kusatlasi.com
Türkiye Kuşları Yükleniyor...
Dil / Language:
Türkçe | English
Seçildi Bozkır Kartalı (Aquila nipalensis)
VS
Seçildi Şah Kartal (Aquila heliaca)

Bozkır Kartalı

Aquila nipalensis

Takım Accipitriformes
Familya Atmacagiller (Accipitridae)
IUCN Durumu EN
Arazide Teşhis İpucu
Uzun dikdörtgen kanat, yedi parmak, kısa-geniş kuyruk; gençte geniş enine açık kanat bandı.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Bozkır Kartalı (Aquila nipalensis; Steppe Eagle), iri gagalı, geniş kanatlı bir kartaldır. Ağız kenarındaki sarı çizgi gözün gerisine doğru uzanır. Yaşla değişen kanat deseni de tanıda önemlidir.

Genel Görünüm ve Duruş

Güçlü, kancalı gaganın ucu koyu, dibi sarıdır. Burun deliği oval, göz kahverengidir. Bacaklar kahverengi tüylerle örtülür; ayak parmakları sarıdır. Bu ayrıntılar iyi görülen konmuş kuşta değerlendirilebilir.

Erişkinde gövde ile kanat altındaki küçük örtü tüyleri koyu tütün kahverengidir. Ense kızılımsı olabilir. Daha gri uçuş ve kuyruk tüylerinde koyu çizgiler bulunur. Renk farkları ışıkta azalabileceğinden yalnız kahverenginin tonuna bakılmaz.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişi tüy rengiyle güvenilir biçimde ayrılmaz; dişi genellikle daha iridir. Uzaktaki tek kuşun görünür büyüklüğü eşeyini kesinleştirmez. Genç ve erişkin tüy farkları, erkek–dişi farkı sanılmamalıdır.

Gençte sırt ve kanat örtüleri açık kahverengidir. Kanadın üstünde ve altında büyük örtü tüylerinin beyazımsı uçları geniş bant oluşturur. Kanat arka kenarıyla kuyruk uçları da açıktır. Bu açık alanların yeri, tek başına soluk görünmekten daha yararlıdır.

Erişkinleşmekte olan kuşta açık örtü tüyü uçları düzensizleşebilir; gençteki kadar güçlü karşıtlık kalmayabilir. Böyle bir ara görünüm, yalnız bant azaldığı için tam erişkin veya dişi olarak adlandırılmaz.

Uçuşta Görünüm

Uzun ve geniş kanatları yavaş, güçlü vuruşlarla hareket eder. Daire çizerek yükselirken kanatlar gövde düzeyinde, dış bölümleri biraz aşağı sarkık tutulabilir. Tek bir kanat duruşu her uçuş anında aynı kalmaz.

Erişkinin kanat altı, koyu bilek alanları ve karınla, daha açık uçuş tüyü diplerinin karşıtlığını gösterir. Üstte, kanadın dış bölümündeki bazı uzun uçuş tüylerinin dipleri kısa, beyazımsı alanlar oluşturur. Gençteki geniş örtü bandı aynı erişkin deseni değildir.

Ses ve Davranış

Üreme dışında genellikle sessizdir. Üreme alanında gösteri uçuşları, eşle temas, alarm veya tehdit sırasında kargayı andıran kaba çağrılar duyulabilir. Ses, başka iri kartallarla karışabilen görünüşün yerine tek başına geçirilmez.

Karıştırılabilecek Türler

Şah Kartal (Aquila heliaca; Eastern Imperial Eagle), gerçek benzeridir. Erişkinde açık baş ve enseyle sırtın iki yanındaki beyaz omuz lekeleri dikkat çeker. Genç ise büyük ölçüde bej-krem görünebilir. Bu erişkin omuz işareti gençte aranmaz; Bozkır Kartalının yaşına uygun kanat deseniyle karşılaştırılır.

Büyük Orman Kartalı (Clanga clanga; Greater Spotted Eagle), daha toplu görünür. Bozkır Kartalının iri gagası, uzun ağız çizgisi ve yaşına uygun açık kanat uçları birlikte değerlendirilir; yalnız iri, koyu bir silüet yeterli değildir.

