Tür Karşılaştırma Ekranı
Kuşların fiziksel özelliklerini, seslerini, habitatlarını ve tanımlarını yan yana karşılaştırmak için iki tür seçin.
Boz Yelkovan
Calonectris diomedea
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Boz Yelkovan, gri üst tarafı, koyu kanatları, beyaz alt tarafı ve ucu çengelli, kalın sarımsı gagasıyla tanınan iri bir deniz kuşudur. Deniz üzerinde görülen benzer yelkovanlardan ayrılması, bu genel renklerden daha ayrıntılı bir inceleme gerektirir.
Genel Görünüm ve Duruş
Gaganın üzerindeki burun delikleri tüp biçimindedir; ayaklar pembe ve perdelidir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkek ile dişinin tüylerinde güvenilir bir eşey işareti yoktur. Gaganın ve gövdenin görünürde iri olması, tek fotoğraftan kesin erkek tanısı koydurmaz; koloniler arasındaki büyüklük farklılıkları da dikkate alınmalıdır.
Yunanistan’ın Strofades adalarında 2007–2011’de incelenen 135 uçma çağındaki yavrunun eşeyi kan örneklerinden belirlendi. Bütün ölçümleri bulunan 122 yavru için birden fazla vücut ölçüsünü birleştiren yöntem, bu yavruların yüzde 81,2’sinin eşeyini doğru sınıflandırdı. Bu sonuç, ölçülmüş o yavru grubuna aittir; uzaktan bakılarak kullanılan kusursuz bir eşey anahtarı değildir. Bu incelemede ayrıca doğrulanmış bir tüy desenine dayalı yaş anahtarı bulunmadı.
Uçuşta Görünüm
Kanatlarını hafifçe kavisli tutarak süzülür; yavaş kanat çırpışları yapar.
Ses ve Davranış
Denizde genellikle sessizdir. Kolonide yerde veya uçarken boğuk, horlamayı andıran, tekrarlanan iniltiler duyulur. Dişinin sesi daha pes olarak betimlenir.
Karıştırılabilecek Türler
Atlantik Boz Yelkovanı Calonectris borealis, en önemli benzeridir. Boz Yelkovanın kanat altındaki beyazlık genellikle dış uçuş tüylerinin iç kısımlarına doğru uzanır. Fakat en dış tüyü tamamen koyu olan, genetik olarak doğrulanmış Boz Yelkovan da bildirilmiştir. Bu yüzden “uç tüy siyahsa kesin Atlantik türüdür” denemez. Kanat altındaki küçük örtü tüylerinin koyu desenleri, gaga oranları ve genel yapı birlikte değerlendirilmelidir. İspanya’nın Balear Adaları’nda 2023’teki dört kuşun fotoğraflarını inceleyen çalışma, üçünü Atlantik Boz Yelkovanı olarak kabul ederken dördüncüyü kesin tür adı vermeden bıraktı. Işık, fotoğraf açısı ve tüy aşınması bu yakın türlerde ayrımı zorlaştırabilir.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Üreme kolonileri küçük adalarda ve uygun Akdeniz kıyılarındadır. Örneğin İtalya’nın Pianosa Adası’ndaki La Scola kayalığı ile Punta Brigantina, 2012 ve 2014’teki yön bulma araştırmasının iki kolonisiydi. Bu yerel örnek Türkiye’deki koloni sayısını göstermez.
Yuva Yeri
Yuva kaya yarığında, mağarada, taşlar arasındaki boşlukta veya bitki altındaki oyukta olabilir. CIESM’nin Akdeniz için uzman özeti tek yumurta, iki eşeyin paylaştığı yaklaşık 52 günlük kuluçka ve yumurtadan çıkıştan yaklaşık 89 gün sonra uçuş bildirir. Bunlar Türkiye’de ölçülmüş ayrı bir örneklemin süreleri değildir; yuva girişi gözlem için kapatılmamalıdır.
Günlük Alan Kullanımı
Koloniye gece gelmeden önce denizde topluca bekleyebilir; sabah ayrılırken de su üzerinde gruplar oluşur. Denizdeki bu topluluk ile yuvadaki koloni aynı şey değildir.
Dünya Yayılışı
Güncel taksonomide Boz Yelkovan Calonectris diomedea, Atlantik Boz Yelkovanı Calonectris borealis’ten ayrı, alt türü tanınmayan bir türdür. Başlıca üreme alanları Akdeniz adalarıdır; Fransa’nın güneybatı kıyısında da ürer. Eski kaynaklardaki geniş anlamlı Calonectris diomedea veya Cory’s Shearwater adı Atlantik türünü de kapsayabilir. Bu nedenle eski bir ölçüm ya da üreme bilgisi, adı aynı görünüyor diye doğrudan bu türe aktarılmamalıdır.
