün dağılım değerlendirmesini değiştirebileceğini gösterir. Çalışma bütün Türkiye kayıtlarının yanlış olduğunu kanıtlamaz. Belirsiz büyük doğanı kesin Bıyıklı Doğan diye etiketlemek yerine gözlenen baş, kanat ve kuyruk ayrıntılarıyla kaydetmek daha değerlidir.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...