Afrika ve Asya’daki karşılaştırmalarda Tawny Eagle (Aquila rapax) da önemlidir. BirdLife Güney Afrika hesabı, Bozkır Kartalının ağız çizgisinin göz ortasının gerisine uzanmasını yararlı bulur. Fotoğraf açısı ve öteki özelliklerle birlikte değerlendirilir; her bireyde gözün arkasını aşması şart koşulmaz.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Bozkır ve yarı çöllerdeki açık alanları kullanır. Moğolistan’daki 1998–2007 araştırması, yüksek dağ, orman, orman-bozkır, dağ bozkırı ve çöl bozkırı bölgelerinde etkin yuvaları izlemiştir. Bunlar çalışma alanı sınıflarıdır; her yuvanın kapalı ormanda bulunduğunu göstermez.

Yuva Yeri

Uzman tür anlatımında yuva, çoğunlukla yerde, bazen çalı veya küçük ağaçtaki geniş dal platformudur. İç döşemesi çevredeki malzemeye göre değişir. Tipik 1–3 yumurta, yaklaşık 45 günlük kuluçka ve yumurtadan çıkıştan sonra 55–65 günde uçma bildirilir. Bu uzman derlemesindeki süreler Türkiye’de ölçülmüş bir örneklemi temsil etmez. Yuvaya yaklaşılmaz; yeri açıkça paylaşılmaz.

Günlük Alan Kullanımı

Güney Afrika’nın 2025 uzman hesabı, üreme dışındaki kuşların geçici böcek bolluğu ve leşlerden yararlandığını, besin değiştikçe geniş alanlarda dolaşabildiğini anlatır. Bir beslenme noktasında toplanmaları, orada üredikleri anlamına gelmez.

Dünya Yayılışı

Üreme kuşağı doğu Avrupa’dan Kazakistan ve Moğolistan üzerinden kuzey Çin’e uzanır. Türkiye’de de küçük bir üreyen topluluk vardır. Kuşların büyük bölümü kış için Orta Doğu, kuzeydoğu ve doğu Afrika ile güney Asya’ya gider.

Türkiye’deki Durumu

Türkiye yalnız geçiş ülkesi değildir. 2024 Sinop Ekoloji Sempozyumu’ndaki İngilizce bilimsel özet, ayrı bir üreyen topluluk ve Orta Anadolu’da yuvada doğmuş kuşların vericiyle izlenmesini bildirir. Göç değerlendirmesi literatür, gözlem ve rüzgâr santrali izleme kayıtlarını birleştirir. Bildirilen İstanbul Boğazı ilkbahar üst sayısı, 2015’te 45 bireydir; bütün ülkenin üreyen çift sayısı değildir.

Göç Yolculuğu

2026–2035 küresel eylem planı, aynı üreme bölgesindeki bireylerin farklı kıtalarda kışlayabildiğini belirtir. Afrika’ya gidenlerin Kızıldeniz çevresinde döngüsel yolları vardır. Bu genel örüntü, Türkiye’de görülen her kartala aynı rota veya ülke dizisi atamaya yetmez.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Moğolistan’ın 1998–2007 araştırmasında, yuvalar ve yarım metre çevrelerindeki av kalıntıları incelenmiştir. Brandt tarla faresi (Lasiopodomys brandti) önemli av olarak bildirilir. Bu yerel bulgu Türkiye’ye ait besin yüzdesi değildir.

Nasıl Avlanır?

Küçük memeli ve kuşların yanında sürüngen ve böcek de yer; leşten yararlanır. Havada süzülüp avına iner, kemirgen deliği girişinde bekleyebilir veya yerde yürüyerek yakalar. Bu yöntemler her görülen avın aynı tür olduğunu göstermez.

İlginç Bilgiler

## Yumurta ve Uçan Yavru Aynı Sayı Değildir Moğolistan’ın 1998–2007 çalışmasında 43 yumurtalı üreme girişiminde 1–3 yumurta, ortalama 1,9 bulunmuştur. Ayrı bir 37 girişimlik değerlendirmede uçan yavru ortalaması 0,89’dur. Yumurta sayısı ile uçan yavru sayısı aynı başarı ölçüsü değildir. ## Bir Kartalın Rüzgâr Deneyi Güney Galler’in Black Mountains bölgesinde 2012 yazındaki uçuş deneyleri tek bir eğitimli erkekle yapılmıştır. Reynolds ve arkadaşlarının 2014 yayını, 45 uçuşta aygıt ve yer videosuyla belirlenen 2.594 kısa kanat toplama hareketini incelemiştir. Daha çalkantılı havada bu hareketler sıklaşmıştır. Yazarlar tek kuşluk sonuçtan bütün türün davranış sıklığına genelleme yapmaz; kanat toplamanın rüzgâr yükünü ne ölçüde hafiflettiği de belirsizdir. ## Besin Alanındaki Tehlikeler 2026–2035 küresel eylem planı, güvenli olmayan elektrik hatlarında çarpılmayı, enerji tesislerine çarpmayı, zehirlenmeyi, yasa dışı öldürmeyi ve habitat kaybını başlıca tehditler arasında sayar. Etkileri bölgelere göre değişir; kalabalık beslenme alanı tek başına güvenli alan demek değildir. ## Dünya Tahmini Nasıl Okunmalı? Aynı küresel plan, eski bir dünya tahminini bugünkü kesin sayım gibi sunmaz. 2015’e dayanan 50.000–75.000 erişkin tahmininden ve sonrasındaki azalmadan söz ederek sayının 30.000 çift veya altına inmiş olabileceğini değerlendirir. Birey ile çift birimleri farklıdır; bu çıkarım yeni tam dünya sayımı değildir.