Türkiye’deki Durumu
OSME’nin 2025 bölgesel listesi, Türkiye’nin güney Ege kıyılarında az sayıda üremeyi olası olarak değerlendirir. Bu ifade, bütün uygun adalarda doğrulanmış koloniler bulunduğu anlamına gelmez. Deniz üzerinde kuş görülmesi de yakınındaki adada yuvası olduğunu kanıtlamaz. Aynı liste Boz Yelkovanın Akdeniz’de Rodos’a kadar uzanan üreme alanlarını ve Kıbrıs çevresindeki geçiş kayıtlarını anlatır. Eski kaynaklarda yalnız Cory’s Shearwater diye yazılan kayıtların hangi dar taksonu kapsadığı ayrıca önemlidir.
Göç Yolculuğu
CIESM’nin Akdeniz özetine göre erişkinler sonbaharda Atlantik’e açılır; Batı Afrika açıkları önemli kış alanlarındandır. Bazıları daha uzağa gider, bazıları Akdeniz’de kalır. Bu genel anlatım, Türkiye’de görülen her bireyin izlenmiş göç rotası değildir.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Balık, kalamar ve kabuklular yer; balıkçı teknelerinin attığı besinlerden de yararlanabilir.
Nasıl Avlanır?
Orkinosların veya deniz memelilerinin avı yüzeye yaklaştırdığı beslenme topluluklarına katılabilir.
İlginç Bilgiler
## Kokuyla ve Kıyıyla Yön Bulmak İtalya’nın Pianosa Adası’nda 2012 ve 2014 haziranlarında, kuluçkadaki 32 kuş kolonisinden yaklaşık 400 km uzağa taşınıp GPS veya uydu vericileriyle izlendi. Koku duyusu geçici olarak azaltılan 14 kuş, mıknatıs taşıyan dokuz kuş ve dokuz kontrol kuşuyla karşılaştırıldı. Koku duyusu azaltılan grubun dönüşü daha dolambaçlı ve yavaştı; yine de çoğu koloniye döndü. Grupların sonunda geri dönebilme oranları arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı değildi. Kıyıya yaklaşan izler, kıyı işaretlerinden yararlanma olasılığını destekliyordu; görsel ipuçları deneyde doğrudan değiştirilmemişti. Sonuç, koku duyusunun yön bulmaya katkısını gösterir; her kuşun yalnız kokuyla yol aldığı anlamına gelmez. ## İlk Uçuşta Işık Tehlikesi Malta ve Gozo’da ilk uçuşuna çıkan gençler, kıyıların yapay gece aydınlatmasından etkilenip deniz yerine karaya yönelebiliyor. BirdLife Malta’nın 11 Ekim 2021 açıklaması, yollar, limanlar ve yerleşimlerde yerde kalan kuşları anlatır. Bu, kentlerin türün olağan yaşam alanı olduğu anlamına gelmez. Açıklamadaki ekim takvimi Malta’daki yavrulara ilişkindir; Türkiye’deki bütün koloniler için ölçülmüş ortak bir ilk uçuş tarihi değildir.
Büyük Yelkovan
Ardenna gravis
Ses Kayıtları
Ses kayıtları aranıyor...
Bilimsel Tanım & Morfoloji
Hızlı Tanı
Büyük Yelkovan (Ardenna gravis; Great Shearwater), koyu takkesi, açık ense yakası, pullu kahverengi üst tarafı ve kuyruk kökündeki dar beyaz bantla tanınan iri bir deniz kuşudur. Uzun, ince, ucu kancalı gaga siyahtır. Alt tarafta beyaz zemin üzerindeki kahverengi karın ve kanat lekeleri de tanıya yardım eder.
Genel Görünüm ve Duruş
Yeni Zelanda’nın uzman rehberi, koyu takkenin gözün altına indiğini, sırt ve omuz tüylerindeki açık kenarların pullu görünüm oluşturduğunu belirtir. Koyu kuyrukla beyaz kuyruk kökü birbirinden ayrılır. Göz koyu, bacaklar pembe-gridir; kuyruk beyaz bir yelpaze gibi görünmez.