Şah Kartal

Aquila heliaca

Takım Accipitriformes
Familya Atmacagiller (Accipitridae)
IUCN Durumu VU
Arazide Teşhis İpucu
Erişkinde altın ense, beyaz kürek tüyleri, gri kuyruk ve geniş koyu uç bant.

Ses Kayıtları

Ses kayıtları aranıyor...

Bilimsel Tanım & Morfoloji

Hızlı Tanı

Şah Kartal (Aquila heliaca), çok iri bir kartaldır. Erişkinde açık başı ve beyaz omuzları, koyu kahverengi gövdeden ayrılır.

Genel Görünüm ve Duruş

Erişkinde başın tepesi, ense ve boynun yanları açık, kızılımsı sarıdır; boğaz ve yanakların altı gövde gibi koyu kalır. Beyaz alanlar, sırtın iki yanında omuza yakın kısa tüylerdedir. Bu yüzden kuşa yalnız alttan bakarken iki beyaz omuz lekesini de görmeyi beklemeyin. Gözün renkli bölümü erişkinde sarı görünür.

Kuyruğun gövdeye yakın bölümü koyu gri, uca yakın geniş bant siyahtır. Kuyruk ucu görece düzdür. Beyaz omuz lekelerinin büyüklüğü bireyler arasında değişir; bazı kuşlarda zayıf görünür ve kötü ışıkta seçilmeyebilir.

Erkek, Dişi ve Genç Kuşlar

Erkek ve dişinin temel renk düzeni benzerdir; dişi daha iridir. Kanat ölçüleri örtüştüğünden, tek başına görülen kuşun büyüklüğünü kesin eşey işareti saymak uygun değildir.

Genç kuş erişkinden çok farklıdır: kum rengi kahverengi gövdesinde belirgin koyu çizgiler vardır. Kuyruk ve uzun uçuş tüyleri koyudur; sırtın kuyruktan hemen önceki açık bölümü bunlarla karşıtlık yapar. Bu açık bölge kuyruğun kendisi değildir. Genç Şah Kartalı, erişkindeki koyu gövde ve beyaz omuz düzenini arayarak tanımaya çalışmayın.

Erişkin giysisine geçiş yıllar sürer. Oiseaux.net’in uzman hesabı tam giysinin yaklaşık altı yaşında tamamlandığını belirtir; arada genç ve erişkin görünüşlerini birleştiren değişken giysiler vardır. Dolayısıyla yamalı kahverengi bir kuşu tek fotoğraftan kesin doğum yılına yerleştirmek güçtür.

Uçuşta Görünüm

Uçuşta uzun kanatları tahta gibi, kenarları birbirine paralel görünür. Kaya Kartalındaki gibi kanadın arka kenarında belirgin bir çıkıntı ve gövdeye doğru daralma yoktur. Baş öne uzanır. Süzülürken kanatlar çoğunlukla yataydır; bu görünüş tek bir rüzgâr hamlesindeki kanat açısıyla değil, kuş bir süre izlenerek değerlendirilmelidir.

Erişkinin kanat altı büyük ölçüde koyu görünür; örtü tüyleriyle uzun uçuş tüyleri arasındaki renk farkı zayıftır.

Ses ve Davranış

Çağrısı, hızla yinelenen kaba havlama seslerini andırır. Yazıyla “vuak vuak” gibi aktarılabilir; ancak kuşun gerçek sesi yalnız bu hecelerle tarif edilemez. Sesin sertliği ve tekrar ritmi birlikte dinlenmelidir.

Özellikle üreme dönemindeki gösteriler sırasında seslenir. Tünemişken de çağırabilir; erkek yuvaya besin getirdiğinde dişi ses verebilir.