Sahadaki görünüş uzaklıkla değişir. BirdGuides teşhis rehberinde, güneş alan beyaz boyun yanlarının uzaktan parlayarak kuşu neredeyse beyaz başlı gösterebildiği anlatılır. Aynı uzaklıkta koyu takke ve ince gaga kaybolabilir. Bu nedenle yalnız görülen en parlak alana bakmak yerine, farklı dönüşlerde başın ve gövdenin desenini izlemek gerekir.
Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar
Erkek, dişi ve gençte ense beyazlığını kesin bir kimlik kartı gibi kullanmamak gerekir. ABD’nin Massachusetts Körfezi ile Güney Atlantik’teki Gough ve Inaccessible adalarını kapsayan, 2025’te yayımlanmış çalışma; açık enseli gençler ve koyu enseli erişkinler bulmuştur. Beyaz yaka, tek başına erişkinlik veya dişilik kanıtı değildir.
Uçuşta Görünüm
Uçarken kanatlarını gövdeden oldukça düz uzatır. Kanadın gövdeye bağlanan kısmı Atlantik Boz Yelkovanındakinden daha dar, dış bölümü daha ince ve sivrilendir. Kanat vuruşları daha hızlı ve sert görünür. Kuvvetli rüzgârda yükselip yana yatabilir.
Alttan görünüşte kanatların büyük bölümü beyazdır; uçlar ve arka kenar koyudur. Koltuk çevresinde ve kanat altında değişen miktarda kahverengi bulunur. Karın lekesi bazı kuşlarda çok siliktir. Gölgede kaybolan bir lekeyi yok saymak veya her kahverengi lekeli deniz kuşunu bu tür kabul etmek doğru değildir.
Ses ve Davranış
Denizde gruplar halinde dinlenebilir. Balıkçı teknelerine sokulan topluluklarda sesli ve saldırgan besin rekabeti görülebilir; türün denizde her zaman sessiz olduğu söylenemez.
Karıştırılabilecek Türler
Atlantik Boz Yelkovanının (Calonectris borealis; Cory’s Shearwater) kalın, sarı gagası ve soluk kahverengi başı önemli farklardır. Baş ile beyaz boğaz arasındaki geçiş daha yumuşaktır; Büyük Yelkovandaki keskin takke görünümü oluşmaz. Karnı ve kanat altı daha temiz beyazdır. Sakin havada kanatlarını daha gevşek çırpar ve ön kenarı daha kavisli tutar.
Külrengi Yelkovan (Ardenna grisea; Sooty Shearwater) genel olarak koyu kahverengidir. Kanat altında gümüşümsü açık alanlar görünse de Büyük Yelkovanın beyaz göğüs ve karın zeminini taşımaz. Benzer sert kanat vuruşları, bu belirgin gövde rengi farkıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Habitat & Dağılım
Üreme Alanı
Üreme adalarında uzun otlar, eğreltiler veya alçak ağaçlıklarla örtülü kesimlerdeki toprak oyukları ve kaya yarıkları kullanılır.
Yuva Yeri
Yuva, kazılmış bir toprak oyuğunda veya kaya yarığındadır. Cornell’in tür özetinde tek beyaz yumurta, 53–57 gün kuluçka ve 105–120 gün yuvada gelişim verilir. Bunlar Türkiye’de ölçülmüş süreler değildir. Yuva girişini açmak, içeri ışık tutmak veya kuşu fotoğraf için çıkarmak uygun değildir.
Günlük Alan Kullanımı
Yılın denizde geçen bölümünde açık su kuşudur; kuzey yazında Kuzey Amerika’nın doğusundaki serin kıta sahanlığı ve sahanlık yamacında sıklaşır.
Dünya Yayılışı
Türün üreme merkezleri Güney Atlantik’teki Gough, Inaccessible ve Nightingale adalarıdır; Falkland Adaları’ndaki Kidney Adası’nda da küçük bir koloni vardır. Güncel AviList, denizdeki yayılışı Güney Amerika’nın güneyi ve güney Afrika açıklarından güney Grönland ve kuzeybatı Avrupa’ya kadar verir. Eski çalışmalardaki Puffinus gravis, burada ele alınan Ardenna gravis ile aynı türdür.
Türkiye’deki Durumu
Avibase’in İngilizce Türkiye listesi Büyük Yelkovanı “nadir/rastlantısal” olarak kaydeder. Bu, Türkiye’de düzenli göç geçidi, kışlama alanı veya üreme kolonisi bulunduğu anlamına gelmez. Bu taramada Türkiye için güvenilir bir mevsimlik geçiş takvimi doğrulanmadı; başka Atlantik ülkelerindeki tarihler Türkiye’ye aktarılmaz.