Karıştırılabilecek Türler

Kaya Kartalının (Aquila chrysaetos) başı görece küçük, kuyruğu uzundur; ense tüyleri altın renklidir. Genç kuşta kuyruk tabanı ve kanatlarda beyaz alanlar olabilir, fakat kanattaki beyaz her bireyde ve her yüzeyde aynı belirginlikte değildir. Uçuşta kanatlar hafif V biçiminde tutulabilir ve gövdeye yaklaşırken daralır. Bu gençlik lekeleri, erişkin Şah Kartalın omza yakın beyaz tüyleriyle aynı anatomik yerde değildir.

Bozkır Kartalı (Aquila nipalensis) de iri ve kahverengidir. Genç kuşun kanat örtülerindeki beyaz uçlar, uçuşta koyu kanat altında uzanan açık bir bant oluşturur. Genç Şah Kartalda ise gövdenin belirgin boyuna çizgileri önem kazanır. İki türü yalnız açık kahverengi oluşlarıyla ayırmaya çalışmayın; gövde çizgileri ve kanat altı bant düzeni birlikte görülmelidir.

Büyük Orman Kartalı (Clanga clanga), geniş kanatlı ve kısa kuyruklu, erişkinde çoğunlukla tekdüze koyu görünen bir kartaldır. Kanat altındaki bilek bölgesinde küçük, açık bir virgül şekli seçilebilir. Gençte sırt ve kanat üstündeki çok sayıda beyazımsı benek dikkat çeker. Bunlar erişkin Şah Kartalın iki omuz alanından farklıdır; beneklerin yaygınlığına ve kuşun yaşına bakılmalıdır.

Habitat & Dağılım

Üreme Alanı

Ağaçlıkların bozkır ve tarım alanlarıyla iç içe olduğu açık arazilerde ürer. Büyük yuva ağacı ile av aradığı açıklıkların yan yana bulunması önemlidir; bütün gün sık ormanın içinde aranması gerekmez. Kışın ekili tarlalar gibi açık alanları da kullanır. Yüksek elektrik direklerine konabilir; böyle bir tünek, kendi başına yuvanın orada bulunduğunu göstermez.

Yuva Yeri

İki eş, çoğunlukla ağaçta iri dallardan bir yuva kurar; içini yeşil dallar, ot, kıl veya yünle döşer. Tipik yumurta sayısı 2–3’tür. HBW uzman derlemesinde kuluçka 43–45 gün, yavruların uçması 65–77 gün verilir. BirdLife Avusturya hesabında ise kuluçka 42–45, yuvada gelişme 55–63 gündür. Kaynaklar farklı gelişme süreleri verdiğinden, Türkiye için tek bir kesin gün ileri sürmek doğru olmaz. Kuluçkayı ağırlıkla dişi yürütür; erkek besin getirir. Yuva ağacına yaklaşılmamalı, konumu paylaşılmamalıdır.

Günlük Alan Kullanımı

Orta Asya bozkırlarında av bol olsa da büyük yuvayı taşıyacak ağaçların azlığı, yuvalayan çiftlerin sayısını sınırlayabilir. Kışın benzer açıklıkların yanında, av barındıran geniş göl kıyılarını da kullanır.

Dünya Yayılışı

AviList v2025b’ye göre Şah Kartalın üreme kuşağı Orta Avrupa’dan Moğolistan’a uzanır; kışın Afrika’ya, Hindistan’ın kuzeyine ve Çin’e kadar ulaşır. Bu geniş coğrafya içinde uygun yaşam alanları kesintisiz değildir. Güncel listede Aquila heliaca alt türlere ayrılmaz. İngilizce Eastern Imperial Eagle ile eski yayınlarda da kullanılan Imperial Eagle adları aynı türü belirtir; ad farkı burada iki ayrı kartal bulunduğu anlamına gelmez.

Türkiye'deki Durumu

Trakya’da 2008–2013 arasında yapılan araştırmada, dönem boyunca kullanıldığı belirlenen 32 üreme bölgesi saptandı. Tarama Yıldız Dağları’nın yoğun ormanlı iç kesimlerini kapsamıyordu; ana alanlar Dervent–Yıldız çevresi ve Marmara Denizi’nin kuzeyiydi. Bu sayı her yıl 32 çiftin ürediği veya bugünkü Türkiye toplamının 32 olduğu anlamına gelmez. Araştırma, Türkiye’de yerleşmiş üreme alanlarını belgeler; bütün Anadolu’nun aynı ayrıntıyla sayıldığı bir ülke envanteri değildir.

Göç Yolculuğu

Göç yolu kuşun kökenine göre değişir. Rusya’nın Baykal Gölü çevresinde 1998’de aynı yuvadan iki, 1999’da başka bir yuvadan iki genç uyduyla izlendi. 2001’de yayımlanan çalışmanın özetine göre bu dört kuş, doğu Moğolistan ve Çin’in İç Moğolistan bölgesinden geçerek güney Çin ile Tayland arasındaki alanlarda kışladı. Kardeşler bağımsız yolculuklarında benzer koridorları kullanmış, iki ailenin güzergâhları farklılaşmıştı. Bu küçük doğu örneklemi, Türkiye’de görülen her Şah Kartalın rotasını açıklamaz.

Beslenme & Diyet

Ne Yer?

Trakya’da 2008–2011’de 18 yuva alanından, yavrular uçtuktan sonra toplanan kusmuk topakları ve av kalıntıları incelendi. Araştırmacılar 186 topak ile 1.513 kemik ve parçadan, en az 582 av bireyi tanımladı. Kirpiler, yer sincapları, kaplumbağalar ve martılar belirgin besinler arasındaydı. Bunlar doğrudan gözlenmiş 582 avlanma olayı değildir; aynı hayvanın parçaları birleştirilerek en az birey sayısı hesaplanmıştır. Beslenme örneklerinin dönemi, aynı yayındaki 2008–2013 üreme izlemesinden daha kısadır.

Nasıl Avlanır?

Avını çoğunlukla yerde yakalar: bir tünekten çevreyi izleyip iner veya süzülürken gördüğü avın üzerine kısa bir dalış yapar. Çiftin üyeleri birlikte avlanabilir. Küçük ve orta boy memeliler, kuşlar ve bazı sürüngenler besinine girer; özellikle kış ve göç döneminde leşten de yararlanır. Dolayısıyla leş başında görülmesi, canlı av yakalamadığı anlamına gelmez.

İlginç Bilgiler

## Çizgisiz Bir Genç Kuş Genç kuşların alışılmış çizgili görünüşünün ender istisnaları vardır. Ivaylo Angelov’un 2025 tarihli yazısı, 28 Şubat 2024’te Umman’da Maskat yakınında fotoğraflanan tek bir çok açık renkli kuşu ele alır. Gövdesi çizgisiz olan bu kuş, boyutu ve kanat deseniyle genç Şah Kartal olarak değerlendirilmiştir. Ancak değerlendirme fotoğraflara dayanır; DNA veya ebeveyn bilgisi yoktur ve geçmişteki melezleşme olasılığı tamamen dışlanmamıştır. Bu tek kayıt, bütün Asya gençlerinin çizgisiz olduğunu veya yeni bir alt tür bulunduğunu göstermez. ## Yıllar İçinde Değişen Besinler Besin menüsü zaman içinde de değişebilir. Bulgaristan’da 1999–2021 arasında 37 farklı üreme bölgesinden toplanan kalıntılar ve kusmuk topaklarında en az 5.315 av bireyi belirlendi. 2022’de yayımlanan araştırmada tavşan, evcil kümes kuşları ve martıların payı azalırken kirpi ve güvercinlerin payı arttı. Kartallar tek tek tanınmadığı için bu sonuç, aynı bireylerin 23 yıl boyunca izlendiği anlamına gelmez. Araştırma bölgesel besin değişimini gösterir; Türkiye’de aynı oranların değiştiğini veya türün bütün çevre değişikliklerine mutlaka uyum sağlayacağını kanıtlamaz. ## Av Yakalamak ve Besin Elde Etmek Her besin elde etme olayı yeni bir avı öldürmek değildir. Bulgaristan’da 1998–2022 arasında, bir üreme bölgesi tutmayan Şah Kartalların 186 besin arama olayı kaydedildi; kuşların bireysel kimliği bilinmediğinden bu sayı 186 farklı kartal değildir. Başka yırtıcının avını alma ve leş yeme de gözlenen yöntemler arasındaydı. Hatta çalışmada leşten beslenme, tanım gereği başarılı besin elde etme sayıldı. Bu nedenle yayımdaki genel başarı oranını yalnız canlı av yakalama oranı gibi okumamak gerekir. Leş kullanımı, zehirli yemlerden korunmanın da önemini gösterir.

ESC ✕
Aramak istediğiniz kuşun Türkçe veya Latince adını yazın...