Göç Yolculuğu
Büyük Yelkovan, Güney Yarımküre’deki üremenin ardından Kuzey Atlantik’e göç eder. Yeni Zelanda uzman rehberi, bazı kuşların Pasifik’e de ulaştığını belirtir; Yeni Zelanda’daki kayıtlar seyrek ve tekil kuşlara aittir. Bu sıra dışı kayıtlar, türün ana Atlantik döngüsüyle aynı sıklıkta kullanılan bir Pasifik göç hattı göstermez.
Beslenme & Diyet
Ne Yer?
Balık, kalamar, açık deniz ahtapotları ve kabuklularla beslenir. Balıkçı teknelerinden atılan artıklar da yenebilir. Yeni Zelanda uzman hesabı, avın yüzeyden alınabildiğini veya dalarak su altında kovalanabildiğini belirtir. Gemi arkasında toplanan kuşların yediği artıklar, doğal avın bütün yıl içindeki oranını göstermez.
Nasıl Avlanır?
Inaccessible Adası’nda Kasım 2009’da, yumurtlama sonrasındaki ilk beslenme yolculuğuna çıkan dört dişiye derinlik kaydedicisi takılmış; kullanılabilir veri iki kuştan alınmıştır. On günlük kayıtta dalışların yarıdan fazlası 2 metreden sığdır. En derin ve en uzun dalış 18,9 metreye ve 40 saniyeye ulaşmıştır. Bunlar iki bireyin kayıtlarıdır; her kuşun tipik dalış süresi değildir.
İlginç Bilgiler
## Ense Rengi Yaşı Belirlemez Ense renginin sınandığı 2025 çalışması, ABD’nin Massachusetts Körfezi ile Güney Atlantik’teki Gough ve Inaccessible adalarından kuşları ve fotoğrafları bir araya getirmiştir. Açık, ara ve koyu ense sınıfları yaş gruplarını güvenilir biçimde ayırmamıştır. Massachusetts’te açık ense dişilerde daha sık görülürken, Gough açıklarındaki erişkinlerde aynı eşey farkı bulunmamıştır. Tüy aşınması ve eş seçimiyle ilgili açıklamalar, yazarların henüz ayrıca sınanması gerektiğini belirttiği olasılıklardır; bu sonuçlar bir fotoğraftan kesin yaş ya da eşey yazmaya izin vermez. ## Adanın Üreme Takvimi Gough Adası’nda Eylül 2000–Mayıs 2001’de yapılan araştırmada, kuşlar eylül ortasında kolonilere dönmüş; ekim ortasından itibaren yaklaşık bir ay denize açıldıktan sonra yumurtlamıştır. Yavruların büyütülmesi ortalama 108 gün sürmüş ve ayrılış mayıs ortasına kadar tamamlanmıştır. Okunan makale özeti bu süre için örneklem sayısını vermez; sonuç bu ada ve döneme aittir. ## Seyrek Beslenen Yavrunun Gelişimi Yavrunun büyümesi her gün aynı miktarda besin gelmesine bağlı değildir. Gough Adası’nın Eylül 2000–Mayıs 2001 dönemini ele alan çalışmasında, yavruların çoğunlukla 3–4 gün arayla büyük öğünler aldığı bildirilmiştir. Gelişim sırasında vücut kütlesi önce hızla artmış, erişkin kütlesinin yaklaşık bir buçuk katına ulaştıktan sonra uçuş öncesinde azalmıştır. Bu sonuç, başka adalardaki her yavrunun aynı kütleye veya aynı besleme aralığına sahip olduğunu göstermez; okunan özette ilgili yavru sayısı belirtilmez. ## Rüzgâr ve Öğrenme Yorumu Rüzgârla ilişkiyi inceleyen, 2022’de yayımlanmış Atlantik araştırması 71 kuşun uydu izini modellemiştir. Veriler 2006–2019’da Kanada’nın Fundy Körfezi, ABD’nin Maine Körfezi ve Gough–Inaccessible kolonilerinde başlatılan izlemelerden seçilmiştir. Güney yönündeki erken ve geç göçler farklı rüzgâr koşullarıyla karşılaşmıştır. Araştırmacılar erken göçenleri çoğunlukla daha yaşlı, geç göçenleri daha genç saymıştır; güneye izlenenlerden yalnız ikisinin üreyen erişkin olduğu kesin bilinmektedir. Bu nedenle uçuş becerisinin öğrenmeyle geliştiği açıklaması desteklenen bir yorumdur, bütün kuşların yaşı bilinerek yapılmış bir deneyin kesin sonucu değildir